Modulyatsiya

Modulyatsiya (lotinça modulatio) — biror davriy fizik jarayonni ifodalovçi kattalikni (masalan, yuqori çastotali tebranişning amplitudasi, çastotasi yoki fazasini) boşqa, sekinroq özgaruvçi signal qonuniga köra özgartiriş. ÖzME'ga köra, atama asosan Fizika va radiotexnikada, şuningdek yoruğlik texnikasida qöllanadi. Lotinça söz ÖzME'da «bir tekislilik», Rusça Vikipediyada esa «ölçovlilik, ritmiklik» deb izohlanadi.1

Rusça Vikipediyaga köra, modulyatsiyada uzatiladigan axborot modulyatsiyalovçi (boşqaruvçi) signalda bölib, uni taşiş vazifasini yuqori çastotali tebraniş — taşuvçi bajaradi. Natijada past çastotali signal spektri yuqori çastotalar sohasiga köçadi. Bu turli uzatgiç va qabul qilgiçlarni har xil çastotalarga sozlab, ularning bir-biriga xalaqit bermay işlaşini ta'minlaydi. Taşuvçi sifatida turli şakldagi (törtburçak, uçburçak va boşqa) tebranişlar işlatilişi mumkin, lekin köpinça garmonik, ya'ni sinusoidal tebraniş qöllanadi.

ÖzME modulyatsiyaning amaliy ahamiyatini şunday körsatadi: u ma'lumot uzatiş samaradorligini oşiriş, turli tizim va qurilmalarda çastotalarni taqsimlaş hamda signallarning vaqtga boğliq parametrlarini ölçaş uçun zarur. Radio va optik diapazonlardagi elektromagnit tebranişlar, şuningdek akustik tölqinlar modulyatsiyasi ayniqsa katta amaliy ahamiyatga ega.

Taşuvçi tebranişning qaysi parametri özgarişiga qarab amplitudali, çastotali va fazali modulyatsiya ajratiladi. Rusça Vikipediya bularni analog modulyatsiya deb guruhlaydi va ularga bir yon polosali amplitudali modulyatsiya, kvadraturali modulyatsiya kabi xillarni ham qöşadi. Diskret (raqamli) signal bilan bajariladigan modulyatsiya raqamli modulyatsiya yoki manipulyatsiya deb ataladi.

Impulsli modulyatsiyada modulyatsiyalangan signal impulslar ketma-ketligi körinişida böladi. ÖzME uning tört asosiy xilini sanaydi: amplituda-impulsli, çastota-impulsli, faza-impulsli va kenglik-impulsli modulyatsiya. ÖzME'ga köra, impulsli usullar uzluksiz garmonik tebranişli modulyatsiyaga qaraganda şovqinga çidamliroq. Rusça Vikipediya bu guruhga impuls-kodli modulyatsiya (PCM), delta-modulyatsiya va sigma-delta modulyatsiyani ham kiritadi; ular raqamli ovoz va ma'lumot uzatişda keng işlatiladi.

ÖzME'ga köra, köp elektron asboblarning işi elektron oqimlarini modulyatsiyalaşga asoslangan. Masalan, kineskopda ekranda tasvir hosil qiluvçi elektron nurining intensivligi özgartiriladi. Klistronlarda esa elektronlar oqimini tezlik böyiça modulyatsiyalaş ularni guruhlarga töplaydi va guruhlangan elektronlarning kinetik energiyasi öta yuqori çastotali tebranişlar energiyasiga aylanadi.

Yoruğlik texnikasida modulyatsiya deganda yoruğlik nurining yorqinligini yoki yoruğ doğning ölçamini kelayotgan signalga mos ravişda özgartiriş tuşuniladi. ÖzME bu usul ovozni optik usulda yozib oliş va fototelegrafda qöllanganini qayd etadi.

Rusça Vikipediyaga köra, modulyatsiya usulining muhim körsatkiçlaridan biri — energetik samaradorlik, ya'ni signal oq şovqin ta'sirida bölganda ma'lumotlarni berilgan xatolik ehtimolidan oşmagan holda uzatiş uçun zarur bölgan eng kiçik signal/şovqin nisbati. Bu körsatkiç uzatgiçning işonçli işlaşi uçun kerak bölgan eng kam quvvatni belgilaydi.