Metropoliten
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 465–466-b. — ziyouz.com
Metropoliten METROPOLITEN, metro (yun. metropolis — boş şahar, markaz) — köp sonli yölovçilarni taşişga möljallangan relsli tezyurar elektr transport turi. Işonçli xavfeizlik tizimlari b-n jihozlanadi. M. yöllari yer ustida, yer yuzasida va yer ostida joylaşişi mumkin.
M. yöllari şaharning rivojlaniş rejalarini, yölovçilar oqimlarini, turar joy massivlari, i.ç., savdo va dam oliş markazlarining joylaşuvini, şuningdek, şahar muhandislik-geologik şaroitlarni inobatga olib belgilanadi.
M. yer usti yöllari estakadalar ustidan ötkaziladi. Yer yuzasida harakatlanadigan vagonlar joyning relyefi va şahar binolarining joylaşiş şaroitlaridan kelib çiqib aniqlanadigan balandlikda qatnaydi. Bunday yöllar Nyu-York, Çikago, Boston, Filadelfiya (AQŞ), Gamburg (Germaniya) şaharlarida 20-a. boşlarida kurilgan. Ammo, keyinçalik şaharlarning rivojlanişi tufayli M. asosan, yer ostida quriladigan böldi.
M.ni yer yuzasida joylaştiriş yöllarning çetlari, şaharning aholi kam joylaşgan qismlarida, odatda, keyinçalik yer osti yöllariga aylantiriş maqsadida, çuqur öyiqlarda amalga oşiriladi. Yer yuzasida joylaşgan M.larning oddiy temir yöllardan farqi ularning elektr energiya b-n ta'minlaniş usulidir.
M.larni yer ostida (tunellarda) joylaştiriş eng keng tarqalgan usul bölib, ular sayoz (5—10 m çuqurlikda) va çukur (10—60 m) turlarga bölinadi.
M.lar sayyoz yoki çuqur joylaştanligiga qarab, oçiq va yopiq usullarda quriladi. Oçiq usulning mohiyati: bekat yoki yuriş tunneli konstruksiya devorlari nişabli yoki qoziklar (key-ingi paytda anker va nagellar) dan foydalanib mahkamlanadigan kotlo-vanlarda tiklanib, gidroizolyatsiya qilinib, grunt b-n kömiladi. Yopiq usulning mohiyati: tunnel quriş işlari yer yuzasini oçmasdan, xuddi toğda tunnel oçişdagidek usulda yoki maxsus temir qalqonlardan foydalanib bajariladi.
Oçiq usulda (sayoz joylaşgan metro yöllarda) quriladigan bekat tunnellari konstruksiyalari 2 va 3 oralikdi ustunli rama körinişga ega bölib, yirik yiğma temir-beton ele-mentlardan taşkil topişi yoki yaxlit temir-betondan tiklanadigan bir gumbazli körinişga ega bölişi mumkin. Bu usulda quriladigan yuriş tunellari konstruksiyalari, odatda, töğri törtburçak körinişdagi köndalang kesimga ega bölib, alohida yiğma temir-beton elementlar (asos, devor va şift plitalari) yoki hajmli seksiyalardan tiklanadi.
Yopiq usulda (çuqur joylaşgan, ba'zi hollarda sayoz joylaşgan metro yöllarida ham) quriladigan bekat konstruksiyalari bir gumbazli, 3 gumbazli körinişdagi köndalang kesimga ega bölib, yiğma va yaxlit temir-betondan, pölat va çöyandan tiklanadi. Bu usulda quriladigan yuriş tunellari konstruksiyalari aylana şaklidagi köndalang kesimda alohida yiğma temir-beton va çuyan tyubing (blok)lardan yiğiladi yoki yaxlit temir-betondan quriladi.
M. bekatlarining me'moriy uslubi, odatda, biror mavzuni yoritişga bağişlanadi. Mas, Toşkent metropolitenining Kosmonavtlar bekati me'morligi kosmonavtikaning rivojlaniş yöllarini yoritişga, Alişer Navoiy bekati me'morligi uluğ muta-fakkir va şoir ijodi mohiyatini yoritişga, Sobir Rahimov bekati me'morligi tanikli özbek generalining jasoratini aks ettirişga bağişlangan.
M. bekatlariga kiriş va çiqiş, asosan, 2 usulda: yer usti vestibyuli (dahlizi) yoki yer osti vestibyuliga olib boradigan zinalar orqali amalga oşiriladi. Vestibyullar turli kiriş va çiqiş joylarini birlaştirib, zinalar yoki eskalatorlar vositasida M. bekat platformasi b-n ulaşga möljallangan. Zarur hollarda (asosan, çuqur joylaşgan bekatlarda) quriladigan eskalator komplekslari qiya joylaşgan tunellarda joylaştiriladigan eskalatordan, uzatiş st-yasi va tortiş kameralaridan taşkil topadi.
M. yöllari kesişuv joylarida bekatdan bekatga ötişning 3 turi mavjud: bir bekat oxiridan 2-bekat oxiriga; bir bekat markazidan 2-bekat oxiriga; bir bekat markazidan 2-bekat markaziga ötiladi. Uçala holda ham tunnellari bekat konstruksiyasiga bir satxda, yuqoridan yoki pastdan ulanişi mumkin.
M. bekatlari va tunnellarda yuqori harorat, zararli gazlar, çang va namlik mavjudligi tufayli M. yöllarini şamollatib turiş zarur. Odatda, M.larni şamollatiş sun'iy usulda (ventilyatorlar yordamida) amalga oşirilib, bekatlarga yoz mavsumida salqin, qiş mavsumida esa iliq havo yetkazib beriladi.
M. inşootlari yonğinga qarşi va xöjalik ehtiyojlariga zarur bölgan suv b-n ta'minlanadi. Tunnellarga taşqaridan sizib kirişi mumkin bölgan suv hamda xizmat va i.ç. xonalaridan, bekat ötiş tunnellarini yuvişdan çiqqan oqova suvlari qiya tarnovlar orqali t-rassaning past joylariga töplanadi va taşqariga şahar suv oqimlari turkumiga çiqariladi.
Poyezdlar harakati, yoritçş tizimi va texnologik qurilmelar (eskalatorlar, santexnika, aloqa, avtomatika va telemexanika, ta'mirlaş va maişiy asbobanjomlar)dan foydalaniş uçun zarur bölgan elektr ta'minoti şahar elektr st-yasi va kiçik st-yalardan amalga oşiriladi.
Dunyoning 80 dan ortiq mamlakatidagi yirik şaharlarda M.lar mavjud. Eng yirik M.lar Nyu-York (1868 y.dan), London (1863 y.dan), Parij (1990 y.dan), Tokio (1927 y.dan), Moskva (1935 y.dan), Mexiko (1902 y.dan), Seul (1927 y.dan), Toşkent şaharlarida joylaşgan. 1977 y.dan foydalanilayotgan Toşkent M.ining umumiy uz. 38,25 km, bekatlar soni esa 29 ta (q. Toşkent metropoliteni).
Ad.: Xrapov V. G. i dr., Tonneli i metropoliteni, M., 1989; Raşidov T. R., Işanxodjayev A. A., Seysmostoykost tonnelnix konstruksiy metropolitena melkogo zalojeniya, T., 1993.
Abdurahmon Eşonxöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕТРОПОЛИТЕН, метро (юн. metropolis — бош шаҳар, марказ) — кўп сонли йўловчиларни ташишга мўлжалланган рельсли тезюрар электр транспорт тури. Ишончли хавфеизлик тизимлари б-н жиҳозланади. М. йўллари ер устида, ер юзасида ва ер остида жойлашиши мумкин.
М. йўллари шаҳарнинг ривожланиш режаларини, йўловчилар оқимларини, турар жой массивлари, и.ч., савдо ва дам олиш марказларининг жойлашувини, шунингдек, шаҳар муҳандислик-геологик шароитларни инобатга олиб белгиланади.
М. ер усти йўллари эстакадалар устидан ўтказилади. Ер юзасида ҳаракатланадиган вагонлар жойнинг рельефи ва шаҳар биноларининг жойлашиш шароитларидан келиб чиқиб аниқланадиган баландликда қатнайди. Бундай йўллар Нью-Йорк, Чикаго, Бостон, Филадельфия (АҚШ), Гамбург (Германия) шаҳарларида 20-а. бошларида курилган. Аммо, кейинчалик шаҳарларнинг ривожланиши туфайли М. асосан, ер остида қуриладиган бўлди.
М.ни ер юзасида жойлаштириш йўлларнинг четлари, шаҳарнинг аҳоли кам жойлашган қисмларида, одатда, кейинчалик ер ости йўлларига айлантириш мақсадида, чуқур ўйиқларда амалга оширилади. Ер юзасида жойлашган М.ларнинг оддий темир йўллардан фарқи уларнинг электр энергия б-н таъминланиш усулидир.
М.ларни ер остида (тунелларда) жойлаштириш энг кенг тарқалган усул бўлиб, улар саёз (5—10 м чуқурликда) ва чукур (10—60 м) турларга бўлинади.
М.лар сайёз ёки чуқур жойлаштанлигига қараб, очиқ ва ёпиқ усулларда қурилади. Очиқ усулнинг моҳияти: бекат ёки юриш туннели конструкция деворлари нишабли ёки қозиклар (кей-инги пайтда анкер ва нагеллар) дан фойдаланиб маҳкамланадиган котло-ванларда тикланиб, гидроизоляция қилиниб, грунт б-н кўмилади. Ёпиқ усулнинг моҳияти: туннель қуриш ишлари ер юзасини очмасдан, худди тоғда туннель очишдагидек усулда ёки махсус темир қалқонлардан фойдаланиб бажарилади.
Очиқ усулда (саёз жойлашган метро йўлларда) қуриладиган бекат туннеллари конструкциялари 2 ва 3 ораликди устунли рама кўринишга эга бўлиб, йирик йиғма темир-бетон эле-ментлардан ташкил топиши ёки яхлит темир-бетондан тикланадиган бир гумбазли кўринишга эга бўлиши мумкин. Бу усулда қуриладиган юриш тунеллари конструкциялари, одатда, тўғри тўртбурчак кўринишдаги кўндаланг кесимга эга бўлиб, алоҳида йиғма темир-бетон элементлар (асос, девор ва шифт плиталари) ёки ҳажмли секциялардан тикланади.
Ёпиқ усулда (чуқур жойлашган, баъзи ҳолларда саёз жойлашган метро йўлларида ҳам) қуриладиган бекат конструкциялари бир гумбазли, 3 гумбазли кўринишдаги кўндаланг кесимга эга бўлиб, йиғма ва яхлит темир-бетондан, пўлат ва чўяндан тикланади. Бу усулда қуриладиган юриш тунеллари конструкциялари айлана шаклидаги кўндаланг кесимда алоҳида йиғма темир-бетон ва чуян тюбинг (блок)лардан йиғилади ёки яхлит темир-бетондан қурилади.
М. бекатларининг меъморий услуби, одатда, бирор мавзуни ёритишга бағишланади. Мас, Тошкент метрополитенининг Космонавтлар бекати меъморлиги космонавтиканинг ривожланиш йўлларини ёритишга, Алишер Навоий бекати меъморлиги улуғ мута-факкир ва шоир ижоди моҳиятини ёритишга, Собир Раҳимов бекати меъморлиги таникли ўзбек генералининг жасоратини акс эттиришга бағишланган.
М. бекатларига кириш ва чиқиш, асосан, 2 усулда: ер усти вестибюли (даҳлизи) ёки ер ости вестибюлига олиб борадиган зиналар орқали амалга оширилади. Вестибюллар турли кириш ва чиқиш жойларини бирлаштириб, зиналар ёки эскалаторлар воситасида М. бекат платформаси б-н улашга мўлжалланган. Зарур ҳолларда (асосан, чуқур жойлашган бекатларда) қуриладиган эскалатор комплекслари қия жойлашган тунелларда жойлаштириладиган эскалатордан, узатиш ст-яси ва тортиш камераларидан ташкил топади.
М. йўллари кесишув жойларида бекатдан бекатга ўтишнинг 3 тури мавжуд: бир бекат охиридан 2-бекат охирига; бир бекат марказидан 2-бекат охирига; бир бекат марказидан 2-бекат марказига ўтилади. Учала ҳолда ҳам туннеллари бекат конструкциясига бир сатхда, юқоридан ёки пастдан уланиши мумкин.
М. бекатлари ва туннелларда юқори ҳарорат, зарарли газлар, чанг ва намлик мавжудлиги туфайли М. йўлларини шамоллатиб туриш зарур. Одатда, М.ларни шамоллатиш сунъий усулда (вентиляторлар ёрдамида) амалга оширилиб, бекатларга ёз мавсумида салқин, қиш мавсумида эса илиқ ҳаво етказиб берилади.
М. иншоотлари ёнғинга қарши ва хўжалик эҳтиёжларига зарур бўлган сув б-н таъминланади. Туннелларга ташқаридан сизиб кириши мумкин бўлган сув ҳамда хизмат ва и.ч. хоналаридан, бекат ўтиш туннелларини ювишдан чиққан оқова сувлари қия тарновлар орқали т-рассанинг паст жойларига тўпланади ва ташқарига шаҳар сув оқимлари туркумига чиқарилади.
Поездлар ҳаракати, ёритчш тизими ва технологик қурилмэлар (эскалаторлар, сантехника, алоқа, автоматика ва телемеханика, таъмирлаш ва маиший асбобанжомлар)дан фойдаланиш учун зарур бўлган электр таъминоти шаҳар электр ст-яси ва кичик ст-ялардан амалга оширилади.
Дунёнинг 80 дан ортиқ мамлакатидаги йирик шаҳарларда М.лар мавжуд. Энг йирик М.лар Нью-Йорк (1868 й.дан), Лондон (1863 й.дан), Париж (1990 й.дан), Токио (1927 й.дан), Москва (1935 й.дан), Мехико (1902 й.дан), Сеул (1927 й.дан), Тошкент шаҳарларида жойлашган. 1977 й.дан фойдаланилаётган Тошкент М.ининг умумий уз. 38,25 км, бекатлар сони эса 29 та (қ. Тошкент метрополитены).
Ад.: Храпов В. Г. и др., Тоннели и метрополитены, М., 1989; Рашидов Т. Р., Ишанходжаев А. А., Сейсмостойкость тоннельных конструкций метрополитена мелкого заложения, Т., 1993.
Абдураҳмон Эшонхўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.