Mif
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 647–648-b. — ziyouz.com
Mif (yun. mithos — afsona, rivoyat, asotir) — qad. odamning borliq olam haqidagi ibtidoiy tasavvurlari majmui bölib, koinotning yaratilişi, inson, ösimliklar va hayvonot dunyosining vujudga kelişi, samoviy jismlarning paydo bölişi, tabiiy hodisalarning sabablari va mohiyati, afsonaviy qahramonlar, ma'budlar va ilohlar töğrisidagi e'tiqodiy qaraşlarni öz içiga olgan. M. qad. odamning voqelikka bölgan ongsiz hissiy munosabati ifodasi bölib, tabiat va jamiyat hayotining turli qirralari mohiyatini tuşuntiruvçi eng qad. tasav-vurlar silsilasidir. Mifologik tasavvurlar muayyan voqelik mohiyatini xayoliy uydirma vositasida izoxlasada, M. yaratilgan va ommalaşgan joyida öz ijodkori va ijroçilari tomonidan haqiqatda bölib ötgan voqealar bayoni sifatida qabul qilingan.
Qad. odamning olam haqidagi tasavvurlarini özida ifodalagan va avloddan avlodga yetkazişga möljallangan M.larning ommalaşiş usullari ham turliça bölib, asosan, jonli oğzaki ijro orqali, ya'ni söz vositasida hikoya qilib berilgan.
Mifologik tasavvurlar tizimi ibtidoiy udum va marosimlarning mağzini taşkil etuvçi ramziy xattiharakatlardan iborat ritual öyinlar sifatida xam namoyiş qilingan. Qad. tasavvurlar asosida yaratilgan osori atiqalar hamda xalq hunarmandçiligi buyumlaridagi ramziy çizgilarda ham mifik syujetlar aks ettirilgan.
M.lar quyidagi turlarga bölinadi: 1) ibtido haqidagi M.lar (olamning yaratilişi va yerda hayotning paydo bölişi töğrisidagi M.lar); 2) samoviy M.lar (osmon jismlari va tabiat hodisalarining paydo bölişi haqidagi M.lar); 3) antropogenik M.lar (ğayrioddiy xislatga ega bölgan afsonaviy pahlavonlar, mas, Gerakl, Gilgameş, Odami Od, Hubbi va b. haqidagi M.lar); 4) siğiniş M.lari (muayyan e'tiqodiy işonçlar b-n boğliq, mas, xreildorlik, suv, ösimlik, olovga siğiniş haqidagi M.lar); 5) etnogenetik M.lar (uruğqabilalarning kelib çiqişi b-n aloqador M.lar; mas, 92 özbek uruğlarining paydo bölişi haqidagi M.); 6) kalendar M.lar (yil, oy, kun hisobi b-n boğliq M.lar, mas, ayamajuz, ahmandahman, çilla, töqson hisobi b-n boğliq M.lar); 7) esxatologik M.lar (olamning in-tihosi haqidagi, mas, oxirzamon töğrisidagi M.).
Ezgulik kuçlarining zulmatni öziga makon qilgan yovuzlikka qarşi kuraşini özida aks ettirgan qad. M.lar badiiy tafakkurning şakllanişida muhim rol öynagan. Voqelikni estetik kategoriya sifatida idrok etiş hamda badiiy söz vositasida talqin qiliş an'anasi kelib çiqqaç, qadimgi M. larning asosiy qismi söz san'-atining turli janrlariga singib ketgan. Özbek xalq oğzaki badiiy ijodiyotidagi köplab epik syujet va an'anaviy motivlarning genetik ildizlari bevosita mifik tasavvurlar qatlamiga borib taqaladi. M.lar «Avesto», «Iliada», «Ramayana», «Şoh-noma», «Kalevala», «Alpomiş», «Göröğli» kabi adabiy yodgorliklarning yaratilişida ham salmokdi örin tutgan.
Ad.: Meletinskiy Ye. M., Poetika mifa, M., 1976; Stebl i n - Kamenski y M. I., Mif, L., 1976; Mifi narodov mira. V dvux tomax, M., 1991; Jörayev M., Şomusarov Ş., Özbek mifologiyasi va arab folklori, T., 2001.
Mamatqul Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИФ (юн. mithos — афсона, ривоят, асотир) — қад. одамнинг борлиқ олам ҳақидаги ибтидоий тасаввурлари мажмуи бўлиб, коинотнинг яратилиши, инсон, ўсимликлар ва ҳайвонот дунёсининг вужудга келиши, самовий жисмларнинг пайдо бўлиши, табиий ҳодисаларнинг сабаблари ва моҳияти, афсонавий қаҳрамонлар, маъбудлар ва илоҳлар тўғрисидаги эътиқодий қарашларни ўз ичига олган. М. қад. одамнинг воқеликка бўлган онгсиз ҳиссий муносабати ифодаси бўлиб, табиат ва жамият ҳаётининг турли қирралари моҳиятини тушунтирувчи энг қад. тасав-вурлар силсиласидир. Мифологик тасаввурлар муайян воқелик моҳиятини хаёлий уйдирма воситасида изохласада, М. яратилган ва оммалашган жойида ўз ижодкори ва ижрочилари томонидан ҳақиқатда бўлиб ўтган воқеалар баёни сифатида қабул қилинган.
Қад. одамнинг олам ҳақидаги тасаввурларини ўзида ифодалаган ва авлоддан авлодга етказишга мўлжалланган М.ларнинг оммалашиш усуллари ҳам турлича бўлиб, асосан, жонли оғзаки ижро орқали, яъни сўз воситасида ҳикоя қилиб берилган.
Мифологик тасаввурлар тизими ибтидоий удум ва маросимларнинг мағзини ташкил этувчи рамзий хаттиҳаракатлардан иборат ритуал ўйинлар сифатида хам намойиш қилинган. Қад. тасаввурлар асосида яратилган осори атиқалар ҳамда халқ ҳунармандчилиги буюмларидаги рамзий чизгиларда ҳам мифик сюжетлар акс эттирилган.
М.лар қуйидаги турларга бўлинади: 1) ибтидо ҳақидаги М.лар (оламнинг яратилиши ва ерда ҳаётнинг пайдо бўлиши тўғрисидаги М.лар); 2) самовий М.лар (осмон жисмлари ва табиат ҳодисаларининг пайдо бўлиши ҳақидаги М.лар); 3) антропогеник М.лар (ғайриоддий хислатга эга бўлган афсонавий паҳлавонлар, мас, Геракл, Гильгамеш, Одами Од, Ҳубби ва б. ҳақидаги М.лар); 4) сиғиниш М.лари (муайян эътиқодий ишончлар б-н боғлиқ, мас, хреилдорлик, сув, ўсимлик, оловга сиғиниш ҳақидаги М.лар); 5) этногенетик М.лар (уруғқабилаларнинг келиб чиқиши б-н алоқадор М.лар; мас, 92 ўзбек уруғларининг пайдо бўлиши ҳақидаги М.); 6) календарь М.лар (йил, ой, кун ҳисоби б-н боғлиқ М.лар, мас, аямажуз, аҳмандаҳман, чилла, тўқсон ҳисоби б-н боғлиқ М.лар); 7) эсхатологик М.лар (оламнинг ин-тиҳоси ҳақидаги, мас, охирзамон тўғрисидаги М.).
Эзгулик кучларининг зулматни ўзига макон қилган ёвузликка қарши курашини ўзида акс эттирган қад. М.лар бадиий тафаккурнинг шаклланишида муҳим роль ўйнаган. Воқеликни эстетик категория сифатида идрок этиш ҳамда бадиий сўз воситасида талқин қилиш анъанаси келиб чиққач, қадимги М. ларнинг асосий қисми сўз санъ-атининг турли жанрларига сингиб кетган. Ўзбек халқ оғзаки бадиий ижодиётидаги кўплаб эпик сюжет ва анъанавий мотивларнинг генетик илдизлари бевосита мифик тасаввурлар қатламига бориб тақалади. М.лар «Авесто», «Илиада», «Рамаяна», «Шоҳ-нома», «Калевала», «Алпомиш», «Гўрўғли» каби адабий ёдгорликларнинг яратилишида ҳам салмокди ўрин тутган.
Ад.: Мелетинский Е. М., Поэтика мифа, М., 1976; Стебл и н - Каменски й М. И., Миф, Л., 1976; Мифы народов мира. В двух томах, М., 1991; Жўраев М., Шомусаров Ш., Ўзбек мифологияси ва араб фольклори, Т., 2001.
Маматқул Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.