Midiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 508-b. — ziyouz.com
Midiya — Eron toğligining şim.-ğarbiy qismidagi tarixiy viloyat; qadimda qabilalar ittifoqi nomi, söngra poytaxti Ekbatona (hoz. Hamadon) bölgan podşolik (mil. av. 7-a. 70-y.lari — 6-a. örtalari). Dastlab M.liklar mil. av. 9-a.ning 2-yarmiga oid ossuriy yilnomalarida qayd etilgan. Aftidan, qabila ittifoqi mahalliy tub qabilalar uyuşmasidan taşkil topgan; biroqmil. av. 9—8-a.dayoqyangi qabilalar kelişi b-n bu ittifoqda M.dagi forsiyzabon qabilalar ustunlik qila boşlagan. M.liklar 9—8-a.larda harbiy demokratiya şaroitida yaşaganlar. Bu ibtidoiy jamiyatdan ilk qulçilikka ötiş davri edi. Jamiyatning iqtisodiy asosini dehqonçilik va çorvaçilik (ayniqsa, yilqiçilik) taşkil qilgan, şuningdek, hunarman-dçilik turlari ham taraqqiy etgan. Mil. av. 9—8-a.larda M.liklar ularning bir qism yerlarini bosib olgan Ossuriyaga qarşi ayovsiz kuraş olib borganlar. Ossuriya asoratidan xalos bölgaç, Gerodotning ma'lumotiga köra, M. podşoligi barpo etilib uning birinçi podşosi Deyok (mil. av. 727—675) bölgan. Ossuriy manbalariga köra, esa, M. podşoligi mil. av. 7-a. ning 70-y.larida vujudga kelgan, bunda Ossuriyaga qarşi kuraşda M.liklarni kelgindi qabilalar — kimmeriylar va skiflar qöllab-quvvatlaşgan. Kiaksar M.ning eng buyuk podşosi bölgan. Uning davri (625/4— 584)da harbiy islohot ötkazilib, qabilalardan töplanadigan qöşin örniga muntazam qöşin barpo etilgan. M. kiçik bir podşolikdan qad. Şarqning qudratli saltanatiga aylangan. Qisqa vaqt içida M. Manani egallab, Bobil b-n ittifoqlikda Ossuriya davlatini tormor etgan, Urartu va b.ni bosib olgan. M. saltanatining hududi Ğarbda — Galis daryosi (hoz. Kizil irmoq), Şarqsa — Örta Osiyo va ehtimol Afğonistonni qamrab olgan. Mil. av. 6-a. örtalarida M.da içki siyosiy vaziyat keskinlaşgan. Mil. av. 550 y.da M. forslar tomonidan bosib olinib, satrapiya sifatida Axomaniylar davlati tarkibiga kiritilgan. Mustaqil M. davlati faqat mil. av. 4-a.ning sönggi çoragida, sobiq M.ning bir qismida, Jan. Ozarbayjon (ilgarigi Mana)da tiklangan. U keyinçalik M. yoxud Kiçik M., M. Atropatenasi, Atropatena deb atala boşlagan.
M. qad. davrning siyosiy, iqtisodiy va madaniy tarixida muhim örin egallagan. M.da zarduştiylik keng tarqalgan. Atropatenadagi M.liklarning bir qismi mahalliy kutiy — lullu-bey va manney — matiyen qabilalari b-n aralaşib kdd. Ozarbayjon (ozariy) xalqining etnogenezida muhim rol öynagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИДИЯ — Эрон тоғлигининг шим.-ғарбий қисмидаги тарихий вилоят; қадимда қабилалар иттифоқи номи, сўнгра пойтахти Экбатона (ҳоз. Ҳамадон) бўлган подшолик (мил. ав. 7-а. 70-й.лари — 6-а. ўрталари). Дастлаб М.ликлар мил. ав. 9-а.нинг 2-ярмига оид оссурий йилномаларида қайд этилган. Афтидан, қабила иттифоқи маҳаллий туб қабилалар уюшмасидан ташкил топган; бироқмил. ав. 9—8-а.даёқянги қабилалар келиши б-н бу иттифоқда М.даги форсийзабон қабилалар устунлик қила бошлаган. М.ликлар 9—8-а.ларда ҳарбий демократия шароитида яшаганлар. Бу ибтидоий жамиятдан илк қулчиликка ўтиш даври эди. Жамиятнинг иқтисодий асосини деҳқончилик ва чорвачилик (айниқса, йилқичилик) ташкил қилган, шунингдек, ҳунарман-дчилик турлари ҳам тараққий этган. Мил. ав. 9—8-а.ларда М.ликлар уларнинг бир қисм ерларини босиб олган Оссурияга қарши аёвсиз кураш олиб борганлар. Оссурия асоратидан халос бўлгач, Геродотнинг маълумотига кўра, М. подшолиги барпо этилиб унинг биринчи подшоси Дейок (мил. ав. 727—675) бўлган. Оссурий манбаларига кўра, эса, М. подшолиги мил. ав. 7-а. нинг 70-й.ларида вужудга келган, бунда Оссурияга қарши курашда М.ликларни келгинди қабилалар — киммерийлар ва скифлар қўллаб-қувватлашган. Киаксар М.нинг энг буюк подшоси бўлган. Унинг даври (625/4— 584)да ҳарбий ислоҳот ўтказилиб, қабилалардан тўпланадиган қўшин ўрнига мунтазам қўшин барпо этилган. М. кичик бир подшоликдан қад. Шарқнинг қудратли салтанатига айланган. Қисқа вақт ичида М. Манани эгаллаб, Бобил б-н иттифоқликда Оссурия давлатини тормор этган, Урарту ва б.ни босиб олган. М. салтанатининг ҳудуди Ғарбда — Галис дарёси (ҳоз. Кизил ирмоқ), Шарқца — Ўрта Осиё ва эҳтимол Афғонистонни қамраб олган. Мил. ав. 6-а. ўрталарида М.да ички сиёсий вазият кескинлашган. Мил. ав. 550 й.да М. форслар томонидан босиб олиниб, сатрапия сифатида Ахоманийлар давлати таркибига киритилган. Мустақил М. давлати фақат мил. ав. 4-а.нинг сўнгги чорагида, собиқ М.нинг бир қисмида, Жан. Озарбайжон (илгариги Мана)да тикланган. У кейинчалик М. ёхуд Кичик М., М. Атропатенаси, Атропатена деб атала бошлаган.
М. қад. даврнинг сиёсий, иқтисодий ва маданий тарихида муҳим ўрин эгаллаган. М.да зардуштийлик кенг тарқалган. Атропатенадаги М.ликларнинг бир қисми маҳаллий кутий — луллу-бей ва манней — матиен қабилалари б-н аралашиб кдд. Озарбайжон (озарий) халқининг этногенезида муҳим роль ўйнаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.