Mixail Yevgrafoviç Saltikov
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 85–86-b. — ziyouz.com
Saltikov Mixail Yevgrafoviç SALTIKOV Mixail Yevgrafoviç, Saltikov-Şçedrin (asl familiyasi Saltikov; taxallusi — N. Şçedrin) [1826.15(27).1, — Spas—Ugol qişlogi, Kalyazin tumani1889. 28.4 (10.5), Peterburg] — rus yozuvçisi. Moskvadagi Dvoryanlar in-tida (1836—38) va Aleksandr (sobiq Sarskoye selo) litseyida (1838— 44) ta'lim olgan. Dastlab şe'rlar yozgan. «Lira» şe'ri (1841) Puşkin va Derjavin ga bağişlangan. 15 şe'ri bizgaça yetib kelgan. «Ziddiyatlar» (1847), «Çalkaş iş» (1848) asarlari naturalistok xarakterda bölib, çuqur ijtimoiy masalalar aks ettirilgan. Asar xukmron doiralar ğazabini qözğatgan. 1848 y. apr.da qamoqqa olinib, Vyatkaga surgun qilingan. 1855 y. surgundan qaytgaç, «Gubernya oçerklari»ni (1856—57) yozgan. S. ijodiy faoliyatini davlat işlari b-n birga olib borgan. 1856— 58 y.larda Içki işlar vazirligining alohida topşiriği b-n çinovnik bölib xizmat qilgan, dehqonlar reformasini tayyorlaşda qatnaşgan. 1858—62 y.larda Ryazan va Tver gubernyalarining vitsegubernatori. Iste'foga çiqqaç, «Sovremennik» jur.da işlagan (1862). Nekrasov vafotidan söng (1877) S. «Oteçestvenniye zapiski» jur.ga rahbarlik qilgan. Köpgina oçerk va ssenariylari «Kiçik hikoyalar» va «Nasrdagi hajviya» (1863) kitobiga kiritilgan. «Pazuxinning ölimi», «Nasrdagi hajviya» pyesalarida podşo amaldorlari tanqid qilingan. «Janob Golovlyovlar» (1875— 80), «Monrepo boşpanasi» (1878—79), «Yil böyi» (1879—80), «Hayot ikirçikirlari» (1886—87), «Ertaklar» (1882— 86) va b. asarlarida reformadan sönggi Rossiya hayotidagi ijtimoiy qaramaqarşiliklar aks etgan. «Bir şahartarixi» (1869—70), «Janob toşkentliklar» (1869—72) asarlari ham bor. Tugallanmay qolgan «Unutilgan gaplar» kitobi muhim hayotiy masalalarga bağişlangan. Hayotni idrok etiş, çuqur biliş va xalqqa bölgan mehrli munosabat adibni murosasiz, ötkir satirik darajasiga kötargan. S.ning satirasi podşo Rossiyasining byurokrat apparatini tanqid qilişga qaratilgan. U öz asarlarida kişilardagi byurokratizm va opportunizmni, sotqinlik, mansabparastlikni qattiqtanqid qilgan. Asarlari rus tanqidiy realizmining yorqin namunalaridir. Asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.
As: Janob Golovlyovlar, T., 1952; Ertaklar, T., 1954; Bir mujik ikki generalni boqqani haqida qissa, T., 1973.
Ad.: Makaşin S.A., SaltikovŞedrin, Biografiya, t. 1,2., M., 1951; B u şmi n A.S., M.Ye.SaltikovŞedrin v vospominaniyax sovremennikov, t. 1—2, M, 1975; Turkov A., SaltikovŞedrin, M., 1981.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЛТИКОВ Михаил Евграфович, Салтиков-Шчедрин (асл фамилияси Салтиков; тахаллуси — Н. Шчедрин) [1826.15(27).1, — Спас—Угол қишлоги, Калязин тумани1889. 28.4 (10.5), Петербург] — рус ёзувчиси. Москвадаги Дворянлар ин-тида (1836—38) ва Александр (собиқ Царское село) лицейида (1838— 44) таълим олган. Дастлаб шеърлар ёзган. «Лира» шеъри (1841) Пушкин ва Державин га бағишланган. 15 шеъри бизгача етиб келган. «Зиддиятлар» (1847), «Чалкаш иш» (1848) асарлари натуралисток характерда бўлиб, чуқур ижтимоий масалалар акс эттирилган. Асар хукмрон доиралар ғазабини қўзғатган. 1848 й. апр.да қамоққа олиниб, Вяткага сургун қилинган. 1855 й. сургундан қайтгач, «Губерня очерклари»ни (1856—57) ёзган. С. ижодий фаолиятини давлат ишлари б-н бирга олиб борган. 1856— 58 й.ларда Ички ишлар вазирлигининг алоҳида топшириғи б-н чиновник бўлиб хизмат қилган, деҳқонлар реформасини тайёрлашда қатнашган. 1858—62 й.ларда Рязань ва Тверь губерняларининг вицегубернатори. Истеъфога чиққач, «Современник» жур.да ишлаган (1862). Некрасов вафотидан сўнг (1877) С. «Отечественные записки» жур.га раҳбарлик қилган. Кўпгина очерк ва сценарийлари «Кичик ҳикоялар» ва «Насрдаги ҳажвия» (1863) китобига киритилган. «Пазухиннинг ўлими», «Насрдаги ҳажвия» пьесаларида подшо амалдорлари танқид қилинган. «Жаноб Головлёвлар» (1875— 80), «Монрепо бошпанаси» (1878—79), «Йил бўйи» (1879—80), «Ҳаёт икирчикирлари» (1886—87), «Эртаклар» (1882— 86) ва б. асарларида реформадан сўнгги Россия ҳаётидаги ижтимоий қарамақаршиликлар акс этган. «Бир шаҳартарихи» (1869—70), «Жаноб тошкентликлар» (1869—72) асарлари ҳам бор. Тугалланмай қолган «Унутилган гаплар» китоби муҳим ҳаётий масалаларга бағишланган. Ҳаётни идрок этиш, чуқур билиш ва халққа бўлган меҳрли муносабат адибни муросасиз, ўткир сатирик даражасига кўтарган. С.нинг сатираси подшо Россиясининг бюрократ аппаратини танқид қилишга қаратилган. У ўз асарларида кишилардаги бюрократизм ва оппортунизмни, сотқинлик, мансабпарастликни қаттиқтанқид қилган. Асарлари рус танқидий реализмининг ёрқин намуналаридир. Асарлари ўзбек тилига таржима қилинган.
Ас: Жаноб Головлёвлар, Т., 1952; Эртаклар, Т., 1954; Бир мужик икки генерални боққани ҳақида қисса, Т., 1973.
Ад.: Макашин С.А., СалтыковЩедрин, Биография, т. 1,2., М., 1951; Б у шми н А.С., М.Е.СалтыковЩедрин в воспоминаниях современников, т. 1—2, М, 1975; Турков А., СалтыковЩедрин, М., 1981.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.