Mirtemir

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 614–615-b. — ziyouz.com

Mirtemir (taxallusi; asl ism-şarifi Tursunov Mirtemir) (1910.30.5, Turkiston — 1978.25.1, Toşkent) — Özbekiston xalq şoiri (1971). Eski maktabda ta'lim olgaç (1919—20), Toşkentga kelib, Almaiy nomidagi namuna iş maktabi (1920—23) va Özbek erlar bilim yurtida (1925—29) tahsil kurgan. 1929 y. Samarqandga borib Özbekiston MIK raisi Y. Oxun-boboyevning kotibi bölib xizmat qilgan va, ayni paytda, Pedakademiyaning til va adabiyot f-tida öqiy boşlagan. U şu yillarda «Kizil kalam» adabiy taşkilotining a'zosi sifatida Botu, Oltoy singari «millatçilar» b-n aloqada bölganligi uçun GPU tomonidan xibega olingan (1932.8.8.). Kamoqdan ozod bölgaç, «Yangi hayot» gaz. da adabiy xodim (1936), respublika radioqömitasida boş muharrir (1941). Özdavnaşrda muharrir (1942), Opera va balet teatrida adabiy emakdoş (1943— 44), Yozuvçilar uyuşmasida bölim mudiri va maslahatçi (1957— 64), badiiy adabiyot naşriyotida muharrir (1965— 66) lavozimlarida xizmat qilgan.

M.ning ilk şe'rlar töplami — «Şu'lalar qöynida» (1928) milliy şe'riyatimiz uçun yangi janr — soçma (nasriy şe'r) janrida yozilgan bölib, davrning muhim masalalariga bağişlangan. Şundan keyin M. «Zafar» (1929), «Qaynaşlarim» va «Bong» (1932) şe'riy töplamlarini e'lon qilgan.

30-y.lar özbek şe'riyatida doston janri katta mavqe kasb etadi. M. ham şu davrda «Barot» (1930), «Xidir» (1932), «Dilkuşo», «Suv qizi» (1937), «Oysanamning töyida» (1938), «Qözi» (1939) kabi dostonlarni yozadi va ularning aksarida oddiy mehnat axli vakillari obrazini yaratadi. Umuman, M.ning şe'r va dostonlariga xos xususiyat şundaki, u oddiy kişilar hayoti va mehnatida «şe'riyatbop» jihatlarni, ular ruhiy olamidagi gözallik jilvalarini öziga xos noziklik va zakiylik b-n köradi va aks ettiradi. Bu mirtemirona fazilat şoir ijodining uruşdan keyingi davrida, ayniqsa, yorqin körinadi.

2-jahon uruşidan keyingi yillardagi adabiy siyosat natijasida M.Ga ijod etiş va yozgan asarlarini e'lon qiliş imkoni berilmagan. Natijada u tarjima va tahrir işlari b-n şuğullanişga majbur bölgan. Qoraqalpoq şe'riyatidan qilgan tarjimalari va «Krraqal-poq daftari» (1959) şe'riy turkumining katta muvaffaqiyat qozinişi M.ning «erkin» ijodkorlar safiga qaytişi va ijodiy yaşarişiga sababçi böldi. «Qoraqalpoq daftari»da (1957) namoyon bölgan xalqlar örtasidagi döstlik va hamkorlik ğoyalari şoirning qozoq, qirğiz va turkman diyorlariga qilgan safarlari ta'sirida yozilgan şe'rlarida katta mahorat b-n davom ettirildi. M.ning «Qoraqalpoq daftari» turkumidan örin olgan «Surat» lirik qissasi esa 60—70-y.larda özbek şe'riyatida doston janriga e'tiborning kuçayişi va lirik doston janrining kamol topişiga katta ta'sir körsatgan.

M.ning 60—70-y.larda yaratgan aksar şe'rlari 20-a. özbek şe'riyatining tom ma'nodagi durdonalaridir. U şu davrda şe'riy texnikani mukammal egallagan şoir sifatidagina emas, balki tarix va Vatan tuyğulari b-n yaşagan, şu muqaddas tuyğularni yonar söz b-n ifodalagan şoir sifatida ham şuhrat qozondi. M. oddiy mehnat axliga ruhan yaqin, uning tabiatini, maişiy xayotini, tilining kamalak ranglarini, dilidagi orzu va armonlarini yaxşi bilgan, inson qalbidagi ruhiy kolliziyalarni teran his qilgan va tasvirlagan şoirdir. M.ningçin ma'-noda xalq şoiri, milliy şoir bölganligi uning, ayniqsa, «Onaginam», «Toşbu», «Norbuvi», «Pattining hasratlari» singari özbek ayollariga xos mehr-muhabbat, or-nomus, malohat, sabrtoqat va mehnatsevarlik fazilatlari kuylangan şe'rlarida öz tajassumini topgan. M. bu va b. şe'rlari b-n özbek şe'riyatiga xos xalqçillik ruhini behad darajada oşirdi. Ayni paytda M. şe'rlari syujetliligi, tasvir etilayotgan zamon va makonning anikligi, lirik qahramon ruhiy olamining yorqinligi va bokiraligi b-n ajralib turadi.

M. şe'riy ijodining muhim bir qismini qöşiqlar taşkil etadi. Şoir Katta Farğona kanali kurilişiga bağişlangan «Yali-yali», şuningdek, «Boğ köça», «Bir gözal», «Qaro közli», «Öynasin», «Boqişi», «Ustina» singari qöşiklar b-n özbek qöşiqçilik san'ati ravnaqiga bebaho hissa qöşdi. Şu b-n birga, M. bir qança publitsistik va adabiytanqidiy maqolalar mu-allifi. M. ötgan asrning 60-y.larida özbek şe'riyatiga kirib kelgan talaygina yoşlarga ustozlik qilib, özining adabiy maktabini yaratdi.

Badiiy tarjima M.ning ijodiy faoliyatida katta örin egallaydi. U Abay, Mahtumquli, Berdaq şe'rlaridan taşqari, qirğiz xalqining «Manas» eposini (hamkorlikda), Şota Rustavelining «Yölbars terisini yopingan pahlavon» (hamkorlikda), A. S. Puşkinning «Ruslan va Lyudmila», «Oyimqizqişloqi qiz», M.Yu. Lermontovning «Ismoilbek», «Savdogar Kalaşnikov haqida qissa», N.A.Nekrasovning «Rusiyada kim yaxşi yaşaydi» kabi doston, qissa va ertaklarini, G. Geyne, A. M. Gorkiy, Pablo Neruda, Nozim Hikmat, Samad Vurğun va b.ning şe'rlarini özbek tiliga tarjima qilgan. «Karmen» va «Uluğ-bek» operalari, «Natalka-poltavka», «Bayadera», «Keto va Kote» singari musiqali dramalar M. tarjimasida özbek tilida sahnalaştirilgan.

M. Hamza nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti (1979), Berdaq nomidagi Qoraqalpoğiston Davlat mukofoti (1977) laureati. «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni b-n mukofotlangan (2002). Toşkentdagi köça va Andijon viloyati, Böz tumanidagi maktablardan biri M. nomi b-n atalgan. Şoir tuğilgan Eski Iqon qişloğida M. uy-muzeyi barpo etilgan.

Ac: Asarlar [4-j.li], 1—4-j.lar, T., 1980-83.

Ad.: Azizov Q., Mirtemir, T., 1969; Xalilov T., Mirtemir mahorati, T., 1980; Mirtemir zamondoşlari xotirasida, T., 1982; XX asr özbek adabiyoti tarixi, T., 1999.

Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МИРТЕМИР (тахаллуси; асл исм-шарифи Турсунов Миртемир) (1910.30.5, Туркистон — 1978.25.1, Тошкент) — Ўзбекистон халқ шоири (1971). Эски мактабда таълим олгач (1919—20), Тошкентга келиб, Алмаий номидаги намуна иш мактаби (1920—23) ва Ўзбек эрлар билим юртида (1925—29) таҳсил курган. 1929 й. Самарқандга бориб Ўзбекистон МИК раиси Й. Охун-бобоевнинг котиби бўлиб хизмат қилган ва, айни пайтда, Педакадемиянинг тил ва адабиёт ф-тида ўқий бошлаган. У шу йилларда «Кизил калам» адабий ташкилотининг аъзоси сифатида Боту, Олтой сингари «миллатчилар» б-н алоқада бўлганлиги учун ГПУ томонидан хибега олинган (1932.8.8.). Камоқдан озод бўлгач, «Янги ҳаёт» газ. да адабий ходим (1936), республика радиоқўмитасида бош муҳаррир (1941). Ўздавнашрда муҳаррир (1942), Опера ва балет театрида адабий эмакдош (1943— 44), Ёзувчилар уюшмасида бўлим мудири ва маслаҳатчи (1957— 64), бадиий адабиёт нашриётида муҳаррир (1965— 66) лавозимларида хизмат қилган.

М.нинг илк шеърлар тўплами — «Шуълалар қўйнида» (1928) миллий шеъриятимиз учун янги жанр — сочма (насрий шеър) жанрида ёзилган бўлиб, даврнинг муҳим масалаларига бағишланган. Шундан кейин М. «Зафар» (1929), «Қайнашларим» ва «Бонг» (1932) шеърий тўпламларини эълон қилган.

30-й.лар ўзбек шеъриятида достон жанри катта мавқе касб этади. М. ҳам шу даврда «Барот» (1930), «Хидир» (1932), «Дилкушо», «Сув қизи» (1937), «Ойсанамнинг тўйида» (1938), «Қўзи» (1939) каби достонларни ёзади ва уларнинг аксарида оддий меҳнат ахли вакиллари образини яратади. Умуман, М.нинг шеър ва достонларига хос хусусият шундаки, у оддий кишилар ҳаёти ва меҳнатида «шеъриятбоп» жиҳатларни, улар руҳий оламидаги гўзаллик жилваларини ўзига хос нозиклик ва закийлик б-н кўради ва акс эттиради. Бу миртемирона фазилат шоир ижодининг урушдан кейинги даврида, айниқса, ёрқин кўринади.

2-жаҳон урушидан кейинги йиллардаги адабий сиёсат натижасида М.Га ижод этиш ва ёзган асарларини эълон қилиш имкони берилмаган. Натижада у таржима ва таҳрир ишлари б-н шуғулланишга мажбур бўлган. Қорақалпоқ шеъриятидан қилган таржималари ва «Кррақал-поқ дафтари» (1959) шеърий туркумининг катта муваффақият қозиниши М.нинг «эркин» ижодкорлар сафига қайтиши ва ижодий яшаришига сабабчи бўлди. «Қорақалпоқ дафтари»да (1957) намоён бўлган халқлар ўртасидаги дўстлик ва ҳамкорлик ғоялари шоирнинг қозоқ, қирғиз ва туркман диёрларига қилган сафарлари таъсирида ёзилган шеърларида катта маҳорат б-н давом эттирилди. М.нинг «Қорақалпоқ дафтари» туркумидан ўрин олган «Сурат» лирик қиссаси эса 60—70-й.ларда ўзбек шеъриятида достон жанрига эътиборнинг кучайиши ва лирик достон жанрининг камол топишига катта таъсир кўрсатган.

М.нинг 60—70-й.ларда яратган аксар шеърлари 20-а. ўзбек шеъриятининг том маънодаги дурдоналаридир. У шу даврда шеърий техникани мукаммал эгаллаган шоир сифатидагина эмас, балки тарих ва Ватан туйғулари б-н яшаган, шу муқаддас туйғуларни ёнар сўз б-н ифодалаган шоир сифатида ҳам шуҳрат қозонди. М. оддий меҳнат ахлига руҳан яқин, унинг табиатини, маиший хаётини, тилининг камалак рангларини, дилидаги орзу ва армонларини яхши билган, инсон қалбидаги руҳий коллизияларни теран ҳис қилган ва тасвирлаган шоирдир. М.нингчин маъ-нода халқ шоири, миллий шоир бўлганлиги унинг, айниқса, «Онагинам», «Тошбу», «Норбуви», «Паттининг ҳасратлари» сингари ўзбек аёлларига хос меҳр-муҳаббат, ор-номус, малоҳат, сабртоқат ва меҳнатсеварлик фазилатлари куйланган шеърларида ўз тажассумини топган. М. бу ва б. шеърлари б-н ўзбек шеъриятига хос халқчиллик руҳини беҳад даражада оширди. Айни пайтда М. шеърлари сюжетлилиги, тасвир этилаётган замон ва маконнинг аниклиги, лирик қаҳрамон руҳий оламининг ёрқинлиги ва бокиралиги б-н ажралиб туради.

М. шеърий ижодининг муҳим бир қисмини қўшиқлар ташкил этади. Шоир Катта Фарғона канали курилишига бағишланган «Яли-яли», шунингдек, «Боғ кўча», «Бир гўзал», «Қаро кўзли», «Ўйнасин», «Боқиши», «Устина» сингари қўшиклар б-н ўзбек қўшиқчилик санъати равнақига бебаҳо ҳисса қўшди. Шу б-н бирга, М. бир қанча публицистик ва адабийтанқидий мақолалар му-аллифи. М. ўтган асрнинг 60-й.ларида ўзбек шеъриятига кириб келган талайгина ёшларга устозлик қилиб, ўзининг адабий мактабини яратди.

Бадиий таржима М.нинг ижодий фаолиятида катта ўрин эгаллайди. У Абай, Маҳтумқули, Бердақ шеърларидан ташқари, қирғиз халқининг «Манас» эпосини (ҳамкорликда), Шота Руставелининг «Йўлбарс терисини ёпинган паҳлавон» (ҳамкорликда), А. С. Пушкиннинг «Руслан ва Людмила», «Ойимқизқишлоқи қиз», М.Ю. Лермонтовнинг «Исмоилбек», «Савдогар Калашников ҳақида қисса», Н.А.Некрасовнинг «Русияда ким яхши яшайди» каби достон, қисса ва эртакларини, Г. Гейне, А. М. Горький, Пабло Неруда, Нозим Ҳикмат, Самад Вурғун ва б.нинг шеърларини ўзбек тилига таржима қилган. «Кармен» ва «Улуғ-бек» опералари, «Наталка-полтавка», «Баядера», «Кето ва Котэ» сингари мусиқали драмалар М. таржимасида ўзбек тилида саҳналаштирилган.

М. Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти (1979), Бердақ номидаги Қорақалпоғистон Давлат мукофоти (1977) лауреати. «Буюк хизматлари учун» ордени б-н мукофотланган (2002). Тошкентдаги кўча ва Андижон вилояти, Бўз туманидаги мактаблардан бири М. номи б-н аталган. Шоир туғилган Эски Иқон қишлоғида М. уй-музейи барпо этилган.

Ac: Асарлар [4-ж.ли], 1—4-ж.лар, Т., 1980-83.

Ад.: Азизов Қ., Миртемир, Т., 1969; Халилов Т., Миртемир маҳорати, Т., 1980; Миртемир замондошлари хотирасида, Т., 1982; XX аср ўзбек адабиёти тарихи, Т., 1999.

Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.