Mexanizm
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 467–468-b. — ziyouz.com
Mexanizm (yun. mechane — qurol, inşoot) — bir yoki bir neça jismning harakatini boşqa jismlarning ma'lum harakatiga aylantirib beradigan qurilma. Köpçilik maşinalarning asosini taşkil etadi, köpgina asboblar, apparatlar va texnika qurilmalarida qöllaniladi. Vazifasiga qarab, M.lar harakatni uzatuvçi; ijroçi (iş bajaruvçi); boşqaruvçi, nazorat qiluvçi va rostlovçi; ta'minlovçi, saralovçi, taşuvçi; mahsulotlarni hisoblovçi, tortuvçi va joylaşuvçi M.lar böladi.
Harakatni özgartiruvçi M.lar energiyani mexanik işga yoki mexanik işni energiyaning boşqa turiga aylantiradi (mas, dvigatel, nasos, kompressor va b.). H ar a kat uzatuvçi M.lar dvigateldan olingan harakatni (valning aylaniş tezligini kamaytirib) texnologik maşinalarga yoki ijroçi M.larga uzatadi. Ijroçi M.lar işlov berilayotgan muhit yoki obyektga töğridan-töğri ta'sir etadi (mas, pressning sikiş me-xanizmi, paxta teriş maşinasining şpindellari va b.). Boşqaruvçi, nazorat qiluvçi va rostlov-ç i M.larga texnologik jarayonni boşqarib turadigan moslamalar, rostlagiçlar, suyuklik sathi va bosimini nazorat qiluvçi M.lar kiradi. Ta'minlovçi, saralovçi va taşuvçi M.larga şneklar, kovşli elevatorlar, mexanik elaklar va b. kiradi. Tayyor mahsulotlarni avtomatik hisoblovçi, qadoqlovçi va joylovçi M.lar, asosan, köplab işlab çiqariladigan donali mahsulotlar uçun möljallanadi. Bunday M.lar maxsus maşinalarda ijroçi M. bölişi mumkin (mas, çoy qadoqlaş maşinasining çoyni ölçovçi va joylovçi qismi).
M. tarkibiga kiruvçi va zveno deb ataluvçi qattiq jism özaro biriktirilgan bir neça qözğalmas detallar (ayrim qismlar) dan iborat bölişi mumkin. Bir-biriga tegib turadigan ikki zvenoning özaro harakatlanadigan birikmasi kinematik juft deyiladi. Aylanma (şarnir), ilgarilama (polzun va yönaltirgiç), vintli (vint, gayka), sferik (şarli şarnir) kinematik juftlar keng tarqalgan. Agar harakatni özgartirişda qattiq jismlardan taşqari suyuklik yoki gazeimon jismlar ham qatnaşsa, ular gidravlik yoki pnevmatik M. deyiladi.
Aylanma yoki töğri çiziqli harakatni aylanma harakatga (va aksinça) özgartiradigan M. uzatma deyiladi. Zvenolarning turiga qarab, tişli, riçagli, friksion, zanjirli va tasmali M.lar böladi. Maşina tarkibiga kiruvçi M.lar gidravlik, pnevmatik, elektr qurilmalardan tuziladi.
Odatda, M.da bitta kiriş zvenosi bölib, u dvigateldan harakat oladi va oraliq zveno orqali uni çiqiş zvenosiga uzatadi. M.lar yassi (tekis; zvenolari nuqtalarining t-rayektoriyasi parallel tekisliklarda yotadi) va fazoviy (hajmiy) xillarga bölinadi. Kosmik texnika (vakuumda aylanma harakat uzatuvçi, fazoda yönalişni özgartiruvçi va b.), tibbiyot texnikasi (rostlanadigan apparatlar, biologik protezlar va b.) b-n boğliq bölgan masalalarni hal qiliş, boriş qiyin bölgan yoki hayot uçun xavfli joylar (suv osti, kosmos, yadro reaktorlari) da işlaş uçun maxsus M.lar yaratildi. Bu işlarni bajarişda turli manipullyatorlar qöllaniladi. Manipulyatorlarning rivojlanişi buyumlarni işlaş, montaj qiliş va yiğiş jarayonlarini avtomatlaştirişga imkon beruvçi sanoat robotlarning yaratilişiga olib keldi (q. Maşina va mexanizmlar nazariyasi).
Ad.: Usmonxöjayev H. H., Maşina va mexanizmlar nazariyasi, 2naşr, T., 1970; Artobolevskiy I. I., Mexanizmi v sovremennoy texnike, [v 4-x t.], 1—3, M., 1970-73.
Körqmas Inoğomov.
Q.: Maşina va mexanizmlar nazariyasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕХАНИЗМ (юн. mechane — қурол, иншоот) — бир ёки бир неча жисмнинг ҳаракатини бошқа жисмларнинг маълум ҳаракатига айлантириб берадиган қурилма. Кўпчилик машиналарнинг асосини ташкил этади, кўпгина асбоблар, аппаратлар ва техника қурилмаларида қўлланилади. Вазифасига қараб, М.лар ҳаракатни узатувчи; ижрочи (иш бажарувчи); бошқарувчи, назорат қилувчи ва ростловчи; таъминловчи, сараловчи, ташувчи; маҳсулотларни ҳисобловчи, тортувчи ва жойлашувчи М.лар бўлади.
Ҳаракатни ўзгартирувчи М.лар энергияни механик ишга ёки механик ишни энергиянинг бошқа турига айлантиради (мас, двигатель, насос, компрессор ва б.). Ҳ ар а кат узатувчи М.лар двигателдан олинган ҳаракатни (валнинг айланиш тезлигини камайтириб) технологик машиналарга ёки ижрочи М.ларга узатади. Ижрочи М.лар ишлов берилаётган муҳит ёки объектга тўғридан-тўғри таъсир этади (мас, пресснинг сикиш ме-ханизми, пахта териш машинасининг шпинделлари ва б.). Бошқарувчи, назорат қилувчи ва ростлов-ч и М.ларга технологик жараённи бошқариб турадиган мосламалар, ростлагичлар, суюклик сатҳи ва босимини назорат қилувчи М.лар киради. Таъминловчи, сараловчи ва ташувчи М.ларга шнеклар, ковшли элеваторлар, механик элаклар ва б. киради. Тайёр маҳсулотларни автоматик ҳисобловчи, қадоқловчи ва жойловчи М.лар, асосан, кўплаб ишлаб чиқариладиган донали маҳсулотлар учун мўлжалланади. Бундай М.лар махсус машиналарда ижрочи М. бўлиши мумкин (мас, чой қадоқлаш машинасининг чойни ўлчовчи ва жойловчи қисми).
М. таркибига кирувчи ва звено деб аталувчи қаттиқ жисм ўзаро бириктирилган бир неча қўзғалмас деталлар (айрим қисмлар) дан иборат бўлиши мумкин. Бир-бирига тегиб турадиган икки звенонинг ўзаро ҳаракатланадиган бирикмаси кинематик жуфт дейилади. Айланма (шарнир), илгарилама (ползун ва йўналтиргич), винтли (винт, гайка), сферик (шарли шарнир) кинематик жуфтлар кенг тарқалган. Агар ҳаракатни ўзгартиришда қаттиқ жисмлардан ташқари суюклик ёки газеимон жисмлар ҳам қатнашса, улар гидравлик ёки пневматик М. дейилади.
Айланма ёки тўғри чизиқли ҳаракатни айланма ҳаракатга (ва аксинча) ўзгартирадиган М. узатма дейилади. Звеноларнинг турига қараб, тишли, ричагли, фрикцион, занжирли ва тасмали М.лар бўлади. Машина таркибига кирувчи М.лар гидравлик, пневматик, электр қурилмалардан тузилади.
Одатда, М.да битта кириш звеноси бўлиб, у двигателдан ҳаракат олади ва оралиқ звено орқали уни чиқиш звеносига узатади. М.лар ясси (текис; звенолари нуқталарининг т-раекторияси параллел текисликларда ётади) ва фазовий (ҳажмий) хилларга бўлинади. Космик техника (вакуумда айланма ҳаракат узатувчи, фазода йўналишни ўзгартирувчи ва б.), тиббиёт техникаси (ростланадиган аппаратлар, биологик протезлар ва б.) б-н боғлиқ бўлган масалаларни ҳал қилиш, бориш қийин бўлган ёки ҳаёт учун хавфли жойлар (сув ости, космос, ядро реакторлари) да ишлаш учун махсус М.лар яратилди. Бу ишларни бажаришда турли манипулляторлар қўлланилади. Манипуляторларнинг ривожланиши буюмларни ишлаш, монтаж қилиш ва йиғиш жараёнларини автоматлаштиришга имкон берувчи саноат роботларнинг яратилишига олиб келди (қ. Машина ва механизмлар назарияси).
Ад.: Усмонхўжаев Ҳ. Ҳ., Машина ва механизмлар назарияси, 2нашр, Т., 1970; Артоболевский И. И., Механизмы в современной технике, [в 4-х т.], 1—3, М., 1970-73.
Кўрқмас Иноғомов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.