Möğullar istilosi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 971–974-b. — ziyouz.com
Möğullar istilosi - Çingizxon boşçiligidagi möğullarning Osiyo va Şarqiy Yevropaga qilgan bosqinçilik yurişlari (13-a.). Möğul nöyonlari harbiy taşkilot tuzib, köp xalqlarni bosqinçilik uruşiga tortdilar. Ular qöşinining asosiy kuçi — köçmançilardan iborat köp sonli va juda harakatçan otliq askarlar edi. Ular bosq-inçilik uruşlarida bosib olgan mamlakatlarining harbiy kuçi va texnika yutuqlaridan ham foydalanganlar. Qöşin birlaşgan qömondonlikka ega bölib, qattiq in-tizom va yaxşi qurollanganligi hamda özining jangovar si-fatlari b-n qöşni mamlakat qöşinlarida,n ustun turar edi. Osiyo va Şarqiy Yevropaning juda köp mamlakatlaridagi içki nizolar va rahbar tabaqaning xoinligi möğullarning osonlik b-n ğalabaga erişişiga qöl keldi.
M.i. Çingizxon 'oşşqmöğullar davlatining taşkil topişidan boşlanib, 13-a. oxiriga qadar davom etgan. 1207— 11 y.larda Sibir va Şarqiy Turkiston xalqlari (buryat, yoqut, oyrot, qirğiz va uyğurlar) böysundirildi. Tangut davlati (Si-Sya)ga qarşi bir qança yurişlar qilindi (1227 y. butunlay vayron qilindi). 1211 y. Çjurçjen davlati (Şim. Xitoy)ga hujum boşlandi, 90 ga yaqin şaharni vayron qilib, 1215 y. Pekinni bosib oldilar. 1217 y. Xuanxe daryosining şim. dagi yerlarning hammasi möğullar qöliga ötdi.
Möğullarning Movarounnahrni istilo qilişi. Ötror voqeasi va undan keyin Çingizxon elçisi Ibn Kafroj Buğroning öldirilişi, Movarounnahrga Çingizxonning bostirib kirişi uçun bahona böldi. Bu yurişda Çingizxon dastlab Şarqiy Turkiston va Yettisuvni zabt etdi. Çingizxonning Movarounnahrga bosqini avvaldan puxta tayyorgarlik körib rejalaştirilgan edi. Çingizxon Ğarbga harbiy yurişini boşlamasdanoq öz duşmanining kuç-qudrati va uruşga tayyorgarligi töğrisida savdogarlar orqali töplagan ma'lumotlarini sinçiklab örganib, Xorazmşohlar davlatinmng içki ahvolidan töla voqif edi. Xorazmşoxlar davlati köp sonli turkiy qöşin va yaxşi qurollangan köngillilar laşkari qamda yetarli oziq-ovqat zaxirasiga ega edi. Afsuski, xorazmşoh b-n sarkardalar örtasida mavjud ixtiloflar avval boşdanoq bunday ustunlikdan foydalanişga imkon bermadi. Kengaşda fikrlar bölinib ketdi. Xorazmning maşhur faqihi, muftiy Şahobiddin Xivaqiy barça qöşin (400 ming askar)ni Sirdaryo böyiga töplab, uzoq yöl safarida toliqib kelayotgan möğullarni qarşi oliş, duşmanga hali özini önglab olmasidan turib, bor kuç b-n katta jangda tösatdan zarba beriş töğrisida birdanbir töğri fikr bayon qiladi. Birok. Muhammad xorazmşohga bunday fikr ma'qul bölmaydi. Çunki, u özining oliy laşkarboşilaridan bölgan qipçoq laşkarboşilarga tamoman işonçsizlik b-n qarar edi. Şuning uçun ham u katta qöşinni bir joyga töplaşdan va ular fursatdan foydalanib uni taxtdan ağdarib taşlaşlaridan qörqar edi. Askariy kuçini qal'a va istehkomlarga bölib yuborib, ayrim şaharlarni möğullarga qarşi qöyiş b-n duşmanga zarba bermoqçi böldi. Xorazmşoh möğullarning asosiy zarbasi Movarounnahrning Zarafşon vodiysiga qaratilsa kerak degan fikr b-n Samarqand va Buxoro ş.larini mustahkamlaşni buyurdi. Samarqandning taşqi devorini qayta quriş maqsadida şahar aholisidan hatto bir yil içida 3 marta xiroj ham yiğib olinadi. Barça körilgan çoratadbirlarga qaramasdan xorazmşox. hujumga tayyor emas edi. 1219 y.ning kuzida Çingizxon xorazmşoh saltanatiga qarşi yuriş boşladi. Jami askari 200 mingga yaqin bölgan möğullarga uyğur xoni Idiqut va Olmaliq hukmdori Siğnoq teginlar ham özlarining harbiy kuçlari b-n qöşilgan edi. Çingizxon Ötror ş. yaqinida, Movarounnahr va Xorazmni qisqa muddat içida zabt etiş uçun qöşinini 4 qismga böladi. Uning bir qismini öğillari Çiğatoy va Öqtoy boşçiligida Ötrorni qamal qiliş va uni egallaş uçun qoldirdi. Ikkinçi qismga Jöji boşliq etilib, Sirdaryo etagi tomon yuboriladi va unga Siğnoq, Özgan, Barçinliğkent, Jand, Yangikent va b. şaharlarni bosib olişni buyuradi. 5 ming kişilik uçinçi qöşinni Oloq nöyon hamda Suketu-çerbi qömondonligida Banokat va Xöjand ş. lari tomon yuboradi. Çingizxonning özi asosiy kuçlari b-n Qizilqum orqali Buxoro tomon laşkar tortadi. Inolçiq rahbarligida ötrorliklar şaxarni mudofaa qilib 5 oy davomida öz qöllarida uşlab turadilar. Nihoyat möğullar şaharni egallaşga muvaffaq böladi. Aholini şahardan taşqariga haydab çiqaradilar va qatl etadilar, şaharni esa talaydilar (yana q. Ötror mudofaasi). Şu asnoda Buxoroga yönalgan Çingizxonning asosiy kuçlari yölda Zarnuq va Hyp qal'alarini işğol qiladilar. 1220 y. fev.da Çingizxon Buxoroga yetib boradi (q. Buxoro mudofaasi). Möğullar Buxoroni vayron qilgandan keyin Samarqandga yöl oldi. Çingizxon Buxorodan haydab keltirgan asirlardan taşqari öğillari Çiğatoy va Öqtoylarning Ötrordan olib kelgan bandilarini ham Samarqand qamaliga safarbar etadi (q. Samarqand mudofaasi), Muhammad xorazmşoh Subutoy bahodir va Jebe nöyon boş bölgan möğul qöşinining ta'qibidan qoçib, Kaspiy dengizining jan.dagi orollardan birida panoq topadi va sal vaqt ötmay ğariblikda zotiljam kasali b-n va-fot etadi. Bu davrda möğullarning Jöji boşliq askariy qismlari Sirdaryo etaklarida bosqinçilik qilmoqda edi. Jöji şaharni jangsiz taslim bölişini talab qilib, Siğnoqqa elçi sifatida yuborgan Hasanxoja ismli savdogarni siğnokliklar öldiradilar. Bundan darğazab bölgan Jöji şaharga hujum boşlaydi. Bosqinçilar şaharni talab, aholisini bitta qoldirmay qiradi. Bu voqeadan dahşatga tuşgan Özgan ş. aholisi möğullarga jangsiz taslim böladi, ammo, Barçinliğkentni olişda yana kuç işlatadilar. 1220 y. Jandga hujum boşlaydilar. Jand noibi Qutluğxon şaxarni taşlab Xorazmga qoçadi. Bosqinçilar Jandni qarşiliksiz egallab, uni talaydilar. Aholisining qurollangan qismi qatl etilib, şahar vayron qilinadi. Bu vaqtda Oloq nöyon, Suketu çerbi va Töğay kabi möğul sarhanglari 5 ming qöşin b-n Banokat va Xöjand ş.lari ustiga yuradi. Banokat himoyaçilari qiliçdan ötkazilib, qolganlari qullikka mahkum etiladi. Şaqar zabt etilgaç, navbat Xöjandga keladi. Asli nasabi turk bölgan Temur Malikning şaxsiy qaxramonligi b-n xöjandliklar möğullarga kutilmagan qarşilik körsatadilar. Juvayniy va Raşiduddinlarning asarlarida Xöjand qamalida 20 ming möğul va 50 ming asir qatnaşganligi aytilgan. Biroq, himoyaçilarning kuçi teng bölmaganligidan Temur Malik şaharni taşlab çiqib ketişga majbur böladi. 1220 y.ning yozida Movarounnahr jan.da şu vaqtgaça bosib olinmagan şaxarlarni zabt etişga Çingizxonning şaxsan özi kirişadi. Avval u Nasafga bostirib kiradi. Şaharliklar dahşatga tuşib şahar darvozalarini oçib beradilar. U Termizga askar tortadi. Termizning noibi Faxriddin Xabaş qattiq qarşilik körsatadi. Termiz ş. va aholisi ham möğullarga qarşilik körsatgan boşqa şaharlar fojiasini boşidan keçirdi. Sirdaryo havzasi, Zaraf-şon va Qaşqadaryo vohalari, Amudaryo örta oqimining öng sohili viloyatlari zabt etilgaç, Çingizxon asosiy kuçni xorazmşoxlar davlatining markazi Gurganjga taşlaydi. Bu harbiy kuçni Çingizxonning öğillari Jöji, Çiğatoy va Öqtoylar boşqaradi (q. Urganç mudofaasi). Xorazmşoxlar davlati bosib olingaç, möğul jangarilari öz kuçini yirik savdo va madaniyat markazlari bölmiş Balx, Hirot, Marv va Ğazna kabi şaharlarga yönaltiradi. Ammo bu yerda ular Jaloliddin Manguberdinnnt qattiq qarşiligiga uçraydi. Möğul qöşinining atoqli jangçilari Jaloliddinga qarşi tura olmaydilar. Möğullarning Parvon daştidagi mağlubiyatidan keyin (q. Parvon jangi) Çingizxon harbiy harakatlarni şaxsan özi boşqaradi. Çingizxon Ğaznaga laşkar tortadi. Jaloliddin esa uruşsiz Sind (Hind) daryosi sohillariga çekinadi. Daryo böyida 1221 y.ning noyab.da ikki örtada qattiq jang böladi. Möğullarning pistirmaga qöygan 10 ming nafarli saralangan laşkari jang oqibatini hal qiladi (q. Sind daryosi böyidagi jang). Raqibining jasoratiga qoyil qolgan Çingizxon uni ta'qib qiliş fikridan qaytadi. 1225 y.ga kelib, möğul qöşinlarining asosiy qismi Möğuli-stonga qaytib ketdi. Jebe nöyon va Su-butoy bahodir qömondonligidagi möğul qöşini ğarbda uruşni davom ettiradi va Şim. Eron orqali Zakavkazyega bostirib kirdi. Gruziya va Ozarbayjonning bir qismini vayron qildi. Kaspiy dengizi sohili böylab harakat qilib, alanlar yeriga bostirib kirdi va ularni tormor keltirdi (1222). 1223 y. 31 mayda Kalka jangida möğullar birlaşgan rusqipçoq qöşinini yengib, uni Dnepr daryosi etagigaça quvib, keyin Örta Volgaga çekindi. Biroq, Volgakama Bulğoriyasida mağlubiyatga uçrab, Möğulistonga qaytib ketdi (1224). Bu möğul otliq askarlarining kelgusida ğarbga qilinadigan yurişlari oldidan olib borgan razvedkasi edi. Çingizxon vafot etgaç (1227), Öqtoyni Uluğ xon (qoon) deb kötargan qurultoy (1229) dan söng M.i. 2 yönalişda olib borildi. Şarqsa Şim. Xitoy töla bosib olindi (1231—34) va Koreya b-n uruş boşlandi (1231— 32). Möğullar bir qança yirik yurişlar (1236, 1254, 1255, 1259) dan söng 1273 y. Koreyaning kattagina qismini bosib olişga muvaffaqbölgan. 1229 y. Subutoy bahodir 30 ming kişilik qöşini b-n Yoyiq daryosi böyiga çiqdi. Jöji ulusining hukmdori Botuxon qöşini b-n birgalikda Kaspiy böyi daştlaridan saksin va qipçoqlarni siqib çiqarişga erişdi. 1232 y. möğul qöşinlarining Volgakama Bulğoriyasiga yorib kirişga urinişlari bekor ketdi. Jöji ulusining kuçlari b-n ğarbga qilingan hujum qam natija bermadi. 1235 y. qurultoy çaqirilib, unda boşqa uluslar harbiy kuçlarini Botuga yordamga yuborişga qaror qilindi. 14 möğul xoni iştirok etib qöşinning umumiy soni 150 mingga yetdi. 1236 y. kuzida möğul qöşinlari yana Volgakama Bulğoriyasiga qujum qilib, uni vayron qildi. Ular 1237 y.ning bahori va yozida alanlar, qip-çoqlar va Örta Volgaböyi xalqlari b-n uruşni davom ettirib, kuzda Şim.-Şarqiy Rusga yuriş qiliş maqsadida hoz. Voronej atrofiga töplandi. 1237 y. qişning boşlarida Botu Ryazan knyazligiga hujum qiddi, 6 kunlik qamaldan söng Ryazan taslim böldi. 1238 y. Kolomna ostonasida Vladimir knyazligi askarlarini tor-mor qildi. Möğul qöşinlari Kolomna va Moskvani vayron qiliş b-n birga 1238 y. fev. oyi mobaynida 14 rus şaxrini (Rostov, Ugliç, Yaroslavl, Kostroma, Kaşin, Ksnyatin, Gorodets, Galiç-Mer-skiy, Pereyaslavlzalesskiy, Yuryev, Dmitrov, Voloklamskiy, Tver, Tor-jok)ni bosib oldi. 1240 y. kuzida Jan. Rusga yuriş boşlandi. Dekabrning oxirlarida Kiyev, Vladimirvolinskiy, Galiç va b. şaharlar bosib olindi.
1241 y. bahorida möğul qöşinlari rus hamda Şarqiy Yevropaning boşqa xalqlari körsatgan qahramonona qarşiligiga qaramay, Ğarbga tomon ilgariladi. Botu qöşinining asosiy qismi Karpat dovonlari orqali Vengriyaga kirib bordi va qirol Bela IV ning 60 minglik qöşinini tormor keltirdi. Vengriya poytaxti — Peşt ş. işğol etilib, vayron qilindi, mamlakatning köp qismi xarobaga aylantirildi. Ba'zi möğul otryadlari Şarqiy Çexiyagaça kirib bordi, Birok qirol Vatslav I tomonidan qattiq qarşilikka uçrab orqaga qaytdi. 1241 y. oxirlarida Botu öz qöşinining Avstriya va Xorvatiya orqali Adriatika dengizi tomon boşladi. 1242 y. sohilda joylaşgan qal'alarni zabt eta olmagan Botu Bosniya, Serbiya va Bolgariya böylab orqaga qaytgan. Şunday qilib möğullarning Markaziy Yevro-paga qilgan hujumi tugadi.
M.i. Ğarbda — Kiçik Osiyo va Yaqin Şarkda uzoq muddatga çöziddi. Möğullar Zakavkazyeni bosib olgaç, Köniya sultonligink tormor keltirdi. 1256 y.da Huloku Eron va Mesopotamiyani, 1258 y. esa Arab xalifaligining poytaxti — Bağdodni böysundirdi. Möğullar Suriyani işğol qilib, Misrga qarşi hujumga tayyorlana boşladilar. Biroq, 1260 y. Misr sultoni qöşinlari b-n bölgan jangda mağlubiyatga uçraganlar. M.i. Ğarbda şuning b-n tugadi.
13-a.ning 2-yarmida möğullar Şarq va Jan.-Şarq mamlakatlarini zabt qilişga kirişdi. Möğul qöşinlari Jan. Sun imperiyasiga çegaradoş Dali davlati (1252—53) va Tibet (1253)ni bosib oldi. 1258 y. möğul qöşinlari har tomondan Jan. Xitoyga bostirib kirdi, biroq Mun/sening tösatdan vafot etganligi tufayli Jan. Sun im-periyasini zabt etiş keçikdi. 1267— 79 y.dagina Jan. Xitoy yangi Uluğ xon — Xubilay tomonidan işğol qilindi. 1281 y. Yaponiyani bosib oliş maqsadida 1000 kema, 100 ming kişilik Köşin jönatilgan. Ammo, mazkur flot töfonda qolib ğarq bölgan. Möğullar özlarining Jan.- Şarqiy Osiyoga qilgan yurişlarida Xitoy armiyasi va flotidan foydalangan bölsalarda, muvaf-faqiyatga erişa olmaganlar. Möğul-xitoy qöşinlari bir neça yurişlar (1277 i. 2 marta va 1282, 1287 y.larda) dan söng Birmani işğol qildi, biroq tezda (1291) u yerdan haydab çiqarildi. Möğul-xitoy qöşinlari va floti bir neça marta Vyetnamga hujum qilib (1257, 1258, 1284, 1285, 1287-88), uni böysundira olmadi. Tyampu davlati (Hindixitoyning jan.-şarqida) ham öz mustaqilligini möğullardan himoya qila oldi. M.i. 1300 y. Birmaga qilingan yangi yurişdan söng tugadi.
M.i. davrida tarixiy va madaniy yodgorliklar vaxşiylarça yakson qilindi. M.i. va hukmronligi davrida mağlub va mazlum bölgan xalqlarning yagona halokati şu böldiki, ular duşmanga qarşi barça içki nizolarni çetga surib, birgalikda kuraşning zarurligini anglab yetmadilar.
Manba: Raşidaddin , Sbornik letopisey, t. 1-3, M.-L., 1952-1956.
Ad.: Bartold V. V., Turkestan v epoxu mongolskogo naşestviya, Soçineniya, t. 1, M., 1963; Vladimirsov B. Ya., Obşestvenniy stroy mongolov, L., 1934; Istoriya Mongolskoy Narodnoy Respubliki, M., 1954; Çuluuni Dalay, Mongoliya v XIII—XIV vekax, perevod s mongolskogo, M., 1983; Semyonov V. F., Örta asrlar tarixi, [rusçadan tarjima], T., 1973.
Abdulahad Muhammadjonov, Şodmonqul Pirimqulov.
Q.: Buxoro mudofaasi, Ötror mudofaasi, Parvon jangi, Samarqand mudofaasi, Sind daryosi böyidagi jang, Urganç mudofaasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЎҒУЛЛАР ИСТИЛОСИ - Чингизхон бошчилигидаги мўғулларнинг Осиё ва Шарқий Европага қилган босқинчилик юришлари (13-а.). Мўғул нўёнлари ҳарбий ташкилот тузиб, кўп халқларни босқинчилик урушига тортдилар. Улар қўшинининг асосий кучи — кўчманчилардан иборат кўп сонли ва жуда ҳаракатчан отлиқ аскарлар эди. Улар босқ-инчилик урушларида босиб олган мамлакатларининг ҳарбий кучи ва техника ютуқларидан ҳам фойдаланганлар. Қўшин бирлашган қўмондонликка эга бўлиб, қаттиқ ин-тизом ва яхши қуролланганлиги ҳамда ўзининг жанговар си-фатлари б-н қўшни мамлакат қўшинларида,н устун турар эди. Осиё ва Шарқий Европанинг жуда кўп мамлакатларидаги ички низолар ва раҳбар табақанинг хоинлиги мўғулларнинг осонлик б-н ғалабага эришишига қўл келди.
М.и. Чингизхон Ъошшқмўғуллар давлатининг ташкил топишидан бошланиб, 13-а. охирига қадар давом этган. 1207— 11 й.ларда Сибирь ва Шарқий Туркистон халқлари (бурят, ёқут, ойрот, қирғиз ва уйғурлар) бўйсундирилди. Тангут давлати (Си-Ся)га қарши бир қанча юришлар қилинди (1227 й. бутунлай вайрон қилинди). 1211 й. Чжурчжэн давлати (Шим. Хитой)га ҳужум бошланди, 90 га яқин шаҳарни вайрон қилиб, 1215 й. Пекинни босиб олдилар. 1217 й. Хуанхе дарёсининг шим. даги ерларнинг ҳаммаси мўғуллар қўлига ўтди.
Мўғулларнинг Мовароуннаҳрни истило қилиши. Ўтрор воқеаси ва ундан кейин Чингизхон элчиси Ибн Кафрож Буғронинг ўлдирилиши, Мовароуннаҳрга Чингизхоннинг бостириб кириши учун баҳона бўлди. Бу юришда Чингизхон дастлаб Шарқий Туркистон ва Еттисувни забт этди. Чингизхоннинг Мовароуннаҳрга босқини аввалдан пухта тайёргарлик кўриб режалаштирилган эди. Чингизхон Ғарбга ҳарбий юришини бошламасданоқ ўз душманининг куч-қудрати ва урушга тайёргарлиги тўғрисида савдогарлар орқали тўплаган маълумотларини синчиклаб ўрганиб, Хоразмшоҳлар давлатинмнг ички аҳволидан тўла воқиф эди. Хоразмшохлар давлати кўп сонли туркий қўшин ва яхши қуролланган кўнгиллилар лашкари қамда етарли озиқ-овқат захирасига эга эди. Афсуски, хоразмшоҳ б-н саркардалар ўртасида мавжуд ихтилофлар аввал бошданоқ бундай устунликдан фойдаланишга имкон бермади. Кенгашда фикрлар бўлиниб кетди. Хоразмнинг машҳур фақиҳи, муфтий Шаҳобиддин Хивақий барча қўшин (400 минг аскар)ни Сирдарё бўйига тўплаб, узоқ йўл сафарида толиқиб келаётган мўғулларни қарши олиш, душманга ҳали ўзини ўнглаб олмасидан туриб, бор куч б-н катта жангда тўсатдан зарба бериш тўғрисида бирданбир тўғри фикр баён қилади. Бирок. Муҳаммад хоразмшоҳга бундай фикр маъқул бўлмайди. Чунки, у ўзининг олий лашкарбошиларидан бўлган қипчоқ лашкарбошиларга тамоман ишончсизлик б-н қарар эди. Шунинг учун ҳам у катта қўшинни бир жойга тўплашдан ва улар фурсатдан фойдаланиб уни тахтдан ағдариб ташлашларидан қўрқар эди. Аскарий кучини қалъа ва истеҳкомларга бўлиб юбориб, айрим шаҳарларни мўғулларга қарши қўйиш б-н душманга зарба бермоқчи бўлди. Хоразмшоҳ мўғулларнинг асосий зарбаси Мовароуннаҳрнинг Зарафшон водийсига қаратилса керак деган фикр б-н Самарқанд ва Бухоро ш.ларини мустаҳкамлашни буюрди. Самарқанднинг ташқи деворини қайта қуриш мақсадида шаҳар аҳолисидан ҳатто бир йил ичида 3 марта хирож ҳам йиғиб олинади. Барча кўрилган чоратадбирларга қарамасдан хоразмшох. ҳужумга тайёр эмас эди. 1219 й.нинг кузида Чингизхон хоразмшоҳ салтанатига қарши юриш бошлади. Жами аскари 200 мингга яқин бўлган мўғулларга уйғур хони Идиқут ва Олмалиқ ҳукмдори Сиғноқ тегинлар ҳам ўзларининг ҳарбий кучлари б-н қўшилган эди. Чингизхон Ўтрор ш. яқинида, Мовароуннаҳр ва Хоразмни қисқа муддат ичида забт этиш учун қўшинини 4 қисмга бўлади. Унинг бир қисмини ўғиллари Чиғатой ва Ўқтой бошчилигида Ўтрорни қамал қилиш ва уни эгаллаш учун қолдирди. Иккинчи қисмга Жўжи бошлиқ этилиб, Сирдарё этаги томон юборилади ва унга Сиғноқ, Ўзган, Барчинлиғкент, Жанд, Янгикент ва б. шаҳарларни босиб олишни буюради. 5 минг кишилик учинчи қўшинни Олоқ нўён ҳамда Сукету-чэрби қўмондонлигида Банокат ва Хўжанд ш. лари томон юборади. Чингизхоннинг ўзи асосий кучлари б-н Қизилқум орқали Бухоро томон лашкар тортади. Инолчиқ раҳбарлигида ўтрорликлар шахарни мудофаа қилиб 5 ой давомида ўз қўлларида ушлаб турадилар. Ниҳоят мўғуллар шаҳарни эгаллашга муваффақ бўлади. Аҳолини шаҳардан ташқарига ҳайдаб чиқарадилар ва қатл этадилар, шаҳарни эса талайдилар (яна қ. Ўтрор мудофааси). Шу аснода Бухорога йўналган Чингизхоннинг асосий кучлари йўлда Зарнуқ ва Hyp қалъаларини ишғол қиладилар. 1220 й. фев.да Чингизхон Бухорога етиб боради (қ. Бухоро мудофааси). Мўғуллар Бухорони вайрон қилгандан кейин Самарқандга йўл олди. Чингизхон Бухородан ҳайдаб келтирган асирлардан ташқари ўғиллари Чиғатой ва Ўқтойларнинг Ўтрордан олиб келган бандиларини ҳам Самарқанд қамалига сафарбар этади (қ. Самарқанд мудофааси), Муҳаммад хоразмшоҳ Субутой баҳодир ва Жебе нўён бош бўлган мўғул қўшинининг таъқибидан қочиб, Каспий денгизининг жан.даги ороллардан бирида паноқ топади ва сал вақт ўтмай ғарибликда зотилжам касали б-н ва-фот этади. Бу даврда мўғулларнинг Жўжи бошлиқ аскарий қисмлари Сирдарё этакларида босқинчилик қилмоқда эди. Жўжи шаҳарни жангсиз таслим бўлишини талаб қилиб, Сиғноққа элчи сифатида юборган Ҳасанхожа исмли савдогарни сиғнокликлар ўлдирадилар. Бундан дарғазаб бўлган Жўжи шаҳарга ҳужум бошлайди. Босқинчилар шаҳарни талаб, аҳолисини битта қолдирмай қиради. Бу воқеадан даҳшатга тушган Ўзган ш. аҳолиси мўғулларга жангсиз таслим бўлади, аммо, Барчинлиғкентни олишда яна куч ишлатадилар. 1220 й. Жандга ҳужум бошлайдилар. Жанд ноиби Қутлуғхон шахарни ташлаб Хоразмга қочади. Босқинчилар Жандни қаршиликсиз эгаллаб, уни талайдилар. Аҳолисининг қуролланган қисми қатл этилиб, шаҳар вайрон қилинади. Бу вақтда Олоқ нўён, Сукету чэрби ва Тўғай каби мўғул сарҳанглари 5 минг қўшин б-н Банокат ва Хўжанд ш.лари устига юради. Банокат ҳимоячилари қиличдан ўтказилиб, қолганлари қулликка маҳкум этилади. Шақар забт этилгач, навбат Хўжандга келади. Асли насаби турк бўлган Темур Маликнинг шахсий қахрамонлиги б-н хўжандликлар мўғулларга кутилмаган қаршилик кўрсатадилар. Жувайний ва Рашидуддинларнинг асарларида Хўжанд қамалида 20 минг мўғул ва 50 минг асир қатнашганлиги айтилган. Бироқ, ҳимоячиларнинг кучи тенг бўлмаганлигидан Темур Малик шаҳарни ташлаб чиқиб кетишга мажбур бўлади. 1220 й.нинг ёзида Мовароуннаҳр жан.да шу вақтгача босиб олинмаган шахарларни забт этишга Чингизхоннинг шахсан ўзи киришади. Аввал у Насафга бостириб киради. Шаҳарликлар даҳшатга тушиб шаҳар дарвозаларини очиб берадилар. У Термизга аскар тортади. Термизнинг ноиби Фахриддин Хабаш қаттиқ қаршилик кўрсатади. Термиз ш. ва аҳолиси ҳам мўғулларга қаршилик кўрсатган бошқа шаҳарлар фожиасини бошидан кечирди. Сирдарё ҳавзаси, Зараф-шон ва Қашқадарё воҳалари, Амударё ўрта оқимининг ўнг соҳили вилоятлари забт этилгач, Чингизхон асосий кучни хоразмшохлар давлатининг маркази Гурганжга ташлайди. Бу ҳарбий кучни Чингизхоннинг ўғиллари Жўжи, Чиғатой ва Ўқтойлар бошқаради (қ. Урганч мудофааси). Хоразмшохлар давлати босиб олингач, мўғул жангарилари ўз кучини йирик савдо ва маданият марказлари бўлмиш Балх, Ҳирот, Марв ва Ғазна каби шаҳарларга йўналтиради. Аммо бу ерда улар Жалолиддин Мангубердинннт қаттиқ қаршилигига учрайди. Мўғул қўшинининг атоқли жангчилари Жалолиддинга қарши тура олмайдилар. Мўғулларнинг Парвон даштидаги мағлубиятидан кейин (қ. Парвон жанги) Чингизхон ҳарбий ҳаракатларни шахсан ўзи бошқаради. Чингизхон Ғазнага лашкар тортади. Жалолиддин эса урушсиз Синд (Ҳинд) дарёси соҳилларига чекинади. Дарё бўйида 1221 й.нинг нояб.да икки ўртада қаттиқ жанг бўлади. Мўғулларнинг пистирмага қўйган 10 минг нафарли сараланган лашкари жанг оқибатини ҳал қилади (қ. Синд дарёси бўйидаги жанг). Рақибининг жасоратига қойил қолган Чингизхон уни таъқиб қилиш фикридан қайтади. 1225 й.га келиб, мўғул қўшинларининг асосий қисми Мўғули-стонга қайтиб кетди. Жебе нўён ва Су-бутой баҳодир қўмондонлигидаги мўғул қўшини ғарбда урушни давом эттиради ва Шим. Эрон орқали Закавказьега бостириб кирди. Грузия ва Озарбайжоннинг бир қисмини вайрон қилди. Каспий денгизи соҳили бўйлаб ҳаракат қилиб, аланлар ерига бостириб кирди ва уларни тормор келтирди (1222). 1223 й. 31 майда Калка жангида мўғуллар бирлашган русқипчоқ қўшинини енгиб, уни Днепр дарёси этагигача қувиб, кейин Ўрта Волгага чекинди. Бироқ, Волгакама Булғориясида мағлубиятга учраб, Мўғулистонга қайтиб кетди (1224). Бу мўғул отлиқ аскарларининг келгусида ғарбга қилинадиган юришлари олдидан олиб борган разведкаси эди. Чингизхон вафот этгач (1227), Ўқтойни Улуғ хон (қоон) деб кўтарган қурултой (1229) дан сўнг М.и. 2 йўналишда олиб борилди. Шарқца Шим. Хитой тўла босиб олинди (1231—34) ва Корея б-н уруш бошланди (1231— 32). Мўғуллар бир қанча йирик юришлар (1236, 1254, 1255, 1259) дан сўнг 1273 й. Кореянинг каттагина қисмини босиб олишга муваффақбўлган. 1229 й. Субутой баҳодир 30 минг кишилик қўшини б-н Ёйиқ дарёси бўйига чиқди. Жўжи улусининг ҳукмдори Ботухон қўшини б-н биргаликда Каспий бўйи даштларидан саксин ва қипчоқларни сиқиб чиқаришга эришди. 1232 й. мўғул қўшинларининг Волгакама Булғориясига ёриб киришга уринишлари бекор кетди. Жўжи улусининг кучлари б-н ғарбга қилинган ҳужум қам натижа бермади. 1235 й. қурултой чақирилиб, унда бошқа улуслар ҳарбий кучларини Ботуга ёрдамга юборишга қарор қилинди. 14 мўғул хони иштирок этиб қўшиннинг умумий сони 150 мингга етди. 1236 й. кузида мўғул қўшинлари яна Волгакама Булғориясига қужум қилиб, уни вайрон қилди. Улар 1237 й.нинг баҳори ва ёзида аланлар, қип-чоқлар ва Ўрта Волгабўйи халқлари б-н урушни давом эттириб, кузда Шим.-Шарқий Русга юриш қилиш мақсадида ҳоз. Воронеж атрофига тўпланди. 1237 й. қишнинг бошларида Боту Рязань князлигига ҳужум қидди, 6 кунлик қамалдан сўнг Рязань таслим бўлди. 1238 й. Коломна остонасида Владимир князлиги аскарларини тор-мор қилди. Мўғул қўшинлари Коломна ва Москвани вайрон қилиш б-н бирга 1238 й. фев. ойи мобайнида 14 рус шахрини (Ростов, Углич, Ярославль, Кострома, Кашин, Кснятин, Городец, Галич-Мер-ский, Переяславльзалесский, Юрьев, Дмитров, Волокламский, Тверь, Тор-жок)ни босиб олди. 1240 й. кузида Жан. Русга юриш бошланди. Декабрнинг охирларида Киев, Владимирволинский, Галич ва б. шаҳарлар босиб олинди.
1241 й. баҳорида мўғул қўшинлари рус ҳамда Шарқий Европанинг бошқа халқлари кўрсатган қаҳрамонона қаршилигига қарамай, Ғарбга томон илгарилади. Боту қўшинининг асосий қисми Карпат довонлари орқали Венгрияга кириб борди ва қирол Бела IV нинг 60 минглик қўшинини тормор келтирди. Венгрия пойтахти — Пешт ш. ишғол этилиб, вайрон қилинди, мамлакатнинг кўп қисми харобага айлантирилди. Баъзи мўғул отрядлари Шарқий Чехиягача кириб борди, Бирок қирол Вацлав I томонидан қаттиқ қаршиликка учраб орқага қайтди. 1241 й. охирларида Боту ўз қўшинининг Австрия ва Хорватия орқали Адриатика денгизи томон бошлади. 1242 й. соҳилда жойлашган қалъаларни забт эта олмаган Боту Босния, Сербия ва Болгария бўйлаб орқага қайтган. Шундай қилиб мўғулларнинг Марказий Евро-пага қилган ҳужуми тугади.
М.и. Ғарбда — Кичик Осиё ва Яқин Шаркда узоқ муддатга чўзидди. Мўғуллар Закавказьени босиб олгач, Кўния султонлигинк тормор келтирди. 1256 й.да Ҳулоку Эрон ва Месопотамияни, 1258 й. эса Араб халифалигининг пойтахти — Бағдодни бўйсундирди. Мўғуллар Сурияни ишғол қилиб, Мисрга қарши ҳужумга тайёрлана бошладилар. Бироқ, 1260 й. Миср султони қўшинлари б-н бўлган жангда мағлубиятга учраганлар. М.и. Ғарбда шунинг б-н тугади.
13-а.нинг 2-ярмида мўғуллар Шарқ ва Жан.-Шарқ мамлакатларини забт қилишга киришди. Мўғул қўшинлари Жан. Сун империясига чегарадош Дали давлати (1252—53) ва Тибет (1253)ни босиб олди. 1258 й. мўғул қўшинлари ҳар томондан Жан. Хитойга бостириб кирди, бироқ Мун/сэнинг тўсатдан вафот этганлиги туфайли Жан. Сун им-периясини забт этиш кечикди. 1267— 79 й.дагина Жан. Хитой янги Улуғ хон — Хубилай томонидан ишғол қилинди. 1281 й. Японияни босиб олиш мақсадида 1000 кема, 100 минг кишилик Кўшин жўнатилган. Аммо, мазкур флот тўфонда қолиб ғарқ бўлган. Мўғуллар ўзларининг Жан.- Шарқий Осиёга қилган юришларида Хитой армияси ва флотидан фойдаланган бўлсаларда, муваф-фақиятга эриша олмаганлар. Мўғул-хитой қўшинлари бир неча юришлар (1277 и. 2 марта ва 1282, 1287 й.ларда) дан сўнг Бирмани ишғол қилди, бироқ тезда (1291) у ердан ҳайдаб чиқарилди. Мўғул-хитой қўшинлари ва флоти бир неча марта Вьетнамга ҳужум қилиб (1257, 1258, 1284, 1285, 1287-88), уни бўйсундира олмади. Тьямпу давлати (Ҳиндихитойнинг жан.-шарқида) ҳам ўз мустақиллигини мўғуллардан ҳимоя қила олди. М.и. 1300 й. Бирмага қилинган янги юришдан сўнг тугади.
М.и. даврида тарихий ва маданий ёдгорликлар вахшийларча яксон қилинди. М.и. ва ҳукмронлиги даврида мағлуб ва мазлум бўлган халқларнинг ягона ҳалокати шу бўлдики, улар душманга қарши барча ички низоларни четга суриб, биргаликда курашнинг зарурлигини англаб етмадилар.
Манба: Рашидаддин , Сборник летописей, т. 1-3, М.-Л., 1952-1956.
Ад.: Бартольд В. В., Туркестан в эпоху монгольского нашествия, Сочинения, т. 1, М., 1963; Владимирцов Б. Я., Общественный строй монголов, Л., 1934; История Монгольской Народной Республики, М., 1954; Чулууны Далай, Монголия в XIII—XIV веках, перевод с монгольского, М., 1983; Семёнов В. Ф., Ўрта асрлар тарихи, [русчадан таржима], Т., 1973.
Абдулаҳад Муҳаммаджонов, Шодмонқул Пиримқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.