Moddiy farovonlik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 669–670-b. — ziyouz.com
Moddiy farovonlik - jamiyat, ayrim kişilar va ijtimoiy guruxlarning moddiy ne'matlar b-n ta'minlanganligi; kişilar moddiy ehtiyojlarining krndiriliş darajasi.
Ğarb mamlakatlari amaliyotida M.f. aholi daromaddari darajasi b-n boğlanib, aholi jon boşiga yalpi içki mahsulot (YAIM) körsatkiçi asosida izohlanadi. M.f.ni xalqaro taqqoslaşlar uçun ham YAIM körsatkiçi qabul qilingan. Biroq, YAIM mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining muhim körsatkiçi bölsada, M.f.ni, uning moddiy asosini aniq va töla ifodalamaydi.
Har qanday jamiyatda kişilar M.f.ning moddiy asosi şu mamlakat ning millim moddiy boyligidir. Jamiyatning, kişilarning M.f. ularga tegişli bölgan, ular ixtiyoridagi moddiy ne'matlar yiğindisiga hamda joriy moddiy i.ç. darajasiga, olinayotgan daromadlarga, iste'mol qilinayo-tgan moddiy ne'matlar miqdori va sifatiga boğliq.
Har bir muayyan davrda butun jamiyatning, uning barça a'zolarining eng muhim moddiy extiyojlari, ya'ni hayotiy makonga va tabiiy resurslarga, i.ç. vositalariga va iste'molbop ne'matlarga bölgan moddiy extiyojlari şu jamiyatda mavjud bölgan jami moddiy-aşyoviy boylik b-n qondiriladi. Jamiyatning, kişilarning tabiiy va işlab çiqarilgan moddiy ne'matlar b-n umuman va aholi jon boşiga ta'minlanganligi ular moddiy farovonligining asosidir. Şuning uçun hozirgi paytda dunyoda har bir mamlakat milliy boyligini, şu jumladan, milliy tabiiy va işlab çikarilgan boyligini hisoblaşga alohida ahamiyat berilmoqda (q. Milliy boylik). Moddiy aşyoviy boylik tarkibidagi tabiiy boylikning va işlab çiqarilgan (jamğarilgan) boylikning alohida-alohida hisobga olinişi, tabiiy boyliklarni asrab-avaylab, undan oqilona foydalanib, i.ç. va jamğarilgan boylikning uzluksiz kengaytirilgan takror işlab çikarilişi va köpaytirilişi M.f.ni sakdaş va oşirişning eng muhim şartidir.
Moddiy-aşyoviy boylikning hajmi va sifati, uning aholi jon boşiga töğri keladigan darajasi yuqori bölgan mamlakatlarda M.f. ham, moddiy i.ç. samaradorligi ham, aholi daromadlari ham, iste'mol darajalari ham yuqoridir. Biroq, Ğarb mamlakatlari statistikasi va iqtisodçilarining e'tirof etişlariça, rivojlangan mamlakatlarning köpçiligida boylikning va daromadlarning aholi örtasida taqsimlanişi favqulodda yoki juda notekisdir. Kam rivojlangan va postsotsialistik mamlakatlarning köpçiligida milliy moddiy-aşyoviy boylik aholi jon boşiga juda past darajada. Şuning uçun ham dunyoda 1,2 mlrd.dan ortiqroq kişi juda ham kambağallikda, qaşşokdikda yaşamoqda.
Milliy boylikni saqlaş va köpaytirişda va şu yöl b-n M.f.ni ta'minlaşda va oşirişda davlat va uning milliy ijtimoiy-iqtisodiy siyosati muhim örin tutadi. Davlat bu-yurtmalari va investitsiyalari iş joylarini köpaytirişga, aholi daromadlarining ösişiga ijobiy ta'sir etadi. Soliqlarning va davlat xarajatlarining optimallaştirilişi esa soliq yukini kamaytiradi, kişilar ixtiyoridagi daromadlarni köpaytiradi va M.f.ga ijobiy ta'sir etadi. Şu b-n birga M.f. va iste'mol böyiça optimal normativ va normalari, aholini ijtimoiy himoyalaş mexanizmi va dasturlarining takomillaştirilişi katta ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega.
Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişganidan keyingi yillarda mamlakatdagi barça tabiiy ne'matlar (yerlar, yer osti va yer usti boyliklari va b.) umumilliy mulkka, boylikka aylandi, jamiyat a'zolari esa uning hammulkçilari bölib qoldilar. Şu b-n birga, ular xususiylaştirilgan korxonalarning mulkçilariga aylandilar; yerga va b. mulklarga ijara asosida egalik joriy etildi; yerlar yakka, GURUH, şirkat, jamoa, korporativ xöjalik yuritiş uçun, fermerlik va dehqon xöjaliklari taşkil etiş uçun jismoniy va yuridik şaxslarga taqsimlab berildi. Mamlakatning işlab çiqarilgan va jamğarilgan moddiy boyliklari köpaydi va takomillaşdi; aholining nominal va real daromadlari ösdi, kundalik iste'molbop mollar va uzok, muddat foydalaniladigan tovarlar b-n ta'minlanganligi oşdi. Şu b-n birga aholining keskin va katta darajada tabaqalanişining oldini oliş hamda milliy moddiy boylik va farovonlikni kjsaltiriş böyiça izçil ijtimoiy siyosat amalga oşirilmoqda.
Ad.: Karimov I.A., Ozod va obod Vatan, erkin va farovon qayot—pirovard mak,sadimiz, T.; 2000; Menkyu N. Gregori , Prinsipi Ekonomiks. Per.s angl. Sank-Peterburg, 1999; Samuelson P.A., Nordxaus V., Ekonomika, 15-ye izd., Per.s. angl., M., 2000.
Erlis Aliqulov.
Q.: Milliy boylik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОДДИЙ ФАРОВОНЛИК - жамият, айрим кишилар ва ижтимоий гурухларнинг моддий неъматлар б-н таъминланганлиги; кишилар моддий эҳтиёжларининг крндирилиш даражаси.
Ғарб мамлакатлари амалиётида М.ф. аҳоли даромаддари даражаси б-н боғланиб, аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) кўрсаткичи асосида изоҳланади. М.ф.ни халқаро таққослашлар учун ҳам ЯИМ кўрсаткичи қабул қилинган. Бироқ, ЯИМ мамлакат иқтисодий тараққиётининг муҳим кўрсаткичи бўлсада, М.ф.ни, унинг моддий асосини аниқ ва тўла ифодаламайди.
Ҳар қандай жамиятда кишилар М.ф.нинг моддий асоси шу мамлакат нинг миллим моддий бойлигидир. Жамиятнинг, кишиларнинг М.ф. уларга тегишли бўлган, улар ихтиёридаги моддий неъматлар йиғиндисига ҳамда жорий моддий и.ч. даражасига, олинаётган даромадларга, истеъмол қилинаё-тган моддий неъматлар миқдори ва сифатига боғлиқ.
Ҳар бир муайян даврда бутун жамиятнинг, унинг барча аъзоларининг энг муҳим моддий эхтиёжлари, яъни ҳаётий маконга ва табиий ресурсларга, и.ч. воситаларига ва истеъмолбоп неъматларга бўлган моддий эхтиёжлари шу жамиятда мавжуд бўлган жами моддий-ашёвий бойлик б-н қондирилади. Жамиятнинг, кишиларнинг табиий ва ишлаб чиқарилган моддий неъматлар б-н умуман ва аҳоли жон бошига таъминланганлиги улар моддий фаровонлигининг асосидир. Шунинг учун ҳозирги пайтда дунёда ҳар бир мамлакат миллий бойлигини, шу жумладан, миллий табиий ва ишлаб чикарилган бойлигини ҳисоблашга алоҳида аҳамият берилмоқда (қ. Миллий бойлик). Моддий ашёвий бойлик таркибидаги табиий бойликнинг ва ишлаб чиқарилган (жамғарилган) бойликнинг алоҳида-алоҳида ҳисобга олиниши, табиий бойликларни асраб-авайлаб, ундан оқилона фойдаланиб, и.ч. ва жамғарилган бойликнинг узлуксиз кенгайтирилган такрор ишлаб чикарилиши ва кўпайтирилиши М.ф.ни сакдаш ва оширишнинг энг муҳим шартидир.
Моддий-ашёвий бойликнинг ҳажми ва сифати, унинг аҳоли жон бошига тўғри келадиган даражаси юқори бўлган мамлакатларда М.ф. ҳам, моддий и.ч. самарадорлиги ҳам, аҳоли даромадлари ҳам, истеъмол даражалари ҳам юқоридир. Бироқ, Ғарб мамлакатлари статистикаси ва иқтисодчиларининг эътироф этишларича, ривожланган мамлакатларнинг кўпчилигида бойликнинг ва даромадларнинг аҳоли ўртасида тақсимланиши фавқулодда ёки жуда нотекисдир. Кам ривожланган ва постсоциалистик мамлакатларнинг кўпчилигида миллий моддий-ашёвий бойлик аҳоли жон бошига жуда паст даражада. Шунинг учун ҳам дунёда 1,2 млрд.дан ортиқроқ киши жуда ҳам камбағалликда, қашшокдикда яшамоқда.
Миллий бойликни сақлаш ва кўпайтиришда ва шу йўл б-н М.ф.ни таъминлашда ва оширишда давлат ва унинг миллий ижтимоий-иқтисодий сиёсати муҳим ўрин тутади. Давлат бу-юртмалари ва инвестициялари иш жойларини кўпайтиришга, аҳоли даромадларининг ўсишига ижобий таъсир этади. Солиқларнинг ва давлат харажатларининг оптималлаштирилиши эса солиқ юкини камайтиради, кишилар ихтиёридаги даромадларни кўпайтиради ва М.ф.га ижобий таъсир этади. Шу б-н бирга М.ф. ва истеъмол бўйича оптимал норматив ва нормалари, аҳолини ижтимоий ҳимоялаш механизми ва дастурларининг такомиллаштирилиши катта ижтимоий-иқтисодий аҳамиятга эга.
Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришганидан кейинги йилларда мамлакатдаги барча табиий неъматлар (ерлар, ер ости ва ер усти бойликлари ва б.) умумиллий мулкка, бойликка айланди, жамият аъзолари эса унинг ҳаммулкчилари бўлиб қолдилар. Шу б-н бирга, улар хусусийлаштирилган корхоналарнинг мулкчиларига айландилар; ерга ва б. мулкларга ижара асосида эгалик жорий этилди; ерлар якка, ГУРУҲ, ширкат, жамоа, корпоратив хўжалик юритиш учун, фермерлик ва деҳқон хўжаликлари ташкил этиш учун жисмоний ва юридик шахсларга тақсимлаб берилди. Мамлакатнинг ишлаб чиқарилган ва жамғарилган моддий бойликлари кўпайди ва такомиллашди; аҳолининг номинал ва реал даромадлари ўсди, кундалик истеъмолбоп моллар ва узок, муддат фойдаланиладиган товарлар б-н таъминланганлиги ошди. Шу б-н бирга аҳолининг кескин ва катта даражада табақаланишининг олдини олиш ҳамда миллий моддий бойлик ва фаровонликни кжсалтириш бўйича изчил ижтимоий сиёсат амалга оширилмоқда.
Ад.: Каримов И.А., Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон қаёт—пировард мак,садимиз, Т.; 2000; Мэнкью Н. Грегори , Принципы Экономикс. Пер.с англ. Санк-Петербург, 1999; Самуэльсон П.А., Нордхаус В., Экономика, 15-е изд., Пер.с. англ., М., 2000.
Эрлис Алиқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.