Modexoqon
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Modexoqon (Mode, Maodun, Botur Tangriqut; ? — miloddan avvalgi 174) — Buyuk hun (hunnu) xoqonligining asosçisi va tangriquti (oliy hukmdori), miloddan avvalgi 209—174-yillarda hukmronlik qilgan. U Mongoliya daştlaridagi köçmançi qabilalarni birlaştirib, öz davrining eng katta davlatlaridan birini barpo etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, xitoyça yozilgan ismi qadimda «bağtur»ga yaqin talaffuz qilingan bölişi va keyinçalik «bahodir» (botur) şaklida ma'lum bölgan «qahramon» ma'nosidagi söz bilan boğliqligi taxmin qilinadi.1
Hokimiyatga kelişi
13Modexoqon hun tangriquti Tumanning valiahd öğli edi. ÖzME'ga köra, otasi taxtni boşqa öğliga qoldiriş niyatida Modeni raqib qabila — yuyeçjilarga (yöji) garov sifatida yuborgan, söng ularga kutilmaganda hujum qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Tuman bu bilan yuyeçjilar garovdagi şahzodani öldiradi deb umid qilgan. Biroq Mode tezyurar otni olib qoçişga ulgurgan va qaytgaç otasi uni ön ming otliq qöşinga boşliq qilib tayinlagan.
ÖzME'ga köra, Mode uçganda huştak ovozini çiqaradigan öq ixtiro qilgan. Inglizça Vikipediyada keltirilgan Sima Syan ma'lumotiça, u jangçilarini şu öq qaysi nişonga uçsa, hammasi birdan öşanga otişga örgatgan va buyruqni bajarmaganlarni ayovsiz jazolagan. Jangçilarining sadoqatiga işonç hosil qilgaç, ov paytida otasini öldirtirgan, söng ögay onasi, ögay ukasi va unga böysunmagan amaldorlarni qatl ettirib, miloddan avvalgi 209-yilda tangriqut bölgan.
Davlatning kengayişi
13Hokimiyatni mustahkamlagaç, Mode şarqdagi dunxu (tungus) qabilalarini tor-mor keltirgan, şimoldagi dinling va qirğiz elatlarini böysundirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 203-yilda yuyeçjilar ham mağlub etilgan. Hunlar keyin Xitoy bosib olgan yaylovlarni qaytarib olgan.
Miloddan avvalgi 200-yilda Xan sulolasining asosçisi imperator Gaozu katta qöşin bilan hunlarga qarşi yuriş qilgan. ÖzME'ga köra, Mode 400 ming otliq bilan Fingçing (Dotung) şahri şarqidagi Bayting adirida imperatorni qamalga olgan; yetti kundan söng imperator qöşini oçlikdan qirila boşlagan va faqat hiyla yordamida qurşovdan çiqib ketgan. Inglizça Vikipediyada bu voqea «Bayden jangi» deb ataladi va qamalda qolgan imperator qöşini 40 ming kişi deb körsatiladi. Şundan söng Xan saroyi «hesin» — nikoh ittifoqi siyosatiga ötgan: hun hukmdoriga malika deb atalgan qiz yuborilgan va har yili ipak, şarob, ğalla kabi sovğalar jönatib turiş majburiyati olingan. Mode esa buning evaziga Xitoyga katta yurişlar qilmaslikka rozi bölgan.
Xoqonlik hududi
13ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 177—176-yillarda Mode uysun, qanğli, yuyeçji va aors qabilalarini böysundirib, markazlaşgan yirik davlat tuzgan. ÖzME uning hududini şarqda Tinç okeandan ğarbda Kaspiy dengizigaça, şimolda Baykal va Yenisey böylaridan janubda Buyuk Xitoy devorigaça tutaşgan deb tasvirlaydi. Inglizça Vikipediya esa davlat şarqda Liao daryosigaça, ğarbda Pomir toğlarigaça, şimolda Baykal köligaça yetganini yozadi.
Modexoqon miloddan avvalgi 174-yilda vafot etgan va taxtni öğli Laoşan egallagan. ÖzME hun xoqonligini miloddan avvalgi 209-yildan milodiy 216-yilgaça mavjud bölgan davlat sifatida qayd etadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Modexoqon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3802 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAModexoqon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3802
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3802
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Modu Çanyuen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 6-jild, 670–671-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 670–671-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.