Mirzo Abdulazim Somiy

Mirzo Abdulazim Somiy Böstoniy (1839 – XX asr boşi) — Buxoro amirligi davrida yaşagan tarixçi, şoir va xattot. U manğitlar sulolasi tarixiga oid bir neça asar, xususan, amirlik boşqaruvini tanqidiy yoritgan «Tarixi salotini manğitiya» kitobi muallifi sifatida tanilgan. Rusça Vikipediya uni Buxoro amirligi davrining forsiyzabon tarixçisi va şoiri deb ta'riflaydi.1

ÖzME'ga köra, Somiy 1839-yilda Buxoro yaqinidagi Böston qişloğida (hozirgi Qiziltepa tumani) tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu qişloq Buxorodan 40 km şimolda, Karmanaga boruvçi yöl ustida joylaşgan. U boşlanğiç bilimni ona qişloğida olib, keyin Buxoro madrasalarida tahsil körgan. Ustozi qozi Sa'daddin Mohir maslahati bilan «Somiy», ya'ni «olijanob, yuksak» taxallusini tanlagan.

Dastlab turli bek va amaldorlar huzurida kotib bölib işlagan, söng saroyga munşiy etib olingan. ÖzME'ga köra, amir Muzaffar (1860–1885) va amir Abdulahad (1885–1910) davrida saroy munşiysi bölgan, Rossiya bilan Buxoro örtasidagi janglarda esa voqeanavis sifatida qöşin içida turgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1881-yilda Aleksandr III ning taxtga ötiriş marosimiga yuborilgan Buxoro elçiligi tarkibida valiahd bilan Peterburgga borgan.

Umrining oxirida amirlik tartiblariga qarşi fikrlari va hajviy şe'rlari sababli saroydan çetlaştirilgan va asosan xattotlik bilan tirikçilik qilgan. Uning vafot yili haqida turli ma'lumotlar bor: ÖzME 1908-yilni körsatadi, rusça Vikipediya esa Somiy qölyozmalaridan birida 1914-yil oktabr sanasi borligini qayd etib, u bu yildan keyin vafot etgan bölişi kerak, deb yozadi.

ÖzME'ga köra, Somiy «Daxmai şohon» («Şohlar qabristoni») masnaviysi, «Inşo», «Tuhfai şohiy» («Podşohning tuhfasi»), «Mir'ot ul-xayol» («Xayol közgusi») va «Tarixi salotini manğitiya» («Manğit hukmdorlari tarixi») asarlarini yozgan. Rusça Vikipediyaga köra, «Daxmai şohon» manğitlar sulolasi tarixining şe'riy bayoni hisoblanadi.

«Tuhfai şohiy» (1900–1902) va «Tarixi salotini manğitiya» (1906–1907) bir davrga bağişlangan bölsa-da, ruhi bilan keskin farqlanadi. Birinçisi saroyning rasmiy talablariga mos tarzda yozilgan. Ikkinçisida esa muallif manğitlar hukmronligini tanqidiy baholaydi: özi guvohi bölgan va eşitgan voqealarga tayanib, boşqaruvdagi illatlarni, Rossiya qöşinlari bilan janglarni, amir sarkardalarining layoqatsizligi tufayli mamlakatning katta qismi qöldan ketganini, valiahd Abdulmalik (Katta Töra)ning ayrim muvaffaqiyatli janglarini hikoya qiladi. Rusça Vikipediya ta'kidlaşiça, bu kitobni u umrining söngida, hukmdorlar marhamatini közlamasdan yozgan.

ÖzME'ga köra, «Tarixi salotini manğitiya»ni şarqşunos L. P. Yepifanova rus tiliga ögirgan va 1962-yilda Moskvada asl matn faksimilesi bilan birga naşr ettirgan. Asar qisqartirilgan holda özbek tiliga ham tarjima qilinib, «Şarq yulduzi» jurnalida çop etilgan. Bu kitob XIX asr ikkinçi yarmidagi Buxoro tarixini örganişda muhim manba sanaladi.