Militsiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 536–538-b. — ziyouz.com
Militsiya (lot. militia — qöşin) (ÖzRda) — konstitutsiyaviy tuzumni himoya qiliş, jamoat tartibi va xavfsizligini saqlaşga da'vat etilgan, fuqarolar hamda davlat mulkini, qonunçilikni, aholi, korxona va taşkilotlarning qonuniy huquq va man-faatlarini himoya qiluvçi, jinoyatçilik va huquqbuzarliklarga qarşi kuraşuvçi ma'muriy organ. ÖzR Vazirlar Mahkamasining «Içki işlar idoralarida xizmat utaş tartibi haqidagi vaqtinçalik nizom» (1993 y. 8 yanv.), ÖzR Prezidentining «Içki işlar idoralari faoliyatini takomillaştiriş töğrisida»gi farmoni (2001 y. 27 mart) asosida faoliyat yuritadi.
M. tarixini Örta Osiyo xonliklaridagi ma'muriy lavozim hisoblangan mirşablar faoliyati b-n boğlaş mumkin. Örta Osiyo Rossiya tomonidan istilo qilingaç, politsiya xizmati yölga qöyilgan. 1917 y. 28 okt.da, ya'ni Oktyabr töntarişidan uç kun ötgaç, şörolar hukumatining vakolatiga binoan, Içki işlar xalq komissarligi «Işçi militsiyasi töğrisida» qaror qabul qilgan. Qarorda barça yerda inqilobiy in-tizom örnatiş va tartibni saklaş uçun işçi M.lari ta'sis etiş töğrisida körsatma berilgan edi. Şundan köp ötmay Turkiston XKS ning «Zaxira kadrlari yaratiş va militsiya taşkil etiş töğrisida»gi buyruği e'lon qilindi (1918 y. 29 yanv.). Yangi M.ni taşkil etiş va kadrlar işiga rahbarlik qiliş uçun Turkiston ölkasi şahar va tumanlari M. inspektori boşqarmasi taşkil etildi (1918 y. 30 yanv.) va şundan söng barça tuman, şahar hamda bölislarda M. idoralari vujudga kela boşladi. 1919 y. 26 iyunda Turkiston ASSR Içki işlar xalq komissariata «Rossiya Federatsiyasining Turkiston Respublikasidagi Sovet işçidehqon militsiyasi töğrisidagi Nizom»ni tasdiqladi. Öşa yili iyul oyida «Turkiston ASSRda jinoiy kidiruvni taşkil etiş töğrisida Nizom» qabul qilindi. Özbekistonda M.ning şörolar davridagi faoliyati qiyin va murakkab bölgan. Markazga butunlay böysungan respublika M.si mustaqil faoliyat yurita olmas, yuqoridan beriladigan yöl-yöriq, körsatmalarnigina bajarişga majbur edi. «Kommunizm qurayotgan jamiyatda jinoyatçilikka örin yöq», — degan şior ostida jinoyatçilik b-n boğliq körsatkiçlar sun'iy ravişda kamaytirildi. 80-y.larda Özbekiston M.si uçun, ayniqsa, qiyin böldi. Ittifoq içki işlar vazirligi bu yerda öz tartibini örnatişga yana bir marta urinib kördi. Jinoyatçilikning oldini oliş b-n şuğullanuvçi idoralar tarqatib yuboriddi, köplab M. rahbar xodimlari, tajribali kadrlar işdan böşatildi.
Mamlakat mustaqillikka erişgaç, Özbekiston M.sining istiklolni jinoiy xurujdan himoya qiliş, yoş mustaqil davlat va uning fuqarolari xavfsizligini ta'minlaş borasidagi mas'uliyati oşdi. Barça xuquqni mu-hofaza qiliş idoralari kabi Özbekiston Respublikasi Içki işlar vazirligi va uning joylardagi xizmatlari qayta taşkil topdi. Hoz. bu tizimga Qoraqalpoğiston Respublikasi Içki işlar vazirligi, Toşkent ş. Içki işlar boş boşkarmasi, viloyatlar içki işlar boşqarmalari, Transport içki işlar boşqarmasi kiradi. Temir yölda, suv va havo transportida transport M.si bölinmalari mavjud; qişloqlar, şaharçalar, mavzelarda profilaktika inspektorlari, mahalla posbonlari iş olib boradi. Hoz. vaktda Özbekiston Respublikasi IIV tizimida jinoyat qidiruv va terrorizmga qarşi kuraş, tergov, post-patrul xizmati, jamoat tartibini saklaş, huquqbuzarlikning oldini oliş, yöl harakati xavfsizligi, yonğin xavfsizligi boş boşqarmalari va b. boşqarma, bölimlar mavjud. M. faoliyatining asosiy yönalişlaridan biri jino-yatlar va b. jamiyatga qarşi harakatlarni töxtatiş, oçiş va oldini olişdir. M. jinoyatlarni va ularni sodir etgan kişilarni aniqlaş yuzasidan operativ qidiruv tadbirlarini amalga oşiradi, jinoiy işlar qözğaydi va şoşilinç tergov işlari olib boradi, öz vakolatiga taalluqli işlar böyiça esa suriştiruv ötkazadi, qamoqkr, oladi, uşlab turadi va h.k. M. jamoat joylarida tartib saqlanişini nazorat qilib boradi; köça harakati va transportdan foydalaniş qoidalariga rioya etilişini kuzatadi (q. Davlat yöl harakati xavfsizligi xizmati); pasport rejimi bajarilişini nazorat qiladi, tergov va suddan qoçib yurgan jinoyatçilarni qidiradi. M.ga, şuningdek, huquqbuzarliklardan jabrlangan va baxtsiz hodisalardan zarar körgan kişilarga yordam körsatiş; tabiiy ofat vaqtida odamlarni va mol-mulkni qutqarişda qatnaşiş, karantin çoralarini körişga yordamlaşiş; tabiiy boyliklarni muhofaza qiliş, baliq ovlaş va ov qoidalarini buzuvçilarga qarşi kuraşiş va ş.k. vazifalar ham yuklangan. M.ning butun işi qonunçilik tamoyillariga asoslangan bölib, Özbekiston Respublikasining qonunlari, ijroçi-farmoyiş beruvçi organlarning qaror va farmoyişlari rahbarlik uçun asos hisoblanadi. M. Boşqa davlat organlari b-n yaqin aloqada işlaydi, jamoat taşkilotlari, mahallalarning yordami va madadiga tayanadi. Keyingi yillarda M. işida jiddiy islohotlar ötkazildi. Amalga oşirilgan islohotlarning asosiy maqsadi içki işlar idoralarini ötgan asr oxirlaridan boşlab butun dunyo hamjamiyatiga xavf solayotgan terrorizm, diniy ekstremizm va giyohvand moddalarning Özbekiston hududiga tarqalişiga qarşi kuraş samaradorligini oşiriş, bu borada boşqa davlatlarning huquqni muhofaza qiliş idoralari va xalqaro taşkilotlar b-n hamkorlik qiliş, jinoyatçilikka qarşi kuraşda mahalla faollari, fuqarolarning özini özi boşqariş organlari va mahalla posboni jamoa tuzilmasidan keng foydalanişni yölga qöyiş, içki işlar idoralarining xizmat faoliyatini taşkil etişda zamonaviy kriminalistik uskunalardan, kompyuter texnologiyalari va b. yangi texnika vositalaridan samarali foydalanişni ta'minlaş kabi bir qança vazifalardan iborat. Içki işlar vazirligi tizimida yuqori malakali kadrlar tayyorlovçi 3 ta oliy öquv yurti — Içki işlar vazirligi Akademiyasi, Toşkent Oliy harbiy texnika bilim yurti, Yonğin xavfsizligi oliy texnik maktablari mavjud.
M. faoliyati ÖzR Içki işlar vazirligining naşrlari — «Postda», «Na postu» gaz.lari, «Qalqon», «Şit» jur. lari, «Qalqon» studiyasi tomonidan yoritiladi. Bundan taşqari, vazirlikka qaraşli idoralar: IIV akademiyasi — «Huquq — Pravo — LAW» jur.iga, Jazoni ijro etiş Boş boşkarmasi — «Vaqt — Vremya» gaz.iga, Yonğin xavfsizligi Boş boşqarmasi — «Yonğin xavfsizligi» jur.ga, Yöl harakati xavfsizligi Boş boşqarmasi — «Avtohamroh» jur.iga, Andijon vilo-yati Içki işlar boşqarmasi (viloyat prokuraturasi b-n hamkorlikda) — «Qonun yölida» gaz.iga, Namangan viloyati Içki işlar boşkarmasi (vilo-yatdagi boşka huquqni muhofaza qiliş idoralari b-n hamkorliqda) — «Diyonat» gaz.iga, Qaşqadaryo viloyati Içki işlar boşqarmasi — «Posbon» gaz.iga, Surxondaryo viloyati Içki işlar boşqarmasi — «Xalq posboni» gaz.iga, Xorazm viloyati Içki işlar boşkarmasi (viloyat prokuraturasi b-n hamkorlikda) — «Osoyiştalik uçun» gaz. iga, Qoraqalpoğiston Respublikasi Içki işlar vazirligi — «Tinçlik posboni» gaz.iga, Toşkent ş. Içki işlar Boş boşqarmasi — «Ogoh» gaz. iga muassislik qilişadi.
Alişer Şaripov.
Q.: Davlat yöl harakati xavfsizligi xizmati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИЛИЦИЯ (лот. militia — қўшин) (ЎзРда) — конституциявий тузумни ҳимоя қилиш, жамоат тартиби ва хавфсизлигини сақлашга даъват этилган, фуқаролар ҳамда давлат мулкини, қонунчиликни, аҳоли, корхона ва ташкилотларнинг қонуний ҳуқуқ ва ман-фаатларини ҳимоя қилувчи, жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларга қарши курашувчи маъмурий орган. ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг «Ички ишлар идораларида хизмат уташ тартиби ҳақидаги вақтинчалик низом» (1993 й. 8 янв.), ЎзР Президентининг «Ички ишлар идоралари фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида»ги фармони (2001 й. 27 март) асосида фаолият юритади.
М. тарихини Ўрта Осиё хонликларидаги маъмурий лавозим ҳисобланган миршаблар фаолияти б-н боғлаш мумкин. Ўрта Осиё Россия томонидан истило қилингач, полиция хизмати йўлга қўйилган. 1917 й. 28 окт.да, яъни Октябрь тўнтаришидан уч кун ўтгач, шўролар ҳукуматининг ваколатига биноан, Ички ишлар халқ комиссарлиги «Ишчи милицияси тўғрисида» қарор қабул қилган. Қарорда барча ерда инқилобий ин-тизом ўрнатиш ва тартибни саклаш учун ишчи М.лари таъсис этиш тўғрисида кўрсатма берилган эди. Шундан кўп ўтмай Туркистон ХКС нинг «Захира кадрлари яратиш ва милиция ташкил этиш тўғрисида»ги буйруғи эълон қилинди (1918 й. 29 янв.). Янги М.ни ташкил этиш ва кадрлар ишига раҳбарлик қилиш учун Туркистон ўлкаси шаҳар ва туманлари М. инспектори бошқармаси ташкил этилди (1918 й. 30 янв.) ва шундан сўнг барча туман, шаҳар ҳамда бўлисларда М. идоралари вужудга кела бошлади. 1919 й. 26 июнда Туркистон АССР Ички ишлар халқ комиссариата «Россия Федерациясининг Туркистон Республикасидаги Совет ишчидеҳқон милицияси тўғрисидаги Низом»ни тасдиқлади. Ўша йили июль ойида «Туркистон АССРда жиноий кидирувни ташкил этиш тўғрисида Низом» қабул қилинди. Ўзбекистонда М.нинг шўролар давридаги фаолияти қийин ва мураккаб бўлган. Марказга бутунлай бўйсунган республика М.си мустақил фаолият юрита олмас, юқоридан бериладиган йўл-йўриқ, кўрсатмаларнигина бажаришга мажбур эди. «Коммунизм қураётган жамиятда жиноятчиликка ўрин йўқ», — деган шиор остида жиноятчилик б-н боғлиқ кўрсаткичлар сунъий равишда камайтирилди. 80-й.ларда Ўзбекистон М.си учун, айниқса, қийин бўлди. Иттифоқ ички ишлар вазирлиги бу ерда ўз тартибини ўрнатишга яна бир марта уриниб кўрди. Жиноятчиликнинг олдини олиш б-н шуғулланувчи идоралар тарқатиб юборидди, кўплаб М. раҳбар ходимлари, тажрибали кадрлар ишдан бўшатилди.
Мамлакат мустақилликка эришгач, Ўзбекистон М.сининг истиклолни жиноий хуруждан ҳимоя қилиш, ёш мустақил давлат ва унинг фуқаролари хавфсизлигини таъминлаш борасидаги масъулияти ошди. Барча хуқуқни му-ҳофаза қилиш идоралари каби Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги ва унинг жойлардаги хизматлари қайта ташкил топди. Ҳоз. бу тизимга Қорақалпоғистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги, Тошкент ш. Ички ишлар бош бошкармаси, вилоятлар ички ишлар бошқармалари, Транспорт ички ишлар бошқармаси киради. Темир йўлда, сув ва ҳаво транспортида транспорт М.си бўлинмалари мавжуд; қишлоқлар, шаҳарчалар, мавзеларда профилактика инспекторлари, маҳалла посбонлари иш олиб боради. Ҳоз. вактда Ўзбекистон Республикаси ИИВ тизимида жиноят қидирув ва терроризмга қарши кураш, тергов, пост-патрул хизмати, жамоат тартибини саклаш, ҳуқуқбузарликнинг олдини олиш, йўл ҳаракати хавфсизлиги, ёнғин хавфсизлиги бош бошқармалари ва б. бошқарма, бўлимлар мавжуд. М. фаолиятининг асосий йўналишларидан бири жино-ятлар ва б. жамиятга қарши ҳаракатларни тўхтатиш, очиш ва олдини олишдир. М. жиноятларни ва уларни содир этган кишиларни аниқлаш юзасидан оператив қидирув тадбирларини амалга оширади, жиноий ишлар қўзғайди ва шошилинч тергов ишлари олиб боради, ўз ваколатига тааллуқли ишлар бўйича эса суриштирув ўтказади, қамоқкр, олади, ушлаб туради ва ҳ.к. М. жамоат жойларида тартиб сақланишини назорат қилиб боради; кўча ҳаракати ва транспортдан фойдаланиш қоидаларига риоя этилишини кузатади (қ. Давлат йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати); паспорт режими бажарилишини назорат қилади, тергов ва суддан қочиб юрган жиноятчиларни қидиради. М.га, шунингдек, ҳуқуқбузарликлардан жабрланган ва бахтсиз ҳодисалардан зарар кўрган кишиларга ёрдам кўрсатиш; табиий офат вақтида одамларни ва мол-мулкни қутқаришда қатнашиш, карантин чораларини кўришга ёрдамлашиш; табиий бойликларни муҳофаза қилиш, балиқ овлаш ва ов қоидаларини бузувчиларга қарши курашиш ва ш.к. вазифалар ҳам юкланган. М.нинг бутун иши қонунчилик тамойилларига асосланган бўлиб, Ўзбекистон Республикасининг қонунлари, ижрочи-фармойиш берувчи органларнинг қарор ва фармойишлари раҳбарлик учун асос ҳисобланади. М. Бошқа давлат органлари б-н яқин алоқада ишлайди, жамоат ташкилотлари, маҳаллаларнинг ёрдами ва мададига таянади. Кейинги йилларда М. ишида жиддий ислоҳотлар ўтказилди. Амалга оширилган ислоҳотларнинг асосий мақсади ички ишлар идораларини ўтган аср охирларидан бошлаб бутун дунё ҳамжамиятига хавф солаётган терроризм, диний экстремизм ва гиёҳванд моддаларнинг Ўзбекистон ҳудудига тарқалишига қарши кураш самарадорлигини ошириш, бу борада бошқа давлатларнинг ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари ва халқаро ташкилотлар б-н ҳамкорлик қилиш, жиноятчиликка қарши курашда маҳалла фаоллари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ва маҳалла посбони жамоа тузилмасидан кенг фойдаланишни йўлга қўйиш, ички ишлар идораларининг хизмат фаолиятини ташкил этишда замонавий криминалистик ускуналардан, компьютер технологиялари ва б. янги техника воситаларидан самарали фойдаланишни таъминлаш каби бир қанча вазифалардан иборат. Ички ишлар вазирлиги тизимида юқори малакали кадрлар тайёрловчи 3 та олий ўқув юрти — Ички ишлар вазирлиги Академияси, Тошкент Олий ҳарбий техника билим юрти, Ёнғин хавфсизлиги олий техник мактаблари мавжуд.
М. фаолияти ЎзР Ички ишлар вазирлигининг нашрлари — «Постда», «На посту» газ.лари, «Qalqon», «Щит» жур. лари, «Қалқон» студияси томонидан ёритилади. Бундан ташқари, вазирликка қарашли идоралар: ИИВ академияси — «Ҳуқуқ — Право — LAW» жур.ига, Жазони ижро этиш Бош бошкармаси — «Вақт — Время» газ.ига, Ёнғин хавфсизлиги Бош бошқармаси — «Ёнғин хавфсизлиги» жур.га, Йўл ҳаракати хавфсизлиги Бош бошқармаси — «Автоҳамроҳ» жур.ига, Андижон вило-яти Ички ишлар бошқармаси (вилоят прокуратураси б-н ҳамкорликда) — «Қонун йўлида» газ.ига, Наманган вилояти Ички ишлар бошкармаси (вило-ятдаги бошка ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари б-н ҳамкорлиқда) — «Диёнат» газ.ига, Қашқадарё вилояти Ички ишлар бошқармаси — «Посбон» газ.ига, Сурхондарё вилояти Ички ишлар бошқармаси — «Халқ посбони» газ.ига, Хоразм вилояти Ички ишлар бошкармаси (вилоят прокуратураси б-н ҳамкорликда) — «Осойишталик учун» газ. ига, Қорақалпоғистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги — «Тинчлик посбони» газ.ига, Тошкент ш. Ички ишлар Бош бошқармаси — «Огоҳ» газ. ига муассислик қилишади.
Алишер Шарипов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.