Metrologiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 463–465-b. — ziyouz.com
Metrologiya (yun. metron — ölçov va logos — ta'limot) — ölçovlar, ularning bir xilligini ta'minlaş usullari va vositalari hamda talab etilgan aniqlikka erişiş yöllari haqidagi fan; fizika bulimi. Asosiy muammolari: a) ölçaşlarning umumiy nazariyasi; b) kattaliklar birliklarini va ularning tizimlarini yaratiş; v) ölçaş usullari va vositalari; g) ölçaşlar aniuşgi (ölçaşlar noaniqligi nazariyasi, ölçaşlar xatoligi nazariyasi) ni baholaş usullari va ifodalaş yöllari; d) ölçaşlar bir xilligini ta'minlaş; ye) etalonlarni yaratiş; j) ölçaş vositalari va ölçaş uslublarining tavsiflarini aniqlaş va birliklar ölçamlarini etalonlardan qolgan barça ölçaş vositalariga ötkaziş usullari.
Dastlab, M. turli ölçovlar (çiziqli kattaliklar, massa, siğim va b.), şuningdek, turli mamlakatlarda köllaniladigan tangalar va ular orasidagi nisbatlarni bayon etuvçi fan sifatida ifodalangan. 1975 y. 20 mayda Xalqaro Metrik Konvensiyaning imzolanişi, ölçovlar va tarozilar Xalqaro byurosi ilmiy in-tining hukumatlararo darajada ta'sis etilişi M.ning rivojlanişida muhim ahamiyatga ega böldi.
M. yuqori aniklikdagi fizik tajribalarga tayanadi, u fizika, kimyo va b. tabiiy fanlar yutuklaridan foydalanadi, şu b-n birga, moddiy dunyo obyektlari xossalarining mikdoriy ifodalanişiga imkon beruvçi öziga xos qonun va kridalarni belgilaydi. Ölçaşlarning umumiy nazariyasi va natijalari (nazariy M.) ning haqqoniyligini baholaş uzluksiz rivojlanmoqda; unga ölçaş jarayonlari va bu jarayonlarning elementlari: ölçanayotgan kattaliklar, ularning birliklari, ölçaş vositalari va usullari, ölçaş şaroitlari, ölçaş natijalarini tahlil qiliş va örganiş natijasida olingan ma'lumotlar va umumlaşmalar kiradi.
M.da ölçanadigan kattalik obyekt (tizim, jarayon) ning xususiyati sifatida izohlanadi. U sifat jihatidan ajratilişi va miqdoriy aniqlanişi mumkin, ya'ni xususiyat sifatida kator obyektlar uçun umumiy va u bir obyekt uçun boşkasiga Karaganda ma'lum son marta katta yoki kiçik bölişi mumkin. Mas, uzunlik, massa, ziçlik, t-ra, kuç va b. (obyektning fizik xususiyatlarini aks ettiruvçi kattaliklar). Har bir obyekt yetarliça aniqlikdagi xususiyatlarga — uzunlik, massa, ziçlik va b. ga ega; obyekt uçun kattalik tuşunçasi aniq böladi (mas, stolning uzunligi, tarozi toşining massasi, suyuklikning ziçligi va b.). Faqat aniq kattaliklarni ölçaş mumkin. Katallikka obyektiv (mikdoriy) baho beriş uçun şu kattalikning birligini (ayrim kattaliklar uçun — şkalani) tanlab oliş kerak. Kattalik birligi — sonli qiymati keli-şuv böyiça birga teng qilib qabul qilingan (aniq) kattalik. Har xil ölçamli (mas, t-ra şkalasi, Brinel böyiça qattiqlik şkalasi) bir nomdagi kattaliklar qiymatlarining ketma-ketligi kattalik şkalasi deb ataladi.
Fanning rivojlanişi b-n ayrim birliklar va ularning kattaliklarini tasodifiy tanlaşdan birliklar tizimlarini tuzişga ötildi. M.da fizik kattaliklar va kattaliklar birliklari tizimlarini tuziş prin-siplari örtasidagi aloqalar, şuningdek, anik, birliklar tizimining nazariy tomonlari köriladi. Hozirgi vaqtda yuzdan ortiq davlat rasman qabul qilgan Xalqaro birliklar tizimi SI keng qöllaniladi. Nazariy M. ölçaşlar anikligi (ölçaşlar xatoligi) ni va noaniqligini baholaş usullariga bağişlangan. Bunda ehtimollik nazariyasi va matematik statistika, şuningdek, matematikaning boşqa bölimlaridan keng foydalaniladi.
Ölçaşlarning bir xilligiga erişiş uçun qöllaniladigan barça ölçaş vositalari töğri darajalanişi va ularni davriy qiyoslaş yoki kalibrlaşdan ötkaziş lozim. Buning uçun kattaliklar birliklarining etalonlari — ölçaş vositalari, kattaliklar birliklarini asliday qaytariş va ularning ölçamlarini boşqa ölçaş vositalariga ötkaziş uçun möljallangan barqarorligi yuqori va aniq maxsus texnik vositalar qöllanilgan. M. etalonlar yordamida kattaliklar birliklarini qayta tiklaş usullarini va ularning aniqligini oşiriş yöllarini, şuningdek, birliklar ölçamlarini ötkaziş usullari (qiyoslaş uçullari) ni ham örganadi.
Qonunlaştiruvçi M. — davlat tomonidan aniq belgilanişi va tekşirilişi talab qilinadigan, ölçaşlar va ölçaş vositalarining bir xilligiga
erişiş b-n boğliq masalalarni köradi. Davlatlarda ölçaşlar bir xilligini talab etiladigan darajada ta'minlaş va saqlab turiş uçun M. böyiça milliy idoralar tomonidan boşqariladigan metrologik xizmatlar taşkil etiladi.
Ad.: Burdun G. D., Markov B. N., Osnovi metrologii, M., 1972; Duşin Ye. M., Osnovi metrologii i elektriçeskiye izmereniya, M., 1987.
Andrey Sodşov, Ozod Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕТРОЛОГИЯ (юн. metron — ўлчов ва logos — таълимот) — ўлчовлар, уларнинг бир хиллигини таъминлаш усуллари ва воситалари ҳамда талаб этилган аниқликка эришиш йўллари ҳақидаги фан; физика булими. Асосий муаммолари: а) ўлчашларнинг умумий назарияси; б) катталиклар бирликларини ва уларнинг тизимларини яратиш; в) ўлчаш усуллари ва воситалари; г) ўлчашлар аниьушги (ўлчашлар ноаниқлиги назарияси, ўлчашлар хатолиги назарияси) ни баҳолаш усуллари ва ифодалаш йўллари; д) ўлчашлар бир хиллигини таъминлаш; е) эталонларни яратиш; ж) ўлчаш воситалари ва ўлчаш услубларининг тавсифларини аниқлаш ва бирликлар ўлчамларини эталонлардан қолган барча ўлчаш воситаларига ўтказиш усуллари.
Дастлаб, М. турли ўлчовлар (чизиқли катталиклар, масса, сиғим ва б.), шунингдек, турли мамлакатларда кўлланиладиган тангалар ва улар орасидаги нисбатларни баён этувчи фан сифатида ифодаланган. 1975 й. 20 майда Халқаро Метрик Конвенциянинг имзоланиши, ўлчовлар ва тарозилар Халқаро бюроси илмий ин-тининг ҳукуматлараро даражада таъсис этилиши М.нинг ривожланишида муҳим аҳамиятга эга бўлди.
М. юқори аникликдаги физик тажрибаларга таянади, у физика, кимё ва б. табиий фанлар ютукларидан фойдаланади, шу б-н бирга, моддий дунё объектлари хоссаларининг микдорий ифодаланишига имкон берувчи ўзига хос қонун ва кридаларни белгилайди. Ўлчашларнинг умумий назарияси ва натижалари (назарий М.) нинг ҳаққонийлигини баҳолаш узлуксиз ривожланмоқда; унга ўлчаш жараёнлари ва бу жараёнларнинг элементлари: ўлчанаётган катталиклар, уларнинг бирликлари, ўлчаш воситалари ва усуллари, ўлчаш шароитлари, ўлчаш натижаларини таҳлил қилиш ва ўрганиш натижасида олинган маълумотлар ва умумлашмалар киради.
М.да ўлчанадиган катталик объект (тизим, жараён) нинг хусусияти сифатида изоҳланади. У сифат жиҳатидан ажратилиши ва миқдорий аниқланиши мумкин, яъни хусусият сифатида катор объектлар учун умумий ва у бир объект учун бошкасига Караганда маълум сон марта катта ёки кичик бўлиши мумкин. Мас, узунлик, масса, зичлик, т-ра, куч ва б. (объектнинг физик хусусиятларини акс эттирувчи катталиклар). Ҳар бир объект етарлича аниқликдаги хусусиятларга — узунлик, масса, зичлик ва б. га эга; объект учун катталик тушунчаси аниқ бўлади (мас, столнинг узунлиги, тарози тошининг массаси, суюкликнинг зичлиги ва б.). Фақат аниқ катталикларни ўлчаш мумкин. Каталликка объектив (микдорий) баҳо бериш учун шу катталикнинг бирлигини (айрим катталиклар учун — шкалани) танлаб олиш керак. Катталик бирлиги — сонли қиймати кели-шув бўйича бирга тенг қилиб қабул қилинган (аниқ) катталик. Ҳар хил ўлчамли (мас, т-ра шкаласи, Бринель бўйича қаттиқлик шкаласи) бир номдаги катталиклар қийматларининг кетма-кетлиги катталик шкаласи деб аталади.
Фаннинг ривожланиши б-н айрим бирликлар ва уларнинг катталикларини тасодифий танлашдан бирликлар тизимларини тузишга ўтилди. М.да физик катталиклар ва катталиклар бирликлари тизимларини тузиш прин-циплари ўртасидаги алоқалар, шунингдек, аник, бирликлар тизимининг назарий томонлари кўрилади. Ҳозирги вақтда юздан ортиқ давлат расман қабул қилган Халқаро бирликлар тизими СИ кенг қўлланилади. Назарий М. ўлчашлар аниклиги (ўлчашлар хатолиги) ни ва ноаниқлигини баҳолаш усулларига бағишланган. Бунда эҳтимоллик назарияси ва математик статистика, шунингдек, математиканинг бошқа бўлимларидан кенг фойдаланилади.
Ўлчашларнинг бир хиллигига эришиш учун қўлланиладиган барча ўлчаш воситалари тўғри даражаланиши ва уларни даврий қиёслаш ёки калибрлашдан ўтказиш лозим. Бунинг учун катталиклар бирликларининг эталонлари — ўлчаш воситалари, катталиклар бирликларини аслидай қайтариш ва уларнинг ўлчамларини бошқа ўлчаш воситаларига ўтказиш учун мўлжалланган барқарорлиги юқори ва аниқ махсус техник воситалар қўлланилган. М. эталонлар ёрдамида катталиклар бирликларини қайта тиклаш усулларини ва уларнинг аниқлигини ошириш йўлларини, шунингдек, бирликлар ўлчамларини ўтказиш усуллари (қиёслаш учуллари) ни ҳам ўрганади.
Қонунлаштирувчи М. — давлат томонидан аниқ белгиланиши ва текширилиши талаб қилинадиган, ўлчашлар ва ўлчаш воситаларининг бир хиллигига
эришиш б-н боғлиқ масалаларни кўради. Давлатларда ўлчашлар бир хиллигини талаб этиладиган даражада таъминлаш ва сақлаб туриш учун М. бўйича миллий идоралар томонидан бошқариладиган метрологик хизматлар ташкил этилади.
Ад.: Бурдун Г. Д., Марков Б. Н., Основы метрологии, М., 1972; Душин Е. М., Основы метрологии и электрические измерения, М., 1987.
Андрей Содщов, Озод Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.