Möğullar davlati

Möğullar davlati - 13-a. ning 1-yarmida Çingizxon va uning vorislarining istiloçilik uruşlari natijasida barpo etilgan davlat. 1206 y. bahorda Möğulistondagi turli toifa qabilalar sardorlarining qurultoyida Temuçin xon etib tayinlangan va unga «Çingizxon» («Uluğ xon») deb nom berilgan, taşkil etilgan davlat «Yakka mongol ulus» deb atalgan. Çingizxon hokimiyatni mustahkamlaş yölida bir qança islohotlar ötkazgan. Jumladan, ming oilani bir ma'muriy birlikka bölişga asoslangan va harbiy tus berilgan yangi ma'muriy tuzum joriy etilgan. Unga köra, Çingizxonga tobe bölganlar jami 95 ta «ming oila» birligiga bölib çiqilgan va bularning har biriga uruş davrida Çingizxonga sadoqat b-n xizmat körsatgan kişilar boşliq qilib tayinlangan. Lekin amalda ayrim mingliklar bir neça ming oiladan iborat ham bölgan. Min-gliklarni taşkil etişda imkon boriça bir toifadagi qardoş avlodlarni va qabilalarni bir-biridan ajratmaslikka e'tibor berilgan. Mazkur «ming oila»lar, öz navbatida, ğarbiy «öng qanot» va şarqiy «söl qanot», markaziy va toğliklar kabi 4 qismga bölingan. har bir ming oila yuzlikka va önlikka bölingan. Aholini röyxatga oliş işlari amalga oşirilgan. 15 yoşdan 70 yoşgaça bölgan erkaklar harbiy xizmatga yaroqli deb topilgan. Qöşinda qattiq tartib örnatilgan, qonunbuzarlar uçun qattiq jazo, qonun ustuvorligini himoya qilganlarga esa hurmat bildirilib, mukofot belgilangan. Savdo yöllari, avvalambor Buyuk ipak yölining xavfsizligini ta'minlab, undan töla foydalanişga e'tibor berilgan. Bu tadbirlar Çingizxon hokimiyatini mustahkamlaşda ijobiy samara bergan.

Çingizxon möğullardan köp sonli yaxşi qurollangan, qattiq in-tizomga asoslangan va uyuşgan qöşin tuzadi. 13-a. muallifi Juvayniyning yozişiça, osoyiştalik davrida çorvaçilik b-n maşğul bölgan barça möğul aholisi muqoraba e'lon qilinişi b-n tezda ön, yuz, ming, ön ming jangçi — tuman bölinmalaridan iborat muntazam qöşinga aylantirilardi. Har bir jangçi harbiy yuriş vaqtida özita zarur böladigan qurol-yaroğ, turli an-jomlar va ot-ulovlarini oldindan tayyorlab qöyişga majbur bölgan. Qöşin yuzboşi, mingboşi, tumanboşilar tomonidan boşqarilgan. Tuman bölinmalariga, odatda, şahzodalar qömondonlik qilgan. Asosiy qöşindan taşqari, Çingizxon ixtiyorida harbiy zodagonlardan tuzilgan maxsus gvardiya («keşik») ham taşkil etiladi. Bu gvardiya faqat favqulodsa sodir böladigan xavf-xatarga qarşi taşlanardi. Davlat ma'muriyatini markazlaştiriş maqsadida Çingizxon Qoraqurum qal'asini öz imperiyasining poytaxtiga aylantiradi. Xatsavodga mutlaqo ega bölmagan, madaniyati ni-hoyatda tuban möğullar davlat boşqaruv işlarida uyğurlardan hamda musulmon savdogarlaridan foydalandilar. Çingizxon va nöyonlarining maslahatçilari, mirzolari va ba'zi bir mulk ma'murlari, asosan, uyğurlardan bölgan. Mac, Şarqiy uyğurlar xoni Idiqut (Saodatbek) xonning yaqin dösti va maslahatçisi edi. Taşatun ismli uyğur esa davlat muhrdori lavozimini hamda şahzodalarni xatsavodga örgatuvçi ustod vazifasini bajargan. Çingizxon tarqoq jangari möğul uruğlarini birlaştirgaç, tajo-vuzkorliksiyosatini yurgizdi (q. Möğullar istilosi). Zabt etilgan ölka va viloyatlarni Çingizxon 1224 y.da öğillari va nabiralariga taqsimlab berdi. Jan. Sibir, Daşti Qipçoq, Volga böyi, Xorazm va Darbandgaça bölgan ölka Çingizxonning tönğiç öğli Jöjiga (uning vafotidan keyin esa, nabirasi Botuga meros bölgan) topşirildi, Şarqiy Turkiston, Yettisuv va Mo-varounnahrga uning 2-öğli Çiğatoy ega böldi. Çingizxon öz vatani Möğulistonni, şuningdek, Xitoyni 3-öğli va vorisi Öqtoyga berdi. Kenja öğli Tuluğa esa Xuroson, Eron va Hindiston tegdi. Şunday qilib, möğullar bosib olingan viloyatlarni uluslarga taqsimlab boşqarişga kirişadi.

Çingizxonning nabirasi Munke hukmronligi davrida (1251—59) M.d. tarkibiga Möğuliston, Şim. Xitoy, Koreya, tangutlarning Si-Sya podşoligi, Markaziy va Örta Osiyo, Zakavkazye, Eron, Afğoniston va Rus yerlarining aksariyati kirgan. Biroq, M.d.da içki birlik yöq edi, u turli tillarda sözlaşuvçi köplab xalqlarni zörlik b-n birlaştirgan edi, bu xalqlar turli ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyot bosqiçida bölib, ularning köpçiligi taraqqiyot darajasiga köra möğullardan ança ustun edilar. Munke ölimidan söng M.d. parçalanib keta boşlagan. Undan dastlab Botu (1236—55 y.lar hukmronlik qilgan) va Xuloku (1256—65 y.lar hukmronlik qilgan) uluslari ajralib çiqib, möğullar sulolasi hukmronligi ostida mustaqil davlatlar tuzganlar (Oltin Örda, Hulokuiylar davlati). Bu davlatlar M.d. işlariga aralaşmagan-

lar va öz navbatida, boşqalarning ham ularning işlariga aralaşişiga yöl qöymaganlar. Munkening örniga taxtga çiqqan ukasi Xubilay (1260— 94 y.lar hukmronlik qilgan) davrida möğullar Xitoyning butun hududini bosib olişgan. Xubilay va uning vorislari saltanati Yuan deb atala boşlagan. 1368 y. Xitoydagi xalq qözğoloni natijasida möğullar u yerdan quvilganlar. Kulikovo jangits&ç söng möğullarning Rusdagi hukmronligiga darz ketgan. 14-a.ning 2-yarmida Eron, Zakavkazye va Örta Osiyoda möğullar hukmronligi tugatilgan. 14-a.ning sönggi çoragida M.d. barham topgan. 15-a.da Esenxon (1440— 55 y.larda xonlik qilgan) va Dayanxon (1479—1543 y.larda xonlik qilgan) kabi hukmdorlar birlaşib M.d.ni tiklaşga harakat qildilar. Ammo bu harakatlar natija bermadi. Dayanxonning ölimidan keyin mamlakat Jan. Mongoliya va Şim. Mongoliyaga bölinib ketdi. Şim. Mongoliya ham, öz navbatida, Ğarbiy va Şarqiy qismlarga ajraldi. 16-a.da Mongoliyaning 3 qismida jami 200 hokimlik (knyazlik) mavjud edi.

Abdulahad Xöjayev, Abdulahad Muhammadjonov.