Mixail Aleksandroviç Şoloxov
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 192–193-b. — ziyouz.com
Şoloxov Mixail Aleksandroviç [1905.11(24).5 — hoz. Rostov viloyati Vyoşenskaya stanitsa Krujilin xutori — 1984.21.2)] — rus yozuvçisi. Akad. (1939), Mehnat Qahramoni (1967). Fuqarolar uruşida iştirok etgan. 1922 yilda Moskvaga kelib, «qora» mehnat orqasida qun keçirgan. Söng «Yoş gvardiya» adabiy guruhiga qatnaşib, dastlab «Yunoşeskaya pravda», «Komsomoliya» gaz.lari, «Projektor», «Smena», «Ogonyok» va boşqalar jur. larda dastlabki hikoyalarini e'lon qilgan (1924—26). Keyinçalik bu asarlar Ş.ning «Don hikoyalari» va «Lojuvard biyobon» (1926) töplamlariga kirgan. Don daryosi böylarida şafqatsiz töqnaşuv va kuraşlar bilan keçgan fuqarolar uruşi — Ş. ijodining boş mavzui («Tirrança», «Çöpon», 1925; «Xundor duşman», 1926 va boşqalar). Ş. 1928 yilda Donga, Vyoşenskaya stanitsaga köçib borib, fuqarolar uruşi mavzuiga bağişlangan «Tinç oqar Don» (1—4kitoblar, 1928— 40) romanini yozgan va unda ikki olam örtasidagi şafqatsiz kuraşni barça tafsilotlari bilan tasvirlagan. Asarda ayrim kişilar yoki guruhlarning manfaatlari taqozosi bilan boşlangan uruş va inqiloblar xalq hayotini izdan çiqaradi, unga faqat jabrsitam keltiradi, degan ğoya ilgari surilgan. «Oçilgan qöriq» (1—2-kitoblar, 1932—60) romanida rus qişloğining 30-y.lardagi hayoti özining barça ziddiyatli tomonlari bilan tasvir etilgan. Romanning 1-kitobida Gremyaçiy qişloğida jamoa xöjaligining taşkil topiş tarixi Davidov — Nagulnov, Davidov — Ostrovnov, Nagulnov — Razmetnyov va boşqalar asosiy qahramonlarning özaro munosabatlari, ikkinçi tomondan, Don kazaklarining sovet davlata, olib borayotgan jamoalaştiriş siyosatiga munosabatini tasvirlaş orqali haqqoniy yoritilgan. Ş. «Tinç oqar Don» da ham, bu asarda ham Don kazaklarining sovet davrida keçgan maşaqqatli hayotini, davrning öta murakkab va ziddiyatli tomonlarini, şuningdek, qahramonlar örtasidagi qarama-qarşilik va keskin kuraşni, ular ruhiyatida röy bergan özgarişlarni röyrost tasvirlagan. Romanning rus adabiyotida sotsialistik realizm uzilkesil qaror topgan davrda yozilgan 2-kitobida Ş. jamoa xöjaligidagi ijtimoiy masalalardan köra, ma'naviy va ruhiy masalalar tasviriga köproq e'tibor bergan.
Ş. 2-jahon uruşi yillarida «Pravda» gaz.ning harbiy muxbiri bölgan. Xalq va armiyaning uruş yillarida çekkan uqubatlari, matonati va jasoratini öz közi bilan körgan. Ş. sönggi yirik asari — «Ular Vatan uçun jang qiddilar» romanini yoza boşladi. Dastlabki sahifalari 1943—44 yillarda «Pravda» va «Krasnaya zvezda» gaz. larida bosila boşlagan bu romanini Ş. 1960 yilda tugatgan. Mazkur roman (K.Simonovning «Tiriklar va öliklar» epopeyasi bilan birga) uruş haqidagi haqiqat ilk bor töla yuzaga çiqqan asardir. Ş.ning sönggi asarlaridan biri — «Inson taqdiri» (1957) hikoyasida uruş dahşatlarini boşidan keçirgan kişining boy va gözal ruhiy olami katta mahorat bilan ifodalangan.
Ş. ijodi qardoş xalqlar, şu jumladan, özbek adabiyotida realistik tasvir metodining qaror topişiga sezilarli ta'sir körsatgan. Ş.ning roman va hikoyalari asosida köplab teatr va kino asarlari yaratilgan. Ş.ning qariyb barça asarlari özbek tiliga tarjima qilingan. Nobel mukofoti laureati (1965).
As: Tanlangan asarlar, 1—8j., T., 1961 — 65; Sobraniye soçineniy, t. 1—8, M., 1980.
Ad.: Şarafiddinov O., Yalovbardorlar, T., 1974; Yakimenko L.G., Tvorçestvo M.A.Şoloxova, 3izd., M., 1977; Xvatov A.I., Xudojestvennş mir Şoloxova, 3izd., M., 1978; Biryukov F.I., Xudojestveşşe otkritiya Şoloxova, M., 1980.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШОЛОХОВ Михаил Александрович [1905.11(24).5 — ҳоз. Ростов вилояти Вёшенская станица Кружилин хутори — 1984.21.2)] — рус ёзувчиси. Акад. (1939), Меҳнат Қаҳрамони (1967). Фуқаролар урушида иштирок этган. 1922 йилда Москвага келиб, «қора» меҳнат орқасида қун кечирган. Сўнг «Ёш гвардия» адабий гуруҳига қатнашиб, дастлаб «Юношеская правда», «Комсомолия» газ.лари, «Прожектор», «Смена», «Огонёк» ва бошқалар жур. ларда дастлабки ҳикояларини эълон қилган (1924—26). Кейинчалик бу асарлар Ш.нинг «Дон ҳикоялари» ва «Ложувард биёбон» (1926) тўпламларига кирган. Дон дарёси бўйларида шафқатсиз тўқнашув ва курашлар билан кечган фуқаролар уруши — Ш. ижодининг бош мавзуи («Тирранча», «Чўпон», 1925; «Хундор душман», 1926 ва бошқалар). Ш. 1928 йилда Донга, Вёшенская станицага кўчиб бориб, фуқаролар уруши мавзуига бағишланган «Тинч оқар Дон» (1—4китоблар, 1928— 40) романини ёзган ва унда икки олам ўртасидаги шафқатсиз курашни барча тафсилотлари билан тасвирлаган. Асарда айрим кишилар ёки гуруҳларнинг манфаатлари тақозоси билан бошланган уруш ва инқилоблар халқ ҳаётини издан чиқаради, унга фақат жабрситам келтиради, деган ғоя илгари сурилган. «Очилган қўриқ» (1—2-китоблар, 1932—60) романида рус қишлоғининг 30-й.лардаги ҳаёти ўзининг барча зиддиятли томонлари билан тасвир этилган. Романнинг 1-китобида Гремячий қишлоғида жамоа хўжалигининг ташкил топиш тарихи Давидов — Нагульнов, Давидов — Островнов, Нагульнов — Разметнёв ва бошқалар асосий қаҳрамонларнинг ўзаро муносабатлари, иккинчи томондан, Дон казакларининг совет давлата, олиб бораётган жамоалаштириш сиёсатига муносабатини тасвирлаш орқали ҳаққоний ёритилган. Ш. «Тинч оқар Дон» да ҳам, бу асарда ҳам Дон казакларининг совет даврида кечган машаққатли ҳаётини, даврнинг ўта мураккаб ва зиддиятли томонларини, шунингдек, қаҳрамонлар ўртасидаги қарама-қаршилик ва кескин курашни, улар руҳиятида рўй берган ўзгаришларни рўйрост тасвирлаган. Романнинг рус адабиётида социалистик реализм узилкесил қарор топган даврда ёзилган 2-китобида Ш. жамоа хўжалигидаги ижтимоий масалалардан кўра, маънавий ва руҳий масалалар тасвирига кўпроқ эътибор берган.
Ш. 2-жаҳон уруши йилларида «Правда» газ.нинг ҳарбий мухбири бўлган. Халқ ва армиянинг уруш йилларида чеккан уқубатлари, матонати ва жасоратини ўз кўзи билан кўрган. Ш. сўнгги йирик асари — «Улар Ватан учун жанг қиддилар» романини ёза бошлади. Дастлабки саҳифалари 1943—44 йилларда «Правда» ва «Красная звезда» газ. ларида босила бошлаган бу романини Ш. 1960 йилда тугатган. Мазкур роман (К.Симоновнинг «Тириклар ва ўликлар» эпопеяси билан бирга) уруш ҳақидаги ҳақиқат илк бор тўла юзага чиққан асардир. Ш.нинг сўнгги асарларидан бири — «Инсон тақдири» (1957) ҳикоясида уруш даҳшатларини бошидан кечирган кишининг бой ва гўзал руҳий олами катта маҳорат билан ифодаланган.
Ш. ижоди қардош халқлар, шу жумладан, ўзбек адабиётида реалистик тасвир методининг қарор топишига сезиларли таъсир кўрсатган. Ш.нинг роман ва ҳикоялари асосида кўплаб театр ва кино асарлари яратилган. Ш.нинг қарийб барча асарлари ўзбек тилига таржима қилинган. Нобель мукофоти лауреати (1965).
Ас: Танланган асарлар, 1—8ж., Т., 1961 — 65; Собрание сочинений, т. 1—8, М., 1980.
Ад.: Шарафиддинов О., Яловбардорлар, Т., 1974; Якименко Л.Г., Творчество М.А.Шолохова, 3изд., М., 1977; Хватов А.И., Художественньш мир Шолохова, 3изд., М., 1978; Бирюков Ф.И., Художествешше открытия Шолохова, М., 1980.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.