Miskarlik

Miskarlik — hunarmandlikning qad. sohasi; mis va uning metallar b-n qotişmasidan qurollar, uy-rözğor buyumlari va b. yasaş kasbi. M.da buyumlar 2 xil usulda — eritib quyib yoki bolğalab yasaladi. Iş jarayonida metall tez-tez qizdirib turiladi. Murakkab şaklli buyumlar yasaşda avval ayrim bölaklar quyilib, söng ular bir-biriga qalaylanadi. Buyumlar qolipdan köçirilgaç tozalanib, söng unga naqqoşlar çizma, kandakori yoki bosma usulida gul (naqş) işlaydi (yana q. Kandakorlik).

Qadimda sof misning özidan bolğalab buyumlar yasalgan, buyumlar yumşoq va mört bölgan. Jez davri (mil. av. 2-ming yillik)dan mis va uning qalay, qörğoşin, rux aralaşmasidan iborat metallar qotişmasidan bir-munça pişiq bölgan buyumlar yasalgan.

Özbekiston hududida M. qadimdan rivojlangan, uşbu hududdan topilgan tarkibida mis köp bölgan jez idişlar bunga misol böla oladi. Jez davriga oid muhrlarda ösimlik, hayvonlar (ilon, burgut va b.) tasvirlari işlangan. Buxoro naqşlangan mis idişlar yasaşning qad. markazi bölgan; bu yerda mil. av. 1ming yillikda metall quyiş, mis va jez buyumlarini qoliplarga quyib işlaş yaxşi yölga qöyilgan. Mac, Farğonadagi Çust madaniyatiga oid piçoq, öroq va ziraklar qoliplarga quy-

ib işlangan. Bu davr madaniyatiga oid Özbekiston jan.dagi mis va jez bu-yumlariga xilma-xillik xos bölib, qad. buyumlarni bezaşda çizma, kandakori, börtma naqşlar işlaş keng qöllanilgan.

5—8-a.larda Suğd va Xorazm badiiy metall buyumlari keng tarqaldi; 10— 12-a.larda mehnat qurollari, qurol-aslahalar, rözğor buyumlari b-n bir qatorda islimiy naqşlar, yozuvlar, tasviriy mavzular b-n qoplangan murakkab şaklli yuksak badiiy buyumlar tayyorlangan, ayniqsa, hayvonlar şaklidagi idişlar diqqatga sazovor, boşqa metallardan, qimmatbaho toşlardan qadab bezaş (qadama) usuli qöllanila boşlangan. 10-a. arab sayyohi va geografi Muqaddasiy yozişiça, Samarqanddan katta mis qozonlar, nafis mis qadahlar, Buxorodan mis çiroklar arab mamlakatlariga keltirilgan. 11 —12-a.larda termizlik ustalarning mayda gulli nafis nakş mujassamotli buyumlari şuhrat qozongan.

14—16-a.larda Samarqandning Registon maydonidan topilgan jez buyumlar xazinasi M.ning yuksak taraqqiyotidan guvohlik beradi: idişlar kandakori, qadama (tilla, kumuş, kizil mis) usulida bezatilgan; Buxoro M. buyumlari b-n şuhrat qozongan. 16—17-a.larda Örta Osiyoda jez buyumlar tayerlaşga köp e'tibor berilgan.

18—20-a.larda qizil va sariq misdan buyumlar tayyorlaş rivojlandi. 19—20-a. boşlarida Örta Osiyoga Rossiya f-kalarida tayyorlangan buyumlarning köplab keltirilişi b-n M. buyumlari tayyorlaş keskin qisqardi. Mahalliy ustalar keltirilgan buyumlarga taqlidan yangi şakldagi (oftobasamovar va b.) buyumlar tayyorladilar, keltirilgan buyumlar (samovar va b.)ni an'anaviy milliy nakşlar b-n bezadilar.

20-a.da Qöqon, Samarqand, Buxoro, Toşkent, Xivada M.ning öziga xos maktablari şakllangan; mohir ustalar tayyorlagan buyumlar şuxrat qozondi. Iş, asosan, qöl mehnatiga asoslangan. M. artellarida hozir ham an'anaviy buyumlar — çoydiş, çoyjöş, oftoba, lagan, köza, kosa, şamdon, dastşöy va b., zargarlik buyumlari tayyorlanadi; şuningdek, yangi şaklli buyumlar xam paydo bölmoqda, ular yangi mavzular, naqşlar, tasvirlar b-n bezatiladi. Ustalar turli şakldagi idişlarni quyib tayyorlaydi, nafis öyma naqşlar b-n bezaydi, an'anaviy şakllar, naqş qismlarini turliça qöllab naqş mujassamotini bo-yitadi va badiiy hunarmandlik asarlari yaratadi. Respublika muzeylarida 19—20-a. larda yaratilgan M. buyumlari saqlanadi, ular şakli an'anaviy mukammal nisbatlari va naqşinkor bezaklari b-n ajralib turadi.

Tursunali Köziyev.