Mikroiqtisodiyot

Mikroiqtisodiyot (yunonça «mikros» — «kiçik» sözi va «iqtisodiyot») — iqtisodiy nazariyaning alohida iqtisodiy subyektlar: iste'molçilar, uy xöjaliklari, firmalar va ularning bozordagi özaro aloqalarini örganadigan bölimi. ÖzME'ga köra, u xöjalik yurituvçi subyektlar örtasidagi munosabatlarni, ularning faoliyati va milliy iqtisodiyotga ta'sirini tadqiq etadi. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, mikroiqtisodiyot çeklangan resurslarni taqsimlaş haqidagi qarorlarni yakka subyekt darajasida tahlil qiladi, iqtisodiyotni yaxlit holda — öziş, inflyatsiya, işsizlikni — esa makroiqtisodiyot örganadi.12

ÖzME mikroiqtisodiyotning ikki asosiy obyektini ajratadi: uy xöjaligi va nisbatan kiçik korxonalar. Jahon statistikasida uy xöjaligi deganda birga yaşab, umumiy xöjalik yuritadigan kişilar guruhi, odatda oila tuşuniladi. Uning vazifalariga işçi kuçi va mol-mulkdan (ijara haqi, bank foizi, aksiya dividendi) daromad topiş, kundalik xöjalikni yuritiş va xarid qiliş, bola tarbiyasi, soliq tölaş va boşqa taşqi iqtisodiy aloqalar kiradi. Ikkinçi obyekt — tovar işlab çiqaruvçi va xizmat körsatuvçi korxonalar; ular jismoniy yoki yuridik şaxslarga qaraşli bölişi mumkin. ÖzME xöjalik subyektlari qatoriga iste'molçilar, xodimlar, investorlar, yer egalari va har qanday tadbirkorni ham kiritadi.

Rusça Vikipediyaga köra, mikroiqtisodiyot iqtisodiy qarorlar qanday va nima uçun qabul qilinişini tuşuntiradi: iste'molçi narx va daromadini hisobga olib qanday xarid qiladi, firma texnologiya va resurs narxlariga qarab işlab çiqarişni qanday rejalaştiradi, xodim qayerda va qança işlaşni qanday hal etadi. Ana şu yakka qarorlar natijasida bozorda umumiy muvozanat va narxlar darajasi yuzaga keladi. ÖzME ham sanoat tarmoqlari va bozorlarning qanday işlayotgani, ularga davlat siyosati va xorijiy iqtisodiy şaroitlar qanday ta'sir qilişi mikroiqtisodiyot tahlili orqali oçilişini ta'kidlaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, bu fan erkin bozor qaysi şaroitlarda maqbul taqsimotga olib kelişini va qaysi hollarda bozor samarasiz natija berişini (bozor muvaffaqiyatsizligi) ham örganadi. Zamonaviy makroiqtisodiy nazariyaning katta qismi mikroiqtisodiy asoslarga quriladi.

Rusça Vikipediyada mikroiqtisodiyotning quyidagi bölimlari sanaladi: iste'mol nazariyasi, işlab çiqariş nazariyasi, umumiy va qisman muvozanat nazariyasi, bozor tuzilmasi (mukammal va nomukammal raqobat), noaniqlik şaroitida tanlov, axborot nosimmetrikligi, taşqi effektlar va jamoat ne'matlari. Ularning asosida öyinlar nazariyasi, tarmoq bozorlari nazariyasi, auksionlar va şartnomalar nazariyasi kabi maxsus yönalişlar rivojlangan. Tahlilda statistik usullar (korrelyatsiya, regressiya), matematik modellaştiriş, çegaraviy (marjinal) tahlil va muvozanat yondaşuvi qöllanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, mikroiqtisodiy masalalar dastlab Adam Smit, David Rikardo kabi klassik siyosiy iqtisod vakillari asarlarida umumiy mulohazalar tarkibida körilgan. 1871–1874-yillardagi «marjinalistik inqilob» — Karl Menger, Uilyam Jevons va Leon Valras işlari — çegaraviy qiymatlar tahliliga asoslangan yangi fanning paydo bölişiga olib kelgan. 1890-yilda Alfred Marşallning «Iqtisodiyot asoslari» kitobi çiqqan va uzoq vaqt asosiy darslik bölib qolgan. 1930-yillarda monopolistik raqobat va oligopoliya nazariyalari yaratilgan, 1936-yilda Jon Meynard Keyns asaridan keyin iqtisodiy nazariya mikro- va makroiqtisodiyotga ajralgan. 1944-yilda Jon fon Neyman va Oskar Morgenştern öyinlar nazariyasiga asos solgan.