Mikroiqtisodiyot
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 522–523-b. — ziyouz.com
Mikroiqtisodiyot (yun. mikros kiçik va iqtisodiyot) — iqtisodiy nazariyaning ayrim bir xöjalik yuri-tuvçi subyektlar urtasidagi iqtisodiy munosabatlarni, ularning faoliyati va milliy iqtisodiyotga ta'sirini örganadigan bölimi; mikroiqtisodiyot örganadigan asosiy obyektlar — uy xöjaligi va nisbatan katta bölmagan korxonalardir.
Jahon statistikada uy xöjaliklariga birgalikda yaşovçi kişilar gurux/tri yuritadigan umumiy xöjalik sifatida qaraladi. Odatda, bunday xöjalik oila, ya'ni erkak va ayol ni-kohiga yoki qonqarindoşlikka asoslangan kiçik guruxdir. Uy xöjaligi vazifalariga: 1) i.ç. omillarini (mas, işçi kuçini) sotişdan va mol-mulkdan (uy-joy va yerdan ijara haqi, bankka qöyilgan pul foizi, aksiya daromadi va b.) daromad oliş; 2) uy xöjaligini yuritiş (yordamçi q.x.da işlaş, iste'mol mollari va xizmatlarni xarid qiliş, oziq-ovqat va b. mahsulotlarni uyda tayyorlaş, moddiy va ma'naviy ne'matlardan foydalaniş); 3) bolalarni tarbiyalaş; 4) «taşqi» iqgisodiy aloqalar (davlatga soliq tölaş, transfert tölovlar oliş, xorij b-n iqtisodiy aloqalar, şu jumladan, xorijdan pul jönatmalari, posilkalar va b. oliş) kiradi. M. örganadigan yana bir manba tovarlar va xizmatlar i.ç. va ularni sotiş b-n şuğullanuvçi xöjalik taşkilotlari — korxonalardir. Bunday taşkilotlar jismoniy va yuridik şaxslar (firmalar) egaligida bölişi mumkin.
Xöjalik yurituvçi subyektlar sirasiga iste'molçilar, xodimlar, kapital qöyuvçilar, yer egalari, firmalar, umuman, amalda iqtisodiyotning faoliyat körsatişida muhim rol öynaydigan har qanday tadbirkor kiradi. M. quyi böğinlarda iqtisodiy qarorlar qanday va nima uçun qabul qilinişini, mas, iste'molçilar tovarni xarid qiliş töğrisida qarorni qay tarzda qabul qilişini va ularning tanloviga narxnavo va daromadlar özgarişlari qanday ta'sir körsatişini; firmalar iş örinlari sonini qanday rejalaştirişi; xodimlar qayerda va qança işlaşni qanday hal etişini izohlab beradi.
M.ning muhim jihati — xöjalik yurituvçi subyektlarning iqtisodiyot tarmoqlarida yanada yirikroq tuzilmalar — bozorlar paydo bölişi jarayonidagi özaro munosabatlaridir. M. ayrim sanoat tarmoqlarining tarixiy taraqqiyoti va milliy iqtisodiyotning şakllanişi mantiğini tuşunişga yordam beradi. U ayrim tovarlarga narxnavo qanday belgilanişini, yangi z-dlar qurilişida muayyan sohani va i.ç.ni rivojlantirişga qanday mablağlar ajratilişini va nima uçun investitsiya qilinişini, har yili aniq qança tovarlar işlab çiqarilişini tuşuntirib beradi. M. yakka tovar işlab çiqaruvçilar va iste'molçilar faoliyatini örganar ekan, sanoat tarmoqlari va bozorlar qanday işlayotgani va rivojlanayotganini, ularning faoliyatiga hukumat siyosati va b. mamlakatlardagi iqtisodiy şaroitlar qanday ta'sir etayotganini oçib beradi.
Ad.: Pindayk R., Rubinfeld D. Mikroiqtisodiyot, T., 2002; Ölmasov A., Oila iqtisodi, T., 1999.
Barno Rahimova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИКРОИҚТИСОДИЁТ (юн. mikros кичик ва иқтисодиёт) — иқтисодий назариянинг айрим бир хўжалик юри-тувчи субъектлар уртасидаги иқтисодий муносабатларни, уларнинг фаолияти ва миллий иқтисодиётга таъсирини ўрганадиган бўлими; микроиқтисодиёт ўрганадиган асосий объектлар — уй хўжалиги ва нисбатан катта бўлмаган корхоналардир.
Жаҳон статистикада уй хўжаликларига биргаликда яшовчи кишилар гурух/три юритадиган умумий хўжалик сифатида қаралади. Одатда, бундай хўжалик оила, яъни эркак ва аёл ни-коҳига ёки қонқариндошликка асосланган кичик гурухдир. Уй хўжалиги вазифаларига: 1) и.ч. омилларини (мас, ишчи кучини) сотишдан ва мол-мулкдан (уй-жой ва ердан ижара ҳақи, банкка қўйилган пул фоизи, акция даромади ва б.) даромад олиш; 2) уй хўжалигини юритиш (ёрдамчи қ.х.да ишлаш, истеъмол моллари ва хизматларни харид қилиш, озиқ-овқат ва б. маҳсулотларни уйда тайёрлаш, моддий ва маънавий неъматлардан фойдаланиш); 3) болаларни тарбиялаш; 4) «ташқи» иқгисодий алоқалар (давлатга солиқ тўлаш, трансферт тўловлар олиш, хориж б-н иқтисодий алоқалар, шу жумладан, хориждан пул жўнатмалари, посилкалар ва б. олиш) киради. М. ўрганадиган яна бир манба товарлар ва хизматлар и.ч. ва уларни сотиш б-н шуғулланувчи хўжалик ташкилотлари — корхоналардир. Бундай ташкилотлар жисмоний ва юридик шахслар (фирмалар) эгалигида бўлиши мумкин.
Хўжалик юритувчи субъектлар сирасига истеъмолчилар, ходимлар, капитал қўювчилар, ер эгалари, фирмалар, умуман, амалда иқтисодиётнинг фаолият кўрсатишида муҳим роль ўйнайдиган ҳар қандай тадбиркор киради. М. қуйи бўғинларда иқтисодий қарорлар қандай ва нима учун қабул қилинишини, мас, истеъмолчилар товарни харид қилиш тўғрисида қарорни қай тарзда қабул қилишини ва уларнинг танловига нархнаво ва даромадлар ўзгаришлари қандай таъсир кўрсатишини; фирмалар иш ўринлари сонини қандай режалаштириши; ходимлар қаерда ва қанча ишлашни қандай ҳал этишини изоҳлаб беради.
М.нинг муҳим жиҳати — хўжалик юритувчи субъектларнинг иқтисодиёт тармоқларида янада йирикроқ тузилмалар — бозорлар пайдо бўлиши жараёнидаги ўзаро муносабатларидир. М. айрим саноат тармоқларининг тарихий тараққиёти ва миллий иқтисодиётнинг шаклланиши мантиғини тушунишга ёрдам беради. У айрим товарларга нархнаво қандай белгиланишини, янги з-длар қурилишида муайян соҳани ва и.ч.ни ривожлантиришга қандай маблағлар ажратилишини ва нима учун инвестиция қилинишини, ҳар йили аниқ қанча товарлар ишлаб чиқарилишини тушунтириб беради. М. якка товар ишлаб чиқарувчилар ва истеъмолчилар фаолиятини ўрганар экан, саноат тармоқлари ва бозорлар қандай ишлаётгани ва ривожланаётганини, уларнинг фаолиятига ҳукумат сиёсати ва б. мамлакатлардаги иқтисодий шароитлар қандай таъсир этаётганини очиб беради.
Ад.: Пиндайк Р., Рубинфельд Д. Микроиқтисодиёт, Т., 2002; Ўлмасов А., Оила иқтисоди, Т., 1999.
Барно Раҳимова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.