Militsiya

Militsiya (lotinça militia — «qöşin», «laşkar») — jamoat tartibini saqlaş, fuqarolar huquqlari va mulkini himoya qiliş, huquqbuzarlik va jinoyatçilikka qarşi kuraşiş vazifalarini bajaruvçi davlat organi; mazmunan politsiyaga teng. ÖzME bu atamani asosan Özbekistondagi içki işlar idoralariga nisbatan tavsiflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, Yangi davrda bu söz köp mamlakatlarda mahalliy aholidan tuzilgan ixtiyoriy qurolli guruhlar (xalq laşkari) ma'nosida işlatilgan, huquqni muhofaza qiluvçi doimiy organ nomi sifatida esa asosan sobiq SSSR va unga yaqin sotsialistik davlatlarda qöllangan.1

Rusça Vikipediyaga köra, politsiya örniga tuziladigan tartib saqlaş organi ma'nosidagi «militsiya» atamasi 1871-yilgi Parij kommunasi davrida qayta jonlangan. Rossiyada 1917-yil fevral inqilobidan keyin politsiya departamenti tugatilib, «xalq militsiyasi» tuzilgan. Oktyabr töntarişidan söng, 1917-yil 10-noyabrda (eski uslubda 28-oktabrda) Içki işlar xalq komissarligi «Işçi militsiyasi töğrisida» qaror qabul qilgan; şundan keyin bu nom sovet davlatlari va sotsialistik lager mamlakatlariga tarqalgan.

SSSR tarqalgaç, köp davlatlar militsiyani yana politsiya deb qayta nomlagan: masalan, Qozoğiston va Turkmaniston 1998-yilda, Rossiya 2011-yilda, Ukraina 2015-yilda. Rusça Vikipediyaga köra, Belarus, Qirğiziston va Tojikistonda «militsiya» nomi hanuz saqlanib qolgan.

ÖzME'ga köra, mintaqada tartib saqlaş an'anasini Örta Osiyo xonliklaridagi mirşablar faoliyatiga boğlaş mumkin. Rossiya istilosidan keyin ölkada politsiya xizmati joriy etilgan. 1918-yil yanvarida Turkiston Xalq Komissarlari Soveti militsiya tuziş haqida buyruq bergan, ölka şahar va uyezdlarida militsiya inspeksiyasi taşkil qilingan; 1919-yilda Turkiston ASSR işçi-dehqon militsiyasi haqidagi nizom va jinoiy qidiruvni taşkil etiş töğrisidagi nizom qabul qilingan.

ÖzME sovet davridagi respublika militsiyasini markazga töla böysundirilgan, mustaqil qaror qabul qila olmaydigan tizim sifatida tavsiflaydi: «sotsialistik jamiyatda jinoyatçilikka örin yöq» degan mafkuraviy talab tufayli jinoyatçilik körsatkiçlari sun'iy ravişda pasaytirib körsatilgan. 1980-yillarda ittifoq vazirligining aralaşuvi natijasida köplab tajribali rahbar xodimlar işdan böşatilgan.

Mustaqillikdan söng Içki işlar vazirligi va uning joylardagi idoralari qayta tuzilgan. ÖzME'ga köra, tizimga Qoraqalpoğiston Içki işlar vazirligi, Toşkent şahar va viloyatlar içki işlar boşqarmalari, transport içki işlar boşqarmasi kiradi; qişloq va mahallalarda profilaktika inspektorlari va mahalla posbonlari işlaydi. Faoliyat Vazirlar Mahkamasining 1993-yil 8-yanvardagi nizomi va Prezidentning 2001-yil 27-martdagi farmoni asosida taşkil etilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 2019-yil 23-mayda imzolangan qonun bilan bir qator asosiy hujjatlarda «militsiya» atamasi «içki işlar organlari» bilan almaştirilgan, ammo kundalik hayotda eski nom hali ham keng işlatiladi.

ÖzME'ga köra, militsiya jinoyatlarning oldini oladi va ularni oçadi, jinoyat sodir etganlarni aniqlaş uçun tezkor-qidiruv tadbirlarini ötkazadi, jinoyat işlarini qözğatadi va dastlabki tergov harakatlarini olib boradi. Jamoat joylarida tartibni, köça harakati xavfsizligini, pasport rejimiga rioya etilişini nazorat qiladi, tergov va suddan yaşiringanlarni qidiradi. Tabiiy ofatlar paytida odamlar va mol-mulkni qutqarişda, karantin çoralarini amalga oşirişda qatnaşadi, tabiatni muhofaza qiliş, ov va baliq ovlaş qoidalariga rioya etilişini ham nazorat qiladi.

ÖzME'ga köra, keyingi islohotlar terrorizm, diniy ekstremizm va giyohvandlikka qarşi kuraşni kuçaytiriş, boşqa davlatlar va xalqaro taşkilotlar bilan hamkorlik, mahalla tuzilmalari bilan birgalikda işlaş hamda zamonaviy kriminalistik texnika va kompyuter vositalarini joriy etişga qaratilgan. Kadrlar Içki işlar vazirligi akademiyasi va boşqa oliy öquv yurtlarida tayyorlanadi. Vazirlik va uning boşqarmalari «Postda», «Qalqon» kabi gazeta va jurnallarni çiqaradi.