Samarqand mudofaasi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 116-b. — ziyouz.com
Samarqand mudofaasi (1220) möğullar istilosi davrida şahar aholisining qaxramonona kuraşi. 1220 y. 10 fev.da Çingizxon Buxoroni egallagaç (q. Buxoro mudofaasi), öz qöşinini xorazmşohlar davlatining 2poytaxti bölgan Samarqandni egallaş uçun taşlaydi. Muhammad Xorazmşoh S.m.ga alohida e'tibor qaratgan. Şahar mudofaasida 110 ming jangçi, 20 ta jangovar fil turgan. S.m.ga Toğayxon, Borsmasxon, Sirsiğxon, Ulokxon (Öltonxon), Alp Erxon, Şayxxon va Boloxon kabi amirlar boş bölgan. Möğullar hujumi 8 martda boşlangan. Qamal paytida Çingizxon harbiy hiyla işlatgan. U şahar qamali uçun qöşinning ozgina qismini ajratgan, asosiy kuçlarni esa pistirmaga qöygan. S.m. rahbarlari bu x,iylaga uçib, möğullarning ozligini körib şahardan qöşinning katta qismini taşqariga çiqarganlar. Möğullar yolğondan çekinişgan, samarqandliklar ularni ta'qib eta boşlaşgan. Pistirmaga duç kelgan Samarqand qöşini qurşab olinib tormor qilinadi. Ibn al Asirning yozişiça, möğullar 70 ming jangçini, Juzjoniyning xabariga köra, esa 50 ming jangçini öldirganlar. Söngra şahar devorlari tagiga sonsanoqsiz asirlarni haydab keltirib (q. Haşar) ularni jangovar tartibda yuzlik va önliklarga ajratib, har bir bölinmaga bayroq topşirganlar. Samarqand mudofaaçilarining jangovar fillar b-n ikkinçi bor şahardan çiqib jang qilişlari ham samarasiz çiqqan. Möğullar hujumni kuçaytirib, şaharni manjaniqlardan töpga tutganlar. Şaharda sarosimalik boşlangan va nihoyat Çingizxon huzuriga şahar qozisi, şayxulislom va b. e'tiborli şaxslar boşçiligida vakillar jönatilgan. Möğullar şaharga Namozgohdarvozasidan (şaharning şim. ğarbiy tomonidan) bostirib kirib (12 mart) şaqar istehkomlarini buzişga kirişganlar. Biroq şahar aholisi qarşilik körsatişni davom ettirgan. Alatxon boşliq 1000 kişilik qöşin möğullar safini yorib ötib, keyinçalik Muhammad Xorazmşohga borib qöşilgan. Qolgan jangçilar (20 ming kişi) Toğayxon, Borsmasxon va Uloqxon boşçiligida qal'aga yaşirinib olib, 17 martgaça qarşilik körsatişgan. Möğullar Jöyi Arziz kanalini buzganlaridan sönggina qal'ani olişga muvaffaq bölgan. Suv arkning atrofini bosib, uning devorlarining bir qismini yuvib ketgan. Qal'a taslim bölgandan keyin tirik qolgan himoyaçilar (1000 kişiga yaqin) Muhammad Xorazmşoh tomonidan 1212—14 y.larda qurdirilgan Jome masjidiga yaşirinib olişgan. Möğullar masjidga neft quyib, u yerdagi barça odamlar b-n birga uni yondirib yuborişgan. 30 ming turkqanğli 20 ta amirlari b-n qatl etiladi. Qozi, şayxulislom va ularga tegişli kişilar (50 mingdan ortiq kişi) dan boşqa Samarqand aholisining katta qismi qamal işlari uçun haydab ketiladi. Şaharning deyarli barça hunarmandlari (30 ming kişi) asir qilib olib ketiladi. Tirik qolgan şaharliklarga 200 ming dinor tovon tölaş şarti qöyilgan.
Ad.: Samarqand tarixi, t. 1, T., 1971.
Faxriddin Hasanov.
Q.: Buxoro mudofaasi, Haşar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМАРҚАНД МУДОФААСИ (1220) мўғуллар истилоси даврида шаҳар аҳолисининг қахрамонона кураши. 1220 й. 10 фев.да Чингизхон Бухорони эгаллагач (қ. Бухоро мудофааси), ўз қўшинини хоразмшоҳлар давлатининг 2пойтахти бўлган Самарқандни эгаллаш учун ташлайди. Муҳаммад Хоразмшоҳ С.м.га алоҳида эътибор қаратган. Шаҳар мудофаасида 110 минг жангчи, 20 та жанговар фил турган. С.м.га Тоғайхон, Борсмасхон, Сирсиғхон, Улокхон (Ўлтонхон), Алп Эрхон, Шайххон ва Болохон каби амирлар бош бўлган. Мўғуллар ҳужуми 8 мартда бошланган. Қамал пайтида Чингизхон ҳарбий ҳийла ишлатган. У шаҳар қамали учун қўшиннинг озгина қисмини ажратган, асосий кучларни эса пистирмага қўйган. С.м. раҳбарлари бу х,ийлага учиб, мўғулларнинг озлигини кўриб шаҳардан қўшиннинг катта қисмини ташқарига чиқарганлар. Мўғуллар ёлғондан чекинишган, самарқандликлар уларни таъқиб эта бошлашган. Пистирмага дуч келган Самарқанд қўшини қуршаб олиниб тормор қилинади. Ибн ал Асирнинг ёзишича, мўғуллар 70 минг жангчини, Жузжонийнинг хабарига кўра, эса 50 минг жангчини ўлдирганлар. Сўнгра шаҳар деворлари тагига сонсаноқсиз асирларни ҳайдаб келтириб (қ. Ҳашар) уларни жанговар тартибда юзлик ва ўнликларга ажратиб, ҳар бир бўлинмага байроқ топширганлар. Самарқанд мудофаачиларининг жанговар филлар б-н иккинчи бор шаҳардан чиқиб жанг қилишлари ҳам самарасиз чиққан. Мўғуллар ҳужумни кучайтириб, шаҳарни манжаниқлардан тўпга тутганлар. Шаҳарда саросималик бошланган ва ниҳоят Чингизхон ҳузурига шаҳар қозиси, шайхулислом ва б. эътиборли шахслар бошчилигида вакиллар жўнатилган. Мўғуллар шаҳарга Намозгоҳдарвозасидан (шаҳарнинг шим. ғарбий томонидан) бостириб кириб (12 март) шақар истеҳкомларини бузишга киришганлар. Бироқ шаҳар аҳолиси қаршилик кўрсатишни давом эттирган. Алатхон бошлиқ 1000 кишилик қўшин мўғуллар сафини ёриб ўтиб, кейинчалик Муҳаммад Хоразмшоҳга бориб қўшилган. Қолган жангчилар (20 минг киши) Тоғайхон, Борсмасхон ва Улоқхон бошчилигида қалъага яшириниб олиб, 17 мартгача қаршилик кўрсатишган. Мўғуллар Жўйи Арзиз каналини бузганларидан сўнггина қалъани олишга муваффақ бўлган. Сув аркнинг атрофини босиб, унинг деворларининг бир қисмини ювиб кетган. Қалъа таслим бўлгандан кейин тирик қолган ҳимоячилар (1000 кишига яқин) Муҳаммад Хоразмшоҳ томонидан 1212—14 й.ларда қурдирилган Жоме масжидига яшириниб олишган. Мўғуллар масжидга нефть қуйиб, у ердаги барча одамлар б-н бирга уни ёндириб юборишган. 30 минг туркқанғли 20 та амирлари б-н қатл этилади. Қози, шайхулислом ва уларга тегишли кишилар (50 мингдан ортиқ киши) дан бошқа Самарқанд аҳолисининг катта қисми қамал ишлари учун ҳайдаб кетилади. Шаҳарнинг деярли барча ҳунармандлари (30 минг киши) асир қилиб олиб кетилади. Тирик қолган шаҳарликларга 200 минг динор товон тўлаш шарти қўйилган.
Ад.: Самарқанд тарихи, т. 1, Т., 1971.
Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.