Metrologiya

Metrologiya (yunonça metron — «ölçov» va logos — «ta'limot») — ölçaşlar, ularning bir xilligini ta'minlaydigan usul va vositalar hamda kerakli aniqlikka erişiş yöllarini örganadigan fan. ÖzME uni Fizikaning bir bölimi sifatida ta'riflaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Ölçovlar va tarozilar xalqaro byurosi (BIPM) metrologiyani fan va texnikaning istalgan sohasida, har qanday noaniqlik darajasida bajariladigan tajribaviy va nazariy aniqlaşlarni qamrab oluvçi ölçaş haqidagi fan deb belgilaydi.12

ÖzME metrologiyaning asosiy muammolarini quyidagiça sanaydi: ölçaşlarning umumiy nazariyasini yaratiş; fizik kattaliklar birliklari va ularning tizimlarini işlab çiqiş; ölçaş usullari va asboblarini takomillaştiriş; ölçaş aniqligini, ya'ni xatolik va noaniqlikni baholaş va ifodalaş yöllarini topiş; ölçaşlar bir xilligini ta'minlaş; etalonlar yaratiş hamda birlik ölçamini etalondan oddiy ölçaş vositalariga ötkaziş usullarini belgilaş. Rusça Vikipediya bularga yana bir yönalişni qöşadi: ölçov, pul birliklari va hisob tizimlarining tarixiy rivojini örganiş.

Metrologiya yuqori aniqlikdagi fizik tajribalarga suyanadi, Fizika, Kimyo va boşqa tabiiy fanlarning yutuqlaridan foydalanadi. Ölçaş xatolarini baholaşda ehtimollar nazariyasi va matematik statistika keng qöllanadi.

ÖzME'ga köra, metrologiyada ölçanadigan kattalik obyekt, tizim yoki jarayonning xossasi sifatida qaraladi: bu xossa sifat jihatidan köp obyektlarga umumiy, miqdor jihatidan esa har birida özgaça böladi. Uzunlik, massa, ziçlik, harorat, kuç şunday kattaliklarga misoldir. Kattalikni obyektiv baholaş uçun uning birligi tanlanadi — kelişuvga köra son qiymati birga teng deb qabul qilingan kattalik. Ba'zi kattaliklar uçun birlik örniga şkala işlatiladi: harorat şkalasi yoki Brinel böyiça qattiqlik şkalasi bunga misol.

Rusça Vikipediya metrologiyaning bir neça aksiomasini keltiradi: ölçaş — noma'lum narsani ma'lum narsa bilan soliştiriş; oldindan ma'lumotsiz ölçaş mumkin emas; asbobdan olingan körsatkiç esa tasodifiy son hisoblanadi. Ölçaşlar bir xilligi deganda natijalar qonuniy birliklarda ifodalangan, xatoliklari esa ma'lum va belgilangan çegaradan çiqmaydigan holat tuşuniladi.

ÖzME'ga köra, dastlab metrologiya turli ölçovlar — uzunlik, oğirlik, hajm ölçovlari, şuningdek, mamlakatlarda yurgan tangalar va ularning özaro nisbatlarini tavsiflovçi fan bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, doimiy etalonning ilk ma'lum namunasi — miloddan avvalgi 2900-yilda qora granitdan yasalgan qadimgi Misr qirollik tirsagi. Zamonaviy metrologiya esa Fransuz inqilobi davrida tuğilgan: 1791-yilda metr ta'riflangan, 1795-yilda önlik metrik tizim yaratilgan.

Fan rivojida 1875-yil 20-mayda imzolangan Metr konvensiyasi hal qiluvçi ahamiyatga ega bölgan; şu bitim asosida Ölçovlar va tarozilar xalqaro byurosi hukumatlararo muassasa sifatida ta'sis etilgan. (ÖzME'ning bosma matnida bu sana xato bilan «1975» deb berilgan.) 1960-yilda Ölçovlar va tarozilar böyiça XI Bas konferensiyasi qarori bilan Xalqaro birliklar tizimi (SI) qabul qilingan. ÖzME yozganidek, uni yuzdan ortiq davlat rasman qabul qilgan.

Ham rusça, ham inglizça Vikipediya metrologiyani uç asosiy bölimga ajratadi:

• Nazariy (fundamental) metrologiya — ölçaş nazariyasi, birliklar va ölçaş usullarining umumiy masalalari, eng yuqori aniqlikka erişiş bilan şuğullanadi.
• Amaliy (texnik, sanoat) metrologiyasi — nazariy natijalarni işlab çiqariş va jamiyatning boşqa sohalarida qöllaş masalalarini köradi.
• Qonunçilik metrologiyasi — ölçaş birliklari, usul va asboblariga qöyiladigan majburiy texnik va huquqiy talablarni belgilaydi. ÖzME'ga köra, ölçaşlar bir xilligini saqlaş uçun davlatlarda milliy idoralar boşqaradigan metrologik xizmatlar taşkil etiladi.

Ölçaşlar bir xil bölişi uçun har bir asbob töğri darajalangan bölişi va vaqti-vaqti bilan qiyoslab yoki kalibrlab turilişi kerak. Buning asosini etalonlar taşkil qiladi — birlikni aynan qayta hosil qiluvçi va uning ölçamini boşqa asboblarga ötkazişga xizmat qiluvçi öta barqaror, yuqori aniqlikdagi texnik vositalar. Inglizça Vikipediyaga köra, har bir mamlakatda laboratoriyalar, kalibrlaş markazlari va akkreditatsiya organlaridan iborat milliy ölçaş tizimi mavjud bölib, u savdo, sanoat, soğliqni saqlaş va iste'molçilar işonçiga bevosita ta'sir qiladi; adolatli savdo uçun hammaga ma'qul ölçov tizimi zarur.