Modulyatsiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 675–676-b. — ziyouz.com
Modulyatsiya (lot. modulatio — bir tekislilik) — 1) fizika va radiotexnikada — biror özgarmas fizik jarayonni ifodalovçi kattalikning muayyan qonun böyiça özgarişi. M. taşqi ta'sir yordamida amalga oşiriladi.
Elektronikada köpgina elektron asboblarning işi elektron oqimlarini M.laşga asoslangan. Mas, kines-koplarda ekranga uzatiluvçi televizion şakllarni hosil qiluvçi elektron nuri intensivligi M.lanadi. Kli-stronlarda elektron oqimining tezligi böyiça M.laş oqimda elektronlarni guruxlaşga olib keladi. Bu esa, öz navbatida, guruxlaşgan elektronlar kinetik energiyasini öta yuqori çastotali tebranişlar energiyasiga aylantirilişiga olib keladi. Radio- va optik diapazonlarda elektromagnit tebranişlarning hamda akustik tölqinlarning M.lari katta amaliy ahamiyatga ega. Ma'lumotlar uzatiş samaradorligini oşiriş, turli tizim va qurilmalarda çastota taqsimotini ta'minlaş, signallarning vaqtga boğliq parametrlarini ölçaş uçun texnik qurilma va tizimlarda tebranişlar M.si zarur hisoblanadi. M.jarayonida tebranişning özgaradigan parametrlari (çastotasi, amplitudasi, fazasi)ga qarab uning nomlanişi belgilanadi (çastotali, amplitudali, fazali M.).
Köpinça, M.langan signal impuls tarzida, natijasi esa yuqori çastotali impulyelar töplami yoki radioimpuls körinişda böladi. Hoz. paytda tört turdagi impulyeli M mavjud: amplituda-impulyeli, çastota-impulyeli, fazaviy-impulyeli va kenglik-impulyeli M. Impulyeli M. uzluksiz garmonik tebranişli M.ga karaganda şovqinga nisbatan kuçaytirilgan tayançga egaligi b-n ajraladi; 2) yoruğlik texnikasida — yoruğlik nuri yorqinligini yoki yoruğ doğ ölçamini kelayotgan signallarga muvofiq ravişda özgartiriş; ovozni optik usulda yozib oliş, fototelegraf va b. sohalarda qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОДУЛЯЦИЯ (лот. modulatio — бир текислилик) — 1) физика ва радиотехникада — бирор ўзгармас физик жараённи ифодаловчи катталикнинг муайян қонун бўйича ўзгариши. М. ташқи таъсир ёрдамида амалга оширилади.
Электроникада кўпгина электрон асбобларнинг иши электрон оқимларини М.лашга асосланган. Мас, кинес-копларда экранга узатилувчи телевизион шаклларни ҳосил қилувчи электрон нури интенсивлиги М.ланади. Кли-стронларда электрон оқимининг тезлиги бўйича М.лаш оқимда электронларни гурухлашга олиб келади. Бу эса, ўз навбатида, гурухлашган электронлар кинетик энергиясини ўта юқори частотали тебранишлар энергиясига айлантирилишига олиб келади. Радио- ва оптик диапазонларда электромагнит тебранишларнинг ҳамда акустик тўлқинларнинг М.лари катта амалий аҳамиятга эга. Маълумотлар узатиш самарадорлигини ошириш, турли тизим ва қурилмаларда частота тақсимотини таъминлаш, сигналларнинг вақтга боғлиқ параметрларини ўлчаш учун техник қурилма ва тизимларда тебранишлар М.си зарур ҳисобланади. М.жараёнида тебранишнинг ўзгарадиган параметрлари (частотаси, амплитудаси, фазаси)га қараб унинг номланиши белгиланади (частотали, амплитудали, фазали М.).
Кўпинча, М.ланган сигнал импульс тарзида, натижаси эса юқори частотали импульелар тўплами ёки радиоимпульс кўринишда бўлади. Ҳоз. пайтда тўрт турдаги импульели М мавжуд: амплитуда-импульели, частота-импульели, фазавий-импульели ва кенглик-импульели М. Импульели М. узлуксиз гармоник тебранишли М.га караганда шовқинга нисбатан кучайтирилган таянчга эгалиги б-н ажралади; 2) ёруғлик техникасида — ёруғлик нури ёрқинлигини ёки ёруғ доғ ўлчамини келаётган сигналларга мувофиқ равишда ўзгартириш; овозни оптик усулда ёзиб олиш, фототелеграф ва б. соҳаларда қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.