Mixail Illarionoviç Kutuzov

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 813–814-b. — ziyouz.com

Kutuzov Mixail Illarionoviç KUTUZOV (Tole'nişçev — Kutuzov) Mixail Illarionoviç (1745.5.9, Peterburg — 1813.16.4, Bunslau) — general-feldmarşal, rus sarkardasi. A. V. Suvorovning şogirdi. 1784 y. dan general-mayor. 1785 y.da Bug yeger korpusini tuzib, 1787—89 y.lardagi rus-turk uruşida qatnaşgan. 1790 y.da turklarning Izmail qal'asini şturm qilişda iştirok etib, A. V. Suvorovning aloqida tahsiniga sazovor bölgan.

1801—02 y.larda Peterburgning harbiy gubernatori. 1805 y.da Avstriyadagi rus qöşinlaridan biriga qömondon qilib tayinlangan. Austerlits jangi (1805) dan söng podşo K.ga adonat b-n qarab, uni qömondonlikdan çetlaştirib, Kiyev harbiy gubernatori qilib tayinlagan (1806). Napoleon b-n uruş xavfi yaqinlaşgaç hamda çözilib ketgan rus-turk uruşini yakunlaş maqsadida Aleksandr I K.ni Moldaviyadagi rus armiyasi boş qömondoni etib tayinlaşga majbur bölgan (1811 y. 7 mart). Boş qömondon sifatida 1811 y. 22 iyun Ruşçuk jangida turklarga zarba berib, Turkiya b-n Rossiya örtasida Buxarest sulhi (1812) ni Rossiya foydasiga imzolaşga erişdi. 8 avg. Vapoleon Bovapart qöşinlariga qarşi kuraşayotgan rus armiyasiga boş qömondon etib tayinlangan. Borodino jangidz. Vapoleon armiyasiga qarşi mohirona jang qilgan. Fransuz qöşinlariga bir qança janglarda (Tarutino, Maloyaroslavets, Vyazma, Berezina daryosi böyida va b.) jiddiy zarbalar bergan, natijada Vapoleon qolgan-qutgan qöşini b-n Rossiyani tark etişga majbur bölgan. 1813 y. yanv. da K. armiyasi Ğarbiy Yevropa hududiga kirgan. K. sarkardalik salohiyati va harbiy layoqati evaziga graf hamda Smolensk knyazi unvoniga sazovor bölgan. Polşaning Bunslau (qoz. Boleslavets) şaharçasida vafot etgan, Peterburgdagi Qozon soboriga dafn etilgan.

Ad.: Bryagin M. G., Kutuzov [izd. 3-ye], M., 1970.

KUTUŞEVA Gavharoy Xolmirzayevva (1953.20.12, Şahrixon tumani) — Özbekiston Respublikasi xalq öqituvçisi (1995). Andijon ped. in-tini tugatgan (1975). 1975 y.dan Uluğnor tumanidagi 18-maktabda fransuz tili öqituvçisi. K. ta'lim-tarbiya jarayonida yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi, öquvçilarning yozma va oğzaki nutqini rivojlantirişga katta e'tibor beradi.

KUFA, Al-Kufa — Irokdagi şahar. Arablarning harbiy qarorgohi sifatida Frot daryosining öng sohilida vujudga kelgan (taxm. 636/638). 656—661 y.larda xalifalik poytaxti. Umaviylar davrida (661—750) xalifaning Irokdagi noibi qarorgohi; yirik madaniy markaz. Arab yozuvining eng qad. turlaridan biri — kufiy xati şu yerda taraqqiy etgan. 9-a. oxirida qarmatlarning talonçilik bosqinidan söng tavazzulga yuz tutgan.

KUFIY — xattotlik uslubi; qad. arab yozuvlaridan. Harflar töğri va doyra çiziklar asosida yoziladi. 7-a.da Ya'rab ibn Qahton tomonidan (taxm. Kufa ş.da) ixtiro qilingan, 7—10-a.larda keng qöllanilgan. K.da 22 ta harf bölib, abjad tartibida joylaştirilgan. Unli tovuşlar turli ranglardagi belgilar b-n ifodalangan. Diakritik belgilar ixtiro qilingaç (8-a.), harflar soni 28 taga yetkazilgan. K.ning eng qad. namunalaridan biri Özbekiston musulmonlari diniy idorasida saqlavayotgan, teriga yozilgan Usmon Qur'onidir. Qölyozma kitob yozişda asta-sekin K. örnini vasx xati egalladi. K.dan, asosan, me'morlik (mas, Samarqanddagi Amir Temur, Qozizoda Rumiy maqbaralari kitobalari), amaliy bezak san'ati, tangalarda, qölyozma kitob sarlavhalari va kitobalarni yozişda foydalanilgan.

Abdumajid Madraimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КУТУЗОВ (Толеънишчев — Кутузов) Михаил Илларионович (1745.5.9, Петербург — 1813.16.4, Бунцлау) — генерал-фельдмаршал, рус саркардаси. А. В. Суворовнинг шогирди. 1784 й. дан генерал-майор. 1785 й.да Буг егерь корпусини тузиб, 1787—89 й.лардаги рус-турк урушида қатнашган. 1790 й.да туркларнинг Измаил қалъасини штурм қилишда иштирок этиб, А. В. Суворовнинг алоқида таҳсинига сазовор бўлган.

1801—02 й.ларда Петербургнинг ҳарбий губернатори. 1805 й.да Австриядаги рус қўшинларидан бирига қўмондон қилиб тайинланган. Аустерлиц жанги (1805) дан сўнг подшо К.га адонат б-н қараб, уни қўмондонликдан четлаштириб, Киев ҳарбий губернатори қилиб тайинлаган (1806). Наполеон б-н уруш хавфи яқинлашгач ҳамда чўзилиб кетган рус-турк урушини якунлаш мақсадида Александр I К.ни Молдавиядаги рус армияси бош қўмондони этиб тайинлашга мажбур бўлган (1811 й. 7 март). Бош қўмондон сифатида 1811 й. 22 июнь Рушчук жангида туркларга зарба бериб, Туркия б-н Россия ўртасида Бухарест сулҳи (1812) ни Россия фойдасига имзолашга эришди. 8 авг. Ваполеон Бовапарт қўшинларига қарши курашаётган рус армиясига бош қўмондон этиб тайинланган. Бородино жангидз. Ваполеон армиясига қарши моҳирона жанг қилган. Француз қўшинларига бир қанча жангларда (Тарутино, Малоярославец, Вязьма, Березина дарёси бўйида ва б.) жиддий зарбалар берган, натижада Ваполеон қолган-қутган қўшини б-н Россияни тарк этишга мажбур бўлган. 1813 й. янв. да К. армияси Ғарбий Европа ҳудудига кирган. К. саркардалик салоҳияти ва ҳарбий лаёқати эвазига граф ҳамда Смоленск князи унвонига сазовор бўлган. Польшанинг Бунцлау (қоз. Болеславец) шаҳарчасида вафот этган, Петербургдаги Қозон соборига дафн этилган.

Ад.: Брягин М. Г., Кутузов [изд. 3-е], М., 1970.

КУТУШЕВА Гавҳарой Холмирзаевва (1953.20.12, Шаҳрихон тумани) — Ўзбекистон Республикаси халқ ўқитувчиси (1995). Андижон пед. ин-тини тугатган (1975). 1975 й.дан Улуғнор туманидаги 18-мактабда француз тили ўқитувчиси. К. таълим-тарбия жараёнида янги педагогик технологиялардан фойдаланади, ўқувчиларнинг ёзма ва оғзаки нутқини ривожлантиришга катта эътибор беради.

КУФА, Ал-Куфа — Ирокдаги шаҳар. Арабларнинг ҳарбий қароргоҳи сифатида Фрот дарёсининг ўнг соҳилида вужудга келган (тахм. 636/638). 656—661 й.ларда халифалик пойтахти. Умавийлар даврида (661—750) халифанинг Ирокдаги ноиби қароргоҳи; йирик маданий марказ. Араб ёзувининг энг қад. турларидан бири — куфий хати шу ерда тараққий этган. 9-а. охирида қарматларнинг талончилик босқинидан сўнг таваззулга юз тутган.

КУФИЙ — хаттотлик услуби; қад. араб ёзувларидан. Ҳарфлар тўғри ва дойра чизиклар асосида ёзилади. 7-а.да Яъраб ибн Қаҳтон томонидан (тахм. Куфа ш.да) ихтиро қилинган, 7—10-а.ларда кенг қўлланилган. К.да 22 та ҳарф бўлиб, абжад тартибида жойлаштирилган. Унли товушлар турли ранглардаги белгилар б-н ифодаланган. Диакритик белгилар ихтиро қилингач (8-а.), ҳарфлар сони 28 тага етказилган. К.нинг энг қад. намуналаридан бири Ўзбекистон мусулмонлари диний идорасида сақлаваётган, терига ёзилган Усмон Қуръонидир. Қўлёзма китоб ёзишда аста-секин К. ўрнини васх хати эгаллади. К.дан, асосан, меъморлик (мас, Самарқанддаги Амир Темур, Қозизода Румий мақбаралари китобалари), амалий безак санъати, тангаларда, қўлёзма китоб сарлавҳалари ва китобаларни ёзишда фойдаланилган.

Абдумажид Мадраимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.