Moddalar almaşinuvi

Moddalar almaşinuvi MODDALAR ALMAŞINUVI, metabolizm — tirik organizmlarning ösişi, hayot faoliyati, köpayişi, taşqi muhit b-n munosabatlarini do-imiy ta'minlaydigan kimyoviy özgarişlar majmui. M.a. tufayli xujayra tarkibiga kiradigan molekulalar parçalanadi va sintezlanadi, hujayra strukturalari va hujayralararo moddalar hosil böladi, yemiriladi va yangilanadi. Mas, odamda barça töqima oqsillarining yarmisi taxm. 80 sutkada parçalanib, yangidan hosil böladi; jigar va qon zardobidagi oqsillarning yarmi har 10 kunda, muskul oqsillari 180 kunda, ayrim jigar fermentlari xar 2—4 soatda yangilanib turadi. M.a. energiya almaşinuvi b-n çambarças boğlangan bölib, ularni bir-biridan ajratib bölmaydi. Hujayralarda sodir böladigan M.a. b-n energiya almaşinuvi biologik katalizatorlar — fermentlar iştirokida amalga oşadi. Energiya almaşinuvida murakkab organik molekulalardagi kimyoviy boğlar şaklida mavjud böladigan potensial energiya kimyoviy özgarişlar tufayli hujayra strukturasi va funksiyasini, tana haroratini saqlab turiş, iş bajariş va b. jarayonlar uçun sarf böladigan energiyaga aylanadi.

M.a. hujayrada bir vaqtning özida keçadigan va özaro boğliq bölgan ikki jarayon — anabolizm va katabolizmaan iborat. Katabolik jarayonlarda murakkab molekulalar oddiy molekulalarga parçalanib, köp mikdorda energiya ajraladi. Bu energiya maxsus kimyoviy energiyaga boy makroergik boğlar, asosan, adenozintrifosfat kislota (ATF) va b. molekulalar şaklida jamğariladi. Katabolik özgarişlar, odatda, gidrolitik va oksidlaniş reak-siyalari natijasida amalga oşadi. Bu reaksiyalar kislorodsiz (anaerob yöl — glikoliz, bijğiş) hamda kislorod iştirokida (aerob yöl — nafas oliş) sodir böladi. Ikkinçi yöl evo-lyutsion nuqtai nazardan ança yoş va energetik jihatdan ança samarali bölib, unda organik moddalar CO2 va suvgaça töliq parçalanadi.

Hujayrada katabolizm va anabolizm reaksiyalari bir vaqtda keçadi; katabolik özgarişlarning oxirgi bosqiçi anabolizmning boşlanğiç reaksiyalari hisoblanadi. Birok, M.a.ning anabolitik va katabolitik yöllari özaro mos kelmaydi. Mas, glikogenning laktat kislotagaça parçalanişida 12 ta ferment iştirok etib, ularning har biri bu jarayonning alohida bosqiçini katalizlaydi. Glikogenning laktat kislotadan hosil bölişi jarayoni esa 9 ta fermentativ reaksiyalardan iborat bölib, ular tegişli katabolik reaksiyalarning aksi hisoblanadi. Xuddi şunga öxşaş oqsillar b-n aminokislotalar yoki yoğlar b-n faollaşgan atsetat kislota örtasida keçadigan anabolik va katabolik re-aksiyalar xam özaro mos kelmaydi. M.a.ning reaksiyalari hujayraning ma'lum qismlari — kompartamentlarda amalga oşadi. Mas, glikoliz jarayoni hujayra sitoplazmasida, gidrolitik parçalaniş reaksiyalari — lizosomalarda, lipidlarning hosil bölişi silliq endoplazmatik törda, oqsillar biosintezi ribosomalarda röy beradi. M.a.ning umumiy bosqiçlari bir-biri b-n doimo boğlangan böladi. M.a.ning asosiy oraliq moddasi piruvat kislota uglevodlar, lipidlar va oqsillar almaşinuvi reaksiyalarini özaro boğlab turadi.

Barça tirik organizmlar uçun xos bölgan hujayra darajasidagi M.a., asosan, bir xil usulda boşqariladi. Bunda biokimyoviy jarayonlarning jadalligi va yönaltirilganligi fer-mentlar faolligiga ta'sir körsatiş, ularning hosil bölişi yoki parçalanişini boşqariş orqali amalga oşadi. Yuksak darajada rivojlangan organizmlarda M.a. qöşimça boşqaruv me-xanizmlariga ega. M.a. nerv sistemasi orqali va gormonal yöl b-n ham boşqarib turiladi (yana q. Assimilyatsiya, Dissimilyatsiya).