Metod

Metod (yunonça methodos — «tadqiqot yöli», «biliş yöli») — biror maqsadga erişiş, voqelikni amalda va nazariy jihatdan örganiş hamda bilib oliş uçun qöllanadigan yöl-yöriqlar va usullar majmui. ÖzME'ga köra, bu atama falsafada bilimlarni hosil qiliş va ularni asoslaş usulini ham anglatadi. Rusça Vikipediya metodni eng umumiy ma'noda maqsadga yetiş usuli deb ta'riflaydi. Metodlar haqidagi ta'limot metodologiya deb ataladi.1

ÖzME'ga köra, metodning ildizlari kişilarning amaliy faoliyatiga borib taqaladi. Biror işning metodini egallagan odam uni boşqalarga qaraganda tezroq, osonroq va sifatliroq bajaradi, metodni bilmagan kişi esa ayni iş uçun köproq vaqt va kuç sarflaydi. Amaliy metodlar ham, oxir-oqibat, voqelikdagi qonuniyatlarni anglab yetişga tayanadi.

Inson dastlab atrofdagi narsa va hodisalarni kuzatgan, ularni bir-biri bilan soliştirib, öxşaş va farqli jihatlarini aniqlagan va şu asosda bilim töplagan. Fanlar rivojlangan sari ularda qöllanadigan usullar ham takomillaşgan; natijada fanning empirik (tajribaga asoslangan) va nazariy metodlari ajralib çiqqan.

ÖzME'ga köra, ilmiy metodning asosiy mazmunini amaliyotda tasdiqlangan ilmiy nazariyalar taşkil etadi: har qanday nazariya mohiyatan metod vazifasini ham bajaradi. Metod esa öz navbatida yangi nazariya va qonuniyatlarni kaşf etişga yordam beradi. Şu ma'noda ular bir-biridan farq qilsa-da, özaro uzviy boğliq ilmiy amallar hisoblanadi.

Ensiklopediya ta'kidlaşiça, ayrim yirik kaşfiyotlarga qaraganda olimning ularga erişişda qöllagan metodi köproq qimmatga ega böliş mumkin, çunki boşqa tadqiqotçilar ham şu metodga tayanib yangi kaşfiyotlar qilişi mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, metodlar odatda muayyan olim yoki ilmiy maktab tomonidan yaratiladi, vaqt ötişi bilan eskirib, yangi usullarga aylanadi; bir turdagi metodlar majmui esa yondaşuv deb ataladi.

ÖzME biliş metodlarini qamrovi böyiça uç guruhga ajratadi. Birinçisi — barça fanlarda va bilişning hamma bosqiçlarida qöllanadigan eng umumiy, universal metodlar. Ikkinçisi — bir neça yoki barça fanlarda işlatiladigan, ammo bilişning muayyan bosqiçiga (empirik, nazariy yoki ular orasidagi ötiş bosqiçiga) xos umumiy metodlar. Uçinçisi — faqat bitta fan doirasida qöllanadigan xususiy yoki maxsus metodlar.

Rusça Vikipediyada metodning keng tarqalgan xillari sifatida analitik, deduktiv, induktiv, dialektik, qiyosiy, intuitiv va eksperimental metodlar sanab ötiladi. Matematikada metod masalani yeçiş usuli yoki algoritmning sinonimi sifatida işlatiladi; obyektga yönaltirilgan dasturlaşda esa metod deb muayyan sinf yoki obyektga tegişli funksiya ataladi.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyo olimlaridan Al-Forobiy, Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino va boşqalar ilmiy metodlarni rivojlantirişga katta hissa qöşgan. Xorazmiy olimlarni uç toifaga ajratib, ulardan biri ilmiy kaşfiyot uçun yöl-yöriq va usullar işlab çiqib, boşqalarning izlanişini yengillaştiradi, deb yozgan; ensiklopediya fikriça, u aynan metod yaratuvçi olimlarni nazarda tutgan.

Yangi davr Yevropasida F. Bekon, G. Galiley, R. Dekart, G. Leybnits kabi mutafakkirlar metod masalalariga maxsus asarlar bağişlagan. Rusça Vikipediyaga köra, Dekartning «Metod haqida mulohaza» asari zamonaviy ilmiy metod haqidagi tasavvurlarning asosiy manbalaridan biri hisoblanadi. ÖzME'ga köra, sönggi asrda modellaştiriş va matematik metodlarning yangi şakllari, xususan, Kibernetika va kompyuter modellaştirişi keng tarqalib, jamiyatning deyarli barça sohalarida qöllanila boşlagan.