Modexoqon
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 670–671-b. — ziyouz.com
Modexoqon MODEXOQON, Botur Tangriqut (Moö Du, Mode, Budu, Mata) (? — mil. av. 174) — Uluğ hun (hunnu) xoqonligi (mil. av. 209 — mil. 216) asosçisi, Tuman Tangriqutnnng valiaxd öğli. Otasi boşqa öğlini valiaxd qiliş maqsadida uni öz raqibi yuyeçjilar huzuriga garov tariqasida jönatib, köp ötmay ularga xiyonatkorona hujum qiladi. M.x. otasining hiylasini fahmlab vaqtida qoçişga ulguradi. Söng, atrofiga işonçli odamlarni töplab, otasi va ögay ukalarini qatl qiladida, tangriqut böladi (mil. av. 209—174). M.x. otil ganda özidan huştak ovozi çiqaruvçi öq-yoy ixtiro qiladi, muntazam qöşin tuzib, avval tungğus (dung xö)larni tormor keltiradi, hunnu, çuşe, şinli kabi hun xonliklarini va dingling (töro), gekun (qirğiz) elatlarini birlaştirgaç, qudrati yanada ortadi, keyin Xitoyga yuriş qilib, hunlarnipg xitoylar istilo qilgan yerlarini ozod etadi. Hunlar davlatining kun sayin qudratli bölib borayotganini körgan köplab xitoy sarkardalari M.x. tomoniga ötadilar. Mil. av. 200 y. Xan sulolasiga mansub imperator Govzu (mil. av. 206—195) 325 ming kişilik qöşin b-n M.x.ga qarşi uruşga otlanadi. M.x. bundan xabar topib, 400 ming otliq askar b-n Govzu qöşiniga peşvoz çiqadida, ularni Fingçing (Dotung) ş. şarqidagi Bayting adirida qurşab oladi. Ammo, 7 kun deganda Govzu oçlikdan birin-ketin qirila boşlagan öz köşinini vaziri işlatgan bir hiyla tufayli qurşovdan olib çiqib ketişga muvaf-faq böladi [mazkur voqea Xitoy tari-xida «Bayting muhosarasi (qurşovi)» nomi b-n maşhur]. Şundan söng Govzu, garçi qurşovdan qutilib çiqqan bölsada, yengilganini tan olib, qizini M.x.ga xotinlikka beradi (mil. av. 192) va hunlarga xiroj tariqasida kimxob, şoyi, atlas, şarob, ğalla kabi mahsulotlarni yuborib turiş majburiyatini oladi. M.x. ham, öz navbatida, agar yuqoridagi majburiyat töla-tökis ado etilsa, Xitoyga hujum qilmaslikni öz böyniga oladi. Mil. av. 177—176 y.larda M.x. uyşun, qanğli (qonqa), yöji (yuyeçji) va aorslarnk böysundirib, markazlaşgan yirik xoqonlik tuzadi. Uning davlati şarqda Uluğ muhit (Tinç okean) dan ğarbda Kaspiy dengizigaça, şim. da Boyköl (Baykal) va Enasoy (Yenisey) dan jan. da Buyuk Xitop devori va Şim. Hindi-stongaça bölgan hududni egallagan.
Abduxoliq Aytboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОДЕХОҚОН, Ботур Тангриқут (Моў Ду, Модэ, Буду, Мата) (? — мил. ав. 174) — Улуғ ҳун (ҳунну) хоқонлиги (мил. ав. 209 — мил. 216) асосчиси, Туман Тангриқутнннг валиахд ўғли. Отаси бошқа ўғлини валиахд қилиш мақсадида уни ўз рақиби юечжилар ҳузурига гаров тариқасида жўнатиб, кўп ўтмай уларга хиёнаткорона ҳужум қилади. М.х. отасининг ҳийласини фаҳмлаб вақтида қочишга улгуради. Сўнг, атрофига ишончли одамларни тўплаб, отаси ва ўгай укаларини қатл қиладида, тангриқут бўлади (мил. ав. 209—174). М.х. отил ганда ўзидан ҳуштак овози чиқарувчи ўқ-ёй ихтиро қилади, мунтазам қўшин тузиб, аввал тунгғус (дунг хў)ларни тормор келтиради, ҳунну, чуше, шинли каби ҳун хонликларини ва динглинг (тўро), гекун (қирғиз) элатларини бирлаштиргач, қудрати янада ортади, кейин Хитойга юриш қилиб, ҳунларнипг хитойлар истило қилган ерларини озод этади. Ҳунлар давлатининг кун сайин қудратли бўлиб бораётганини кўрган кўплаб хитой саркардалари М.х. томонига ўтадилар. Мил. ав. 200 й. Хань сулоласига мансуб император Говзу (мил. ав. 206—195) 325 минг кишилик қўшин б-н М.х.га қарши урушга отланади. М.х. бундан хабар топиб, 400 минг отлиқ аскар б-н Говзу қўшинига пешвоз чиқадида, уларни Фингчинг (Дотунг) ш. шарқидаги Байтинг адирида қуршаб олади. Аммо, 7 кун деганда Говзу очликдан бирин-кетин қирила бошлаган ўз кўшинини вазири ишлатган бир ҳийла туфайли қуршовдан олиб чиқиб кетишга муваф-фақ бўлади [мазкур воқеа Хитой тари-хида «Байтинг муҳосараси (қуршови)» номи б-н машҳур]. Шундан сўнг Говзу, гарчи қуршовдан қутилиб чиққан бўлсада, енгилганини тан олиб, қизини М.х.га хотинликка беради (мил. ав. 192) ва ҳунларга хирож тариқасида кимхоб, шойи, атлас, шароб, ғалла каби маҳсулотларни юбориб туриш мажбуриятини олади. М.х. ҳам, ўз навбатида, агар юқоридаги мажбурият тўла-тўкис адо этилса, Хитойга ҳужум қилмасликни ўз бўйнига олади. Мил. ав. 177—176 й.ларда М.х. уйшун, қанғли (қонқа), йўжи (юечжи) ва аорсларнк бўйсундириб, марказлашган йирик хоқонлик тузади. Унинг давлати шарқда Улуғ муҳит (Тинч океан) дан ғарбда Каспий денгизигача, шим. да Бойкўл (Байкал) ва Энасой (Енисей) дан жан. да Буюк Хитоп девори ва Шим. Ҳинди-стонгача бўлган ҳудудни эгаллаган.
Абдухолиқ Айтбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.