Mirzo Abdulazim Somiy Böstoniy
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 603-b. — ziyouz.com
Mirzo Abdulazim Somiy Böstoniy [1839 - Buxoro, Böston qişloği (hoz. Qiziltepa tumani) — 1908] — tarixçi olim, xattot. Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Ustozi Qozi Sa'dadsin Mohir maslahati b-n Somiy — «olijanob, yuksak» taxallusini olgan. Dastlab turli amaldorlar qölida kotiblik qilgan. Amir Muzaf-far (1860—85) va Abdulahad (1885— 1910) hukmronligi davrlarida saroy munşiysi. Rossiya b-n Buxoro amirligi örtasida bölgan janglarda voqeanavis sifatida bevosita iştirok qilgan. Peterburgga borgan. Keyinçalik amirlik tuzumiga qarşi fikrlari va hajviy şe'rlari uçun saroydan çetlaştirilgan. U, asosan, xattotlik b-n şuğullangan.
«Daxmai şohon» («Şohlar qabristoni») masnaviysi, «Inşo», «Tuhfai şohiy» («Podşohning tuhfasi»), «Mir'ot ul-xayol» («Xayol közgusi»), «Tarixi salotini manğitiya» («Manğ-it hukmdorlari tarixi») asarlari muallifi. «Tuhfai şohiy» (1900— 02) va «Tarixi salotini manğitiya» (1906— 07) tarixiy asarlari bitta davr — manttlar sulolasi tarixiga bağişlansa ham, bir-biridan keskin farq qiladi. 1-asar rasmiy siyosat talablari darajasida yozilgan bölsa, 2-asarda M.A.S.B. Buxoro amirligining manğitlar hukmronlik qilgan davrini tanqidiy nuqtai nazardan baholaydi. U özi guvoh bölgan va eşitgan hodisalarga tayanib, amirlik idora uslubidagi illatlar, Rossiya b-n Buxoro qöşinlari örtasidagi janglar, amir qöşin boşliqlarining layoqatsizligi va mas'uliyatsizligi oqibatida mamlakatning katta qismi bosqinçilar tomonidan bosib olinganligi va valiahd Abdulmalik (Katta Töra)ning ba'zi muvaffaqiyatli janglarini tasvirlaydi.
«Tarixi salotini manğitiya» asari özbekistonlik şarqşunos L.P.Yepifanova tomonidan rus tiliga tarjima qilinib, faksimilesi b-n naşr qilingan (1962). Asar qisqartirilgan holda özbek tiliga tarjima qilingan («Şarq yulduzi» jur., 3son).
Ac: Ta'rix-i salotin-i mangitiya, M., 1962.
Ad.: Ahmedov B., Özbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991; Buxoriylar böstoni, T., 1998.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИРЗО АБДУЛАЗИМ СОМИЙ БЎСТОНИЙ [1839 - Бухоро, Бўстон қишлоғи (ҳоз. Қизилтепа тумани) — 1908] — тарихчи олим, хаттот. Бухоро мадрасаларида таҳсил олган. Устози Қози Саъдадцин Моҳир маслаҳати б-н Сомий — «олижаноб, юксак» тахаллусини олган. Дастлаб турли амалдорлар қўлида котиблик қилган. Амир Музаф-фар (1860—85) ва Абдулаҳад (1885— 1910) ҳукмронлиги даврларида сарой муншийси. Россия б-н Бухоро амирлиги ўртасида бўлган жангларда воқеанавис сифатида бевосита иштирок қилган. Петербургга борган. Кейинчалик амирлик тузумига қарши фикрлари ва ҳажвий шеърлари учун саройдан четлаштирилган. У, асосан, хаттотлик б-н шуғулланган.
«Дахмаи шоҳон» («Шоҳлар қабристони») маснавийси, «Иншо», «Туҳфаи шоҳий» («Подшоҳнинг туҳфаси»), «Миръот ул-хаёл» («Хаёл кўзгуси»), «Тарихи салотини манғития» («Манғ-ит ҳукмдорлари тарихи») асарлари муаллифи. «Туҳфаи шоҳий» (1900— 02) ва «Тарихи салотини манғития» (1906— 07) тарихий асарлари битта давр — манттлар сулоласи тарихига бағишланса ҳам, бир-биридан кескин фарқ қилади. 1-асар расмий сиёсат талаблари даражасида ёзилган бўлса, 2-асарда М.А.С.Б. Бухоро амирлигининг манғитлар ҳукмронлик қилган даврини танқидий нуқтаи назардан баҳолайди. У ўзи гувоҳ бўлган ва эшитган ҳодисаларга таяниб, амирлик идора услубидаги иллатлар, Россия б-н Бухоро қўшинлари ўртасидаги жанглар, амир қўшин бошлиқларининг лаёқатсизлиги ва масъулиятсизлиги оқибатида мамлакатнинг катта қисми босқинчилар томонидан босиб олинганлиги ва валиаҳд Абдулмалик (Катта Тўра)нинг баъзи муваффақиятли жангларини тасвирлайди.
«Тарихи салотини манғития» асари ўзбекистонлик шарқшунос Л.П.Епифанова томонидан рус тилига таржима қилиниб, факсимилеси б-н нашр қилинган (1962). Асар қисқартирилган ҳолда ўзбек тилига таржима қилинган («Шарқ юлдузи» жур., 3сон).
Ac: Та’рих-и салотин-и мангитийа, М., 1962.
Ад.: Аҳмедов Б., Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари, Т., 1991; Бухорийлар бўстони, Т., 1998.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.