Mirtemir

Mirtemir (taxallusi; asl ismi Mirtemir Tursunov; 1910-yil 30-may, Turkiston yaqinidagi Iqon qişloği — 1978-yil 25-yanvar, Toşkent) — özbek şoiri, tarjimon va muharrir. 1971-yilda unga «Özbekiston xalq şoiri» unvoni berilgan. ÖzME uning ijodini oddiy xalq hayoti va ruhiyatini noziklik bilan aks ettirgani, özbek şe'riyatidagi xalqçillik ruhini kuçaytirgani bilan alohida ajratib körsatadi.1

ÖzME'ga köra, Mirtemir dastlab eski maktabda öqigan (1919–1920), söng Toşkentga kelib Almaiy nomidagi namuna iş maktabida (1920–1923) va Özbek erlar bilim yurtida (1925–1929) tahsil olgan. 1929-yilda Samarqandga borib, Özbekiston Markaziy Ijroiya Qömitasi raisi Yöldoş Oxunboboyevning kotibi bölib işlagan va bir vaqtda Pedagogika akademiyasining til va adabiyot fakultetida öqigan. Rusça Vikipediyaga köra, u akademiyani 1932-yilda tamomlagan.

Şoir «Qizil qalam» adabiy uyuşmasi a'zosi bölib, Botu, Oltoy kabi ijodkorlar bilan yaqinligi uçun 1932-yil avgustida GPU tomonidan hibsga olingan. ÖzME'ga köra, ozodlikka çiqqaç, u «Yangi hayot» gazetasida adabiy xodim, respublika radioqömitasida boş muharrir, Özdavnaşrda muharrir, Opera va balet teatrida adabiy xodim, Yozuvçilar uyuşmasida bölim mudiri va maslahatçi, badiiy adabiyot naşriyotida muharrir bölib işlagan. Rusça Vikipediyaga köra, Mirtemir Toşkentdagi Çiğatoy qabristoniga dafn etilgan; u vafot etgan kunni rusça Vikipediya 23-yanvar deb körsatadi.

Mirtemirning ilk töplami «Şu'lalar qöynida» (1928) özbek şe'riyati uçun yangi bölgan soçma, ya'ni nasriy şe'r yölida yozilgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning birinçi asarlari 1926-yilda e'lon qilingan. Şundan keyin «Zafar» (1929) va boşqa şe'riy töplamlari naşr etilgan.

ÖzME'ga köra, 1930-yillarda doston janri özbek şe'riyatida katta örin egallagan bir paytda Mirtemir «Barot», «Xidir», «Dilkuşo», «Suv qizi», «Oysanamning töyida», «Qözi» dostonlarini yaratgan; ularning köpida mehnatkaş oddiy odamlar timsoli markazda turadi. Ikkinçi jahon uruşidan keyingi adabiy siyosat oqibatida şoirga öz asarlarini e'lon qiliş imkoni berilmagan va u asosan tarjima hamda tahrir bilan şuğullangan. Qoraqalpoq şe'riyatidan qilgan tarjimalari va 1950-yillar oxirida yaratilgan «Qoraqalpoq daftari» turkumi uning adabiyotga qaytişiga yöl oçgan. Turkumdagi «Surat» lirik qissasi ÖzME'ga köra keyingi yillarda lirik doston janrining rivojiga ta'sir körsatgan.

1960–1970-yillarda yozilgan şe'rlari şoir ijodining çöqqisi hisoblanadi. Ayniqsa «Onaginam», «Toşbu», «Norbuvi», «Pattining hasratlari» kabi özbek ayollarining mehri, sabri va mehnatsevarligini kuylagan şe'rlari maşhur. Mirtemir qalamiga Katta Farğona kanali qurilişiga bağişlangan «Yali-yali», şuningdek «Boğ köça», «Bir gözal», «Qaro közli» kabi qöşiqlar ham mansub. ÖzME'ga köra, u 1960-yillarda adabiyotga kirib kelgan köplab yoş şoirlarga ustozlik qilib, öz adabiy maktabini yaratgan.

Mirtemir özbek tiliga Abay, Mahtumquli va Berdaq şe'rlarini, qirğiz «Manas» eposini (hamkorlikda), Şota Rustavelining «Yölbars terisini yopingan pahlavon» dostonini (hamkorlikda), A. S. Puşkinning «Ruslan va Lyudmila», M. Yu. Lermontovning «Ismoilbek» va N. A. Nekrasovning «Rusiyada kim yaxşi yaşaydi» asarlarini ağdargan. Rusça Vikipediya uning tarjimalari qatorida Rabindranat Tagor asarlarini ham tilga oladi. ÖzME'ga köra, «Karmen» va «Uluğbek» operalari hamda bir qator musiqali dramalar Mirtemir tarjimasida sahnalaştirilgan.

Mirtemir Berdaq nomidagi Qoraqalpoğiston Davlat mukofoti (1977) va Hamza nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti (1979, vafotidan keyin) sovrindori. Rusça Vikipediyaga köra, u «Hurmat belgisi» (1959) va Mehnat Qizil Bayroq ordenlari bilan taqdirlangan, keyinçalik vafotidan söng «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni bilan mukofotlangan. Toşkentdagi köça va Andijon viloyatidagi maktablardan biri şoir nomi bilan atalgan. Rusça Vikipediyaga köra, şoirning tuğilgan qişloği — hozirgi Qozoğistonning Turkiston viloyatidagi Eski Iqonda uning xotira muzeyi işlaydi.