Mongoliya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 715–721-b. — ziyouz.com
Mongoliya (Mongol Uls) - Markaziy Osiyoda joylaşgan davlat. Mayd. 1565 ming km2. Aholisi 2 mln. 655 ming kişi (2001). Poytaxti — Ulan-Bator ş. Ma'muriy jihatdan 18 aymoq (viloyat)ga, aymoklar somon (tuman)larga bölinadi. Ulan-Bator, Darxan va Er-denet ş.lari mustakil ma'muriy birlik bölib, bevosita markaziy hokimiyat organlariga böysunadi.
Davlat tuzumi. M. — parlamentli respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1992 y. 13 yanv.da qabul qilingan va 12 fev.da kuçga kirgan. Davlat boşliği — prezident (1997 y. dan Nadagiyn Bagabandi), u umumiy töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 4 y. muddatga saylanadi, ya na bir muddatga qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Buyuk davlat xurali (parlament) amalga oşiradi. Ijroiya hokimiyatni hukumat boşqaradi. Hukumat boş vazirning taklifiga binoan, prezident b-n kelişilgan holda Buyuk davlat xurali tomonidan tuziladi. Vazirlar mahkamasi boşliğining nomzodini prezident Buyuk davlat xurali muhrkamasiga taqdim etadi.
Tabiati. M. hududi aksari qismining bal. 1000—2000 m. Yirik toğ tizmalari: Mongoliya Oltoyi (bal. 4362 m gaça), Gobi Oltoyi, Xangay va Xentey. Toğ tepalari, asosan, yasen. Jan. va jan.- şarqida Gobi çölining bir kismi bor. Bu yerda vulkan tepalari qad kötargan. Şim. va şim.-ğarbida bir neça soylik va vodiylar bor. M.ning şarqiy qismi şim.-şarq, jan. va jan.-şarq tomon pasayib boruvçi tekislikdir. Katta Köllar soyligi va Gobi çölida 30 ming km2 yer kum b-n qoplangan. M. hududidagi Markaziy Osiyo burmali mintaqasining şim. qismi kaledon, jan. qismi gersin burmalariga ajralgan.
Iqlimi quruq, keskin kontinental. Qişi sovuq, kam qorli, serquyoş. Yanv. ning örtaça t-rasi —10°, —35° (eng past t-ra —50°), yozi iliq, qisqa, iyulning örtaça t-rasi 18—26° (eng yuqori t-ra 40°). Yillik yoğin 100—300 mm, toğaarda 500 mm gaça. Mongoliya Oltoyida muzliklar bor. Yirik daryolari: Selenga, Kerulen, Onon, Dzab-xan va Kobdo. Daryolari qor va muzliklardan suv oladi, bahor va yezda tölib oqadi. Yirik köllari: Ubsu-Nur, Xirgis-Nur, Xubsugul va Xara-Us-Nur. M. hududining aksari qismi (60%) da kaştan, şuningdek, qönğir, toğlarda qora, vodiylarda ötloqi tuproqlar tarqalgan. Ösimliklarning 2 mingdan ziyod turi ösadi. Mamlakatning şim. va şim.-şarqi daşt, jan. va jan.-şarqi çala çöl va çöldan iborat. Çala çölda saksovulzorlar uçraydi. M. hududining 10% örmon. Toğ yon bağirlarida tiloğoç, kedr, qarağay va qayinzorlar bor. Hayvonot dunyosi xilma-xil. Sut emizuvçilarning 100 dan ortiq turi uçraydi. Qumsiçqon, qöşoyoq, tolay quyoni, ondatra, sobol, tiyin, jayran, maral, böri, tulki va h.k. bor. Ba'zi hayvonlar (yovvoyi tuya, yovvoyi ot, gobi ayiği) M.dan boşqa yerda uçramaydi. Ulan-Bator yaqinida Bogdo-Öla qöriqxonasi taşkil etilgan.
Aholisining 90% dan ortiği mongollar. Mamlakat şim.da buryatlar, şim.-ğarbda qozoqlar, tuvalar yaşaydi. Rasmiy tili — mongol tili. Dindorlar budda dinining lamaizm yönalişiga e'tiqod qiladi. Şahar aholisi 60%. Yirik şaharlari: Ulan-Bator, Darxan, Erdenet.
Tarixi. M. hududida odamlar quyi paleolit oxiridan yaşab keladi. Ilk paleolit davrida matriarxal-uruğçilik, jez davrida patriarxal-uruğçilik tuzumlari şakllandi. Mil. av. 4— 3-a. lardan xususiy mulkçilik vujudga keldi, temir buyumlar yasala boşladi, qabilalar ittifoqi yuzaga keldi. Mil. 4—10-a.larda Jujan, Turk, Uy-ğur, Qirğiz xoqonliklari vujudga keldi. 10—12-a.larda M. hududi Kidonlar saltanati tarkibiga kirdi. 13-a. boşida köpgina möğul qabilalari birlaşib, Temuçin hukmronligidagi möğul davlatini taşkil etdi. 1206 y. möğul noyonlarining qurultoyida Temuçin buyuk xon — Çingizxon deb e'lon qilindi. 1211 y. dan Çingizxon va vorislarining bosqinçilik uruşlari boşlandi. 13-a. örtalarida Şim. Xitoy, Tangut davlati, Örta Osiyo, Zakavkazye, Eron, Rossiyaning bir kismi Çingizxon qöl ostiga ötdi. Natijada yirik Möğullar davlati taşkil topdi. Biroq yagona iqtisodiy bazasi bölmagan saltanat bosqinçilik uruşlari natijasida vujudga kelgan içki ziddiyatlar oqibatida parçalanib ketdi. 1368 y. Xitoy, 1380 y.da Rossiya, 14-a. ning 2-yarmida Eron, Zakavkazye va Örta Osiyo möğullar zulmidan ozod böldi. 14-a.ning oxirgi çoragida Möğullar davlati batamom barham topdi. 15-a. da Esonxon (1440— 55 y.larda xonlik qilgan) va Dayanxon (1479—1543 y.larda xonlik qilgan) kabi hukmdorlar birlaşgan Möğul davlatini tiklaşga harakat qildilar. Dayanxonning ölimidan keyin mamlakat Jan. Möğuliston va Şim. Möğulistonga bölinib ketdi. Şim. Möğuliston ham öz navbatida Ğarbiy va Şarqiy qismlarga ajraldi. 16-a.da M. ning uçala qismida jami 200 xonlik bölgan. 16-a. oxiriga kelib M.da budda dinining lamaizm yönalişi yoyildi va 17-a. boşida davlat diniga aylandi. 1616 y.da Şim.-Şarqiy Xitoy hududida vujudga kelgan Manjurlar davlati 1634 y. Jan. Möğulistonni bosib oldi va uni Içki Mongoliya deb atadi. 1688 y.da Şarqiy Möğuliston manjurlar asos solgan Sin sulolasi (1644— 1911) hokimiyatini tan oldi. Şundan keyin Şarqiy Möğuliston (hozirgi M. xududi) Taşqi Mongoliya deb atala boşladi.
M.da yagona mustaqil davlat — Oyrot xonligi ham 1758 y.da manjurlar tomonidan tugatildi va uning yarim milliondan ortiq aholisi qirib taşlandi. Öz hukmronligini abadiylaştiriş maqsadida Sin sulolasi M.ni taşqi dunyodan ajratiş çoralarini kördi. 20-a. boşlarida M. Osiyoningeng qoloq mamlakatlaridan biri edi. M.da 19- a. oxirida boşlangan milliy ozodlik harakati 20-a. boşlarida yanada kuçaydi. 1911 y. aratlarning yirik qözğoloni bölib ötdi. 1911 y. noyab.da Urga (hoz. Ulan-Bator)da Sin sulolasi hokimiyati ağdarilib, mustaqil M. davlati tuzilganligi e'lon qilindi. Mamlakatdagi lama ibodatxonasining oliy ruhoniysi — Böğdixon tuzgan hukumat M. suverenitetining davlatlar tomonidan tan olinişi uçun 3 y. dan ortiqroq harakat qildi. 1915 y.da Rossiyaning Kyaxta ş.da çor Rossiyasi, Xitoy va M. vakillarining uç tomonlama konferensiyasi böldi, uning qarorlariga muvofiq, M.ning maqomi Xitoy suvereniteti ostidagi va Rossiya homiyligidagi keng muxtoriyat b-n çeklandi. 1919 y.da Xitoy M.ga qöşin kiritdi va uning hukmron yuqori tabaqasini muxtoriyat maqomidan voz keçişga majbur qildi. Ammo mongol xalqi mustaqillik uçun kuraşni davom ettirdi.
1921 y. iyulda Urga ş.da M. mustaqilligi e'lon qilindi. 1924 y. 26 noyab.da mamlakat parlamenti — Buyuk xalq kurali Mongoliya Xalq Respublikasi (MXR) tuzilganligini ma'lum qildi va birinçi konstitutsiyani qabul etdi. 1992 y.gaça mamlakat şu nom b-n yuritildi. Şu yili qabul qilingan konstitutsiya kuçga kirgaç, M. deb atala boşladi. 1990 y.larning boşlaridan M. taraqqiyotning yangi bosqiçiga ötdi — markazlaşgan rejali iqtisodiyot örniga bozor iqtisodiyoti joriy etila boşladi, bir partiyali siyosiy tizimdan köp parti-yali tizimga, totalitar davlatdan huquqiy davlatga aylana boşladi.
M. — 1961 y. dan BMT a'zosi. ÖzRb-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 25 yanv.da örnatdi. Milliy bayrami — 11 iyul — Xalq Inqilobi kuni (1921).
Siyosiy partiya va taşkilotlari, kasaba uyuşmalari M. xalq-inqilobiy partiyasi, 1921 y.da tuzilgan, 1999 y. martda M. xalq partiyasi uning tarkibiga kirgan; M. milliy demokratik partiyasi, 1992 i. okt.da taşkil etilgan; M. birlaşgan konservativ partiyasi, 1993 y.da asos solingan; M. demokratik uyğoniş partiyasi, 1994 y.da tuzilgan; M. «kökatparvarlar» partiyasi, 1990 y.da asos solingan; M. işçi partiyasi, 1992 y.da tuzilgan; M. res-publikaçilar partiyasi, 1992 y.da taşkil etilgan; M. sotsialdemokratik partiyasi, 1990 y.da tuzilgan; M. demokratik ittifoqi, partiyalar bloki, 1990 y.da asos solingan; «Vatan», koalitsiya, 1999 y.da tuzilgan, Yangi demokratik sotsialistik partiya b-n M. işçi partiyasini birlaştiradi; Tört ittifoq federatsiyasi, 1993 y.da taşkil etilgan (M. demokratik ittifoqi, Yangi taraqqiyparvar ittifoq, M. yoşlari ittifoqi va M. talabalari ittifoqidan iborat). M. erkin kasaba uyuşmalari ittifoqi, 1990 y. tuzilgan; M. kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1927 y. taşkil etilgan.
Xöjaligi. M. — agrar-industrial mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 34%, q.x.ning uluşi 16%.
Qişloq xöjaligi. 20-a.ning 20-y. lariga qadar iqtisodiyotning birdan bir tarmoği mavjud bölib, u ham bölsa köçmançi yaylov çorvaçiligi edi. Asta-sekin q.x.ning boşqa tarmoqlari, jumladan, dehqonçilik vujudga keltirildi. Buğdoy, kartoşka, sabzavot, yem-xaşak yetiştirila boşladi. Çorvaçilikda qöyçilik yetakçi örinda; qoramol, eçki, tuya, yilqi, mamlakatning ayrim joylarida qötos, bugu, şahar atrofida çöçqa va parranda boqiladi. Aholi jon boşiga töğri keladigan çorva mol jihatidan M. du-nyoda oldingi örinlardan birini egallaydi. 1991—92 y.larda sobiq 255 q.x. birlaşmasi (q.x. kooperativlari) ak-siyadorlik kompaniyalariga (salkam 400 ta) aylantirildi. Mamlakatda çorvani xususiylaştiriş asosan tugallandi. Çorva mollarning 90% xususiylaştirildi. Ilgari dehqonçilik hamda sof zotli va duragay çorva mollari yetiştiriş b-n şuğullanib kelgan köp davlat xöjaliklari örniga ham aksiyadorlik kompaniyalari taşkil etildi.
Sanoati. M.da dastlab yengil va oziq-ovqat sanoati, 20-a.ning 40—60-y.larida oğir sanoat (konçilik, energetika, yoğoçsozlik, quriliş aşyolari, metallsozlik) rivojlandi. Ke-yingi yillarda konçilikka köproq e'tibor qaratildi. M. yer ostida foydali qazilma xazinalari köp. Hozirça 30 dan köproq turdagi foydali kazilmalarning 500 dan ziyod koni aniqlangan, ular orasida toşkömir, qönğir va kokslanuvçi kumir, uran, oltin, kumuş, mis, molibden, kalay, flyuorit, temir rudasi, fosforit, qimmatbaho toşlar va b. konlar oçilgan. Turli quriliş aşyolari, keramzit va keramika gillari, ohaktoş, qum, şağal, kaolin, ganç, alebastr, marmar, granit va ş.k.ning katta zaxiralari topilgan. Neft konlari qidirilmoqda. 400 dan köproq issiq va sovuq ma'danli suv manbalari topilgan va urganilgan. Ulardan foydalaniş uçun köpgina qöşma korxona va birlaşmalar barpo etilgan. Elektr energiyasi GESlarda hosil qilinadi. Yiliga örtaça 2,2 mlrd. kVtsoat elektr energiya işlab çiqariladi. Birlaşgan energiya tizimi barpo etilgan. I.ç. sanoatida guşt, un k-tlari, non z-di, gilam f-kasi, pöstin-möyna, oyna va çinni korxonalari, bosmaxonalar bor. Sement, ğişt, uy bloklari, doridarmon, poyabzal, jun- gazlama işlab çikariladi.
Transporti. Köp yuklar t.y. va avtomobil transportida taşiladi. T.y. uzunligi — 1,8 ming, avtomobil yöllari uz. — 46 ming km. Xubsugul köli, Selenga va Orxon daryolarida kema qatnaydi. Havo floti 1956 y.dan işlaydi. Eng katta aeroporti Ulan-Batorda.
Taşqi savdosi. 1980-y.larning oxirigaça mamlakat savdosi bir tomonlama, faqat Özaro Iqtisodiy Yordam Kengaşi mamlakatlariga yunaltirilgan edi. Asosiy mijozi sobiq SSSR bölgan. 1990-y. lar boşida M. «oçiq eşik» siyosatini faol utkaza boşladi, boşqa mamlakatlar, çunonçi Yaponiya, AQŞ, Germaniya, Jaç. Koreya, Singapur, Gonkong va b. b-n munosabatlar rivojlandi. Ekspor-tda çorvaçilik, konçilik, yengil va oziq-ovqat sanoati mahsulotlari mu-him urin tutadi. Çetdan maşina-uskunalar, neft mahsulotlari, qora metallar, kimyo mahsulotlari, oziq-ovqat, keng iste'mol mollari xarid qiladi. Taşqi savdodagi mijozlari: MDH davlatlari, Xitoy, Yaponiya. Pul birligi — tugrik.
Maorifi, ilmiy va madaniy ma'rifiy muassasalari. 2000 y.da 660 umumiy ta'lim maktabida 381 ming bola, 47 oliy öquv yurti, jumladan, 27 ta davlat unti, institut va kollejlarda 60 ixtisoslik buyiça bakalavr, 32 ixtisoslik böyiça magistr unvonini oliş uçun 26265 talaba ta'lim oldi. Ulan-Bator ş.da Mongoliya FA iş olib boradi. M.da bir qança i.t. muassasalari xam mavjud. M.da 424 ta ku-tubxona (4,2 mln. asar) bor. Yiriklari: Davlat xalq kutubxonasi, FA va un-t kutubxonalari. Muzeylari: Davlat markaziy muzeyi, Nafis san'at muzeyi, Din tarixi muzeyi va b.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. M.da bir qança gaz. va jur.lar naşr etiladi. Asosiylari: «Unen-uu?» («Haqiqatmi?», haftada Z marta çiqadigan gaz., 1920 y.dan; 1996 y. urtalarigaça «Unen» nomi b-n naşr etilgan; 1996 y. sent.dan hoz. nomda), «Zalgamjlagç» («Örinbosar», 2 oyda bir marta çiqadigan jur., 1926 y.dan), «Xudulmur» («Mehnat», haftada 3 marta çiqadigan gaz., 1928 y.dan), «Xumuun» («Inson», gaz., 1990 y.dan), «Ardin tur» («Xalq hokimiyati», yiliga 4 marta çiqadigan jur., 1950 y.dan), «Mongolii duu xooloy» («Mongoliya ovozi», gaz., 1992 y.dan), «Mongolii xudoo» («Mongol qişloği», haftalik gaz., 1970 y.dan), «Ardçilal tayme» («Demokratiya vaqti», gaz., 1993 y.dan), «Yertons» («Koinot» gaz., 1990 y.dan), «Sog» («Maş'ala», 2 oyda bir marta çiqadigan jur., 1994 y.dan). Mongol telegraf agentligi (MONSAME), qukumat agentligi, 1921 y.da tuzilgan; Mongoliya ovozi, axborot agentligi, 1992 y.da taşkil etilgan; San-press, axborot agentligi, 1992 y.da asos solingan. Mongol radioasi 1934 y.da, Mongol telekörsatuvi 1967 y.da taşkil etilgan.
Aaabiyoti. Mongol xalq oğzaki ijodiyotida qöşiq, doston, ertak, madhiya, pandnasihat, afsona, topişmoq, maqollar köp. Yozma adabiyoti 12— 13-a. larda boşlangan. «Argasun xuurç qissasi», «Yetim bolaning töqqiz çingiziy baxrdir b-n suhbati», «Togontemurning yiğisi» kabi asarlar keng tarqalgan. 17-a.da yilnomalar vujudga keldi. 19-a.da yaratilgan «Kök kitob» trilogiyasi (muallifi Injinaş) va b. köpgina asarlar xalq orasida maşhur. 20-a.da M. adabiyoti folklorga, adabiy merosning eng yaxşi an'analariga tayanib, ilğor jahon adabiyoti b-n aloqani kuçaytirib, rivoj topa boşladi. 1929 y.da adiblar tögaragi taşkil topdi, u 1930 y.da M. yozuvçilari uyuşmasiga aylantirildi. D. Na-sagdorj, S. Damdinsuren kabi yozuvçilar pyesalari, şe'rlari b-n mongol adabiyoti rivojida muhim rol öynadilar. 40— 50-y.larda S. Daşdendev, D. Sevegmid, Ç. Lxamsuren, D. Tarva, B. Baast kabi adiblar tarixiy mavzularda, xalqlar döstligi va hamkorligi samaralari töğrisida asarlar yaratdilar. 50— 60-y.larda yirik polotnoromanlar ijod qilindi. D. Sengee xalq qahramoni haqida «Ayuşi» qissasini (1947), B. Rinçen «Çöl tongi» romanini (1955), Ç. Lodoydam «Oltoyda» romanini (1949) yaratdilar. Bu asarlarda mongol xalqining hayoti yorqin aks ettirildi. B. Basst, M. Gaadamba, S. Udval kabi adiblarning hikoyalari axloq masalalariga, mongol ayollari qismatiga bağişlandi. Hoz. davr adabiyotida S. Gaytav, B. Yavuxulan, Ç. Çimid, D. Purevdorj va b. şoirlarning şe'rlari alohida ajralib turadi. Ja-hon adabiyotining eng yaxşi asarlarini tarjima qilişga alohida ahamiyat berildi. Hamza, Oybek, Ğ. Ğulom, Mir-muhsin, Rahmat Fayziy, Turob Töla va b. özbek yozuvçilarining asarlari mongol tiliga, şuningdek, mongol yozuvçilarining bir qança asarlari özbek tiliga tarjima qilingan (L. Tudevning «Suxe-Bator» qissasi, D. Na-sagdorjning «Tanlangan asarlari», «Mongol ertaklari» va b.) hududidan jez davrining boşlariga oid qoyalarga öyib tuşirilgan yoki böyoq b-n işlangan hayvon (ot, qulon, yovvoyi eçki, böri, ilon)larning tasvirlari topilgan. Xovd somoni (tumani)dagi qoya toşlariga işlangan odamlar va törtta ot qöşilgan tört ğildirakli arava tasviri ayniqsa diqqatga sazovor. 6—8-a.larda hunarmandçilik rivojlanib, matolar, kigiz, kuçmançi çorvadorlar va jangçilarning ot abzallari va qurol-yaroğlari ösimliksimon naqşlar b-n bezatila boşlagan. 6—9-a.lardagi şahar vayronalaridan toşga işlangan börtma va bosma usulda naqşlangan sopol idişlar topilgan. M.ning turli joylarida ğişt va guvaladan tiklangan daxmalar tepasiga haykalçalar örnatilgan. 10-a. dagi mamlakat poytaxti Örda Baliq (key-inroq Xara Balgas) xarobalari orasida mudofaa istehkomlari, uylar, ibodatxonalar közgataşlanadi. 10—12-a. larda şaharlar jadal qurildi. Odatda, şahar imoratlari yoruğlik tuşişiga qarab rejalangan, zovurlar va tepaliklar b-n öralgan, darvozalari va minoralari bölgan. Bir yoki bir neça köça çetlaridagi ma'muriy binolar, ibodatxonalar va turar joylar atrofi devor b-n öralgan. Imoratsiz joylarda aholi va jangçilarning ötov hamda çodirlari bölgan. Qad. Bars-Xot (10—12-a. lar) ş. kavlanganda budda ibodatxonasi va pagodalari qoldiqlari, ma'buda va hayvonlarning loydan işlangan haykalçalari, öyma yoğoç bezaklar va me'moriy bölaklar çiqqan. 16-a.dan 20- a. boşlarigaça şahar va qişloqlardagi asosiy turar joylar yoğoç sinçli, surma panjara devorli, eşikli ötovlardan iborat bölgan. Monastir va ibodatxonalar köplab qurilgan.
20-a.ning 20-y.laridan eski şaharlar (Ulan-Bator) qayta qurilib, yangi şaharlar (Darxan, Nalayxa, Sayn-Şand) barpo etildi. Binolar kurişda 20— 30-y.larda konstruktivizm ta'siri körindi. 40—50-y.larda binolarning old tomonlari haşamli — kolonnali, milliy bezakli qilib işlandi (Ulan-Batordagi un-t). 50-y.larning örtalaridan boşlab iqlim hisobga olingan holda binolarni keng va qulay qilib qurişga ahamiyat berildi. 60—90- y.larda qurilişda industrial va yiğma uysozlik usullaridan keng foydalanildi. Keyingi davrlarda metallsozlik, yoğoç öymakorligi, kaştaçilik kabi an'anaviy tarmoqlar b-n bir qatorda çinni pişiriş, kulolçilik, gilamçilik, suyak öymakorligi rivoj topa boşladi.
Musiqasi qad. an'analarga boy. Qöşiqçi, sozanda, xalq dostonlarini kuylovçi baxşilar azaliy xalq ijodiy merosini saqlab qolganlar. Qahramonlar haqidagi rivoyatlarni qöşiq qilib aytiş qadimdan odat bölgan. Xalq aytişuvlari (ikki xonanda basmabas aytadigan qöşiqlar) ayniqsa keng ommalaşgan. M.da tomoqdan ikki xil tovuş çiqarib qöşiq aytişning öziga xos usuli ham urf bölgan. Işqiy, maişiy, inqilobiy, tarixiy, diniy qöşiqlar, safarga çiqqanda aytiladigan va hazil-mutoyiba qöşiklari köp. Xalq çolğu asboblari: limba (nayning bir turi), morinxur va xuçir (torli kamonça), şanz (çertib çalinadigan asbob), yooçin (çangning bir turi) va b.
Zamonaviy M. musiqasi 20-a.ning 20—30-y.larida vujudga kelib, rivojlana boşladi. «Şive Kyaxta» deb atalgan birinçi partizanlar qöşiği 1921 y.da ijod qilindi. S. Gonçiksumla, U. Lubsanxurçi va M. Dugorjav kabi kompozitorlar tanilgan. Turli musiqiy janrlar (xor, opera, simfoniya) rivojlana boşladi. Ulan-Batorda Opera va balet teatri o»çildi, unda mahalliy va çet el mualliflarining asarlari sahnalaştirildi. M. xalq aşula va raqs ansambli, simfonik orkestr, duxovoy orkestr, aymoq markazlarida musiqali drama teatrlari, Ulan-Batorda musiqalixoreografiya bilim yurti bor.
Teatrning kelib çiqiş ildizlari qadim zamonlarga borib taqaladi. Xalq tomoşalarining şakllari xilma-xil bölgan. Xonandalarni xurç, baxşilarni uligerç deb ataganlar. Yaxşi niyat tilaguvçi yorolç va magtalçlar baland ovozda gapirayotganda raqs ijro etib turilgan. Biyeleg raqslarida teatr unsurlari közga taşlanadi. Töylar, farzand tuğilişiga bağişlangan marosimlar, hosil bayramlarida voqeiy tomoşalar körsatilgan. 17-a.dabu joylarda buddaviylik yoyilişi munosabati b-n vujudga kelgan sam deb atalgan diniy teatrlarga va dunyoviy saroy teatrlariga ham uşbu teatr şakllari kirib keldi. Yangi yil bayrami kunlari köçalarda qöğirçoq spektakllari körsatiladi. 20-a. boşlarida havaskorlik tögaraklari rivojlana boşladi. 20-y.larda Ulan-Batorda taşkil etilgan drama tögaraklari asosida professional teatrlar vujudga keldi. 1930 y. poytaxtda teatr studiyasi oçildi va öşa yiliyoq uning negizida Davlat musiqali drama teatri taşkil etildi. 1948 y.dan Ulan-Batorda qöğir-çoq teatri, 1950 y.dan Markaziy bolalar teatri işlaydi. Ularda mongol xalqining tarixi va hoz. hayotini aks ettiruvçi pyesalar b-n bir qatorda jahon klassikasi durdonalari ham örin olgan.
Kinosi. 1935 y. Ulan-Batorda « Mongolkino» studiyasi taşkil qilingaç, kino san'ati rivoj topdi. 1936 y.dan hujjatli filmlar çiqarila boşladi. «Norjmaning yöli» birinçi badiiy filmi 1938 y.da suratga olinds. «Böri galasi» (1939), «Birinçi saboq» (1940), «Ikki çorvador» (1955), «Yölimizdagi töğanoqlar» (1956), «Qalb amri» (1966), «Toşqin» (1966) kabi filmlar mongol xalqining hayotini tasvirladi. Keyingi yillarda «Kuyov», «Visol», «Motor şovqini», «Dovon ketidan dovon» filmlari yaratildi. Yiliga bir neça badiiy film, 30 ga yaqin qisqa metrajli hujjatli film işlab çiqariladi.
Özbekiston — M. munosabatlari. 1977 y.dan 1994 y.gaça Toşkentda M.ning Boş konsulxonasi işladi, M.ning moliyaviy ahvoli yomonlaşuvi munosabati b-n Boş konsulxona yopib qöyildi. Xoz. paytda ikkala mamlakat örtasidagi diplomatiya munosabatlari M.ning Qozoğiston Respublikasidagi elçixonasi orqali amalga oşirilmoqda. 1996 y. 11— 13 fev. kunlari M. delegatsiyasi ÖzR ga taşrif buyurdi, Özbekiston va M. taşki işlar vazirliklari örtasida hamkorlik va maslahatlaşuvlar haqida bayonnoma imzolandi. ÖzR b-n M. örtasida ozroq hajmda bölsada, savdo-sotiq yölga qöyilgan. 1998 y.da ikki mamlakat örtasidagi tovar aylanmasi 1,8 mln. AQŞ dollarini taşkil qildi. 1999— 2002 y.larda ham tovar ayirboşlaş davom etdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОНГОЛИЯ (Монгол Улс) - Марказий Осиёда жойлашган давлат. Майд. 1565 минг км2. Аҳолиси 2 млн. 655 минг киши (2001). Пойтахти — Улан-Батор ш. Маъмурий жиҳатдан 18 аймоқ (вилоят)га, аймоклар сомон (туман)ларга бўлинади. Улан-Батор, Дархан ва Эр-дэнэт ш.лари мустакил маъмурий бирлик бўлиб, бевосита марказий ҳокимият органларига бўйсунади.
Давлат тузуми. М. — парламентли республика. Амалдаги конституцияси 1992 й. 13 янв.да қабул қилинган ва 12 фев.да кучга кирган. Давлат бошлиғи — президент (1997 й. дан Надагийн Багабанди), у умумий тўғри ва яширин овоз бериш йўли б-н 4 й. муддатга сайланади, я на бир муддатга қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Буюк давлат хурали (парламент) амалга оширади. Ижроия ҳокимиятни ҳукумат бошқаради. Ҳукумат бош вазирнинг таклифига биноан, президент б-н келишилган ҳолда Буюк давлат хурали томонидан тузилади. Вазирлар маҳкамаси бошлиғининг номзодини президент Буюк давлат хурали муҳркамасига тақдим этади.
Табиати. М. ҳудуди аксари қисмининг бал. 1000—2000 м. Йирик тоғ тизмалари: Монголия Олтойи (бал. 4362 м гача), Гоби Олтойи, Хангай ва Хэнтэй. Тоғ тепалари, асосан, ясен. Жан. ва жан.- шарқида Гоби чўлининг бир кисми бор. Бу ерда вулкан тепалари қад кўтарган. Шим. ва шим.-ғарбида бир неча сойлик ва водийлар бор. М.нинг шарқий қисми шим.-шарқ, жан. ва жан.-шарқ томон пасайиб борувчи текисликдир. Катта Кўллар сойлиги ва Гоби чўлида 30 минг км2 ер кум б-н қопланган. М. ҳудудидаги Марказий Осиё бурмали минтақасининг шим. қисми каледон, жан. қисми герцин бурмаларига ажралган.
Иқлими қуруқ, кескин континентал. Қиши совуқ, кам қорли, серқуёш. Янв. нинг ўртача т-раси —10°, —35° (энг паст т-ра —50°), ёзи илиқ, қисқа, июлнинг ўртача т-раси 18—26° (энг юқори т-ра 40°). Йиллик ёғин 100—300 мм, тоғаарда 500 мм гача. Монголия Олтойида музликлар бор. Йирик дарёлари: Селенга, Керулен, Онон, Дзаб-хан ва Кобдо. Дарёлари қор ва музликлардан сув олади, баҳор ва езда тўлиб оқади. Йирик кўллари: Убсу-Нур, Хиргис-Нур, Хубсугул ва Хара-Ус-Нур. М. ҳудудининг аксари қисми (60%) да каштан, шунингдек, қўнғир, тоғларда қора, водийларда ўтлоқи тупроқлар тарқалган. Ўсимликларнинг 2 мингдан зиёд тури ўсади. Мамлакатнинг шим. ва шим.-шарқи дашт, жан. ва жан.-шарқи чала чўл ва чўлдан иборат. Чала чўлда саксовулзорлар учрайди. М. ҳудудининг 10% ўрмон. Тоғ ён бағирларида тилоғоч, кедр, қарағай ва қайинзорлар бор. Ҳайвонот дунёси хилма-хил. Сут эмизувчиларнинг 100 дан ортиқ тури учрайди. Қумсичқон, қўшоёқ, толай қуёни, ондатра, соболь, тийин, жайран, марал, бўри, тулки ва ҳ.к. бор. Баъзи ҳайвонлар (ёввойи туя, ёввойи от, гоби айиғи) М.дан бошқа ерда учрамайди. Улан-Батор яқинида Богдо-Ўла қўриқхонаси ташкил этилган.
Аҳолисининг 90% дан ортиғи монголлар. Мамлакат шим.да бурятлар, шим.-ғарбда қозоқлар, тувалар яшайди. Расмий тили — монгол тили. Диндорлар будда динининг ламаизм йўналишига эътиқод қилади. Шаҳар аҳолиси 60%. Йирик шаҳарлари: Улан-Батор, Дархан, Эрдэнэт.
Тарихи. М. ҳудудида одамлар қуйи палеолит охиридан яшаб келади. Илк палеолит даврида матриархал-уруғчилик, жез даврида патриархал-уруғчилик тузумлари шаклланди. Мил. ав. 4— 3-а. лардан хусусий мулкчилик вужудга келди, темир буюмлар ясала бошлади, қабилалар иттифоқи юзага келди. Мил. 4—10-а.ларда Жужан, Турк, Уй-ғур, Қирғиз хоқонликлари вужудга келди. 10—12-а.ларда М. ҳудуди Кидонлар салтанати таркибига кирди. 13-а. бошида кўпгина мўғул қабилалари бирлашиб, Темучин ҳукмронлигидаги мўғул давлатини ташкил этди. 1206 й. мўғул нойонларининг қурултойида Темучин буюк хон — Чингизхон деб эълон қилинди. 1211 й. дан Чингизхон ва ворисларининг босқинчилик урушлари бошланди. 13-а. ўрталарида Шим. Хитой, Тангут давлати, Ўрта Осиё, Закавказье, Эрон, Россиянинг бир кисми Чингизхон қўл остига ўтди. Натижада йирик Мўғуллар давлати ташкил топди. Бироқ ягона иқтисодий базаси бўлмаган салтанат босқинчилик урушлари натижасида вужудга келган ички зиддиятлар оқибатида парчаланиб кетди. 1368 й. Хитой, 1380 й.да Россия, 14-а. нинг 2-ярмида Эрон, Закавказье ва Ўрта Осиё мўғуллар зулмидан озод бўлди. 14-а.нинг охирги чорагида Мўғуллар давлати батамом барҳам топди. 15-а. да Эсонхон (1440— 55 й.ларда хонлик қилган) ва Даянхон (1479—1543 й.ларда хонлик қилган) каби ҳукмдорлар бирлашган Мўғул давлатини тиклашга ҳаракат қилдилар. Даянхоннинг ўлимидан кейин мамлакат Жан. Мўғулистон ва Шим. Мўғулистонга бўлиниб кетди. Шим. Мўғулистон ҳам ўз навбатида Ғарбий ва Шарқий қисмларга ажралди. 16-а.да М. нинг учала қисмида жами 200 хонлик бўлган. 16-а. охирига келиб М.да будда динининг ламаизм йўналиши ёйилди ва 17-а. бошида давлат динига айланди. 1616 й.да Шим.-Шарқий Хитой ҳудудида вужудга келган Манжурлар давлати 1634 й. Жан. Мўғулистонни босиб олди ва уни Ички Монголия деб атади. 1688 й.да Шарқий Мўғулистон манжурлар асос солган Цин сулоласи (1644— 1911) ҳокимиятини тан олди. Шундан кейин Шарқий Мўғулистон (ҳозирги М. худуди) Ташқи Монголия деб атала бошлади.
М.да ягона мустақил давлат — Ойрот хонлиги ҳам 1758 й.да манжурлар томонидан тугатилди ва унинг ярим миллиондан ортиқ аҳолиси қириб ташланди. Ўз ҳукмронлигини абадийлаштириш мақсадида Цин сулоласи М.ни ташқи дунёдан ажратиш чораларини кўрди. 20-а. бошларида М. Осиёнингэнг қолоқ мамлакатларидан бири эди. М.да 19- а. охирида бошланган миллий озодлик ҳаракати 20-а. бошларида янада кучайди. 1911 й. аратларнинг йирик қўзғолони бўлиб ўтди. 1911 й. нояб.да Урга (ҳоз. Улан-Батор)да Цин сулоласи ҳокимияти ағдарилиб, мустақил М. давлати тузилганлиги эълон қилинди. Мамлакатдаги лама ибодатхонасининг олий руҳонийси — Бўғдихон тузган ҳукумат М. суверенитетининг давлатлар томонидан тан олиниши учун 3 й. дан ортиқроқ ҳаракат қилди. 1915 й.да Россиянинг Кяхта ш.да чор Россияси, Хитой ва М. вакилларининг уч томонлама конференцияси бўлди, унинг қарорларига мувофиқ, М.нинг мақоми Хитой суверенитети остидаги ва Россия ҳомийлигидаги кенг мухторият б-н чекланди. 1919 й.да Хитой М.га қўшин киритди ва унинг ҳукмрон юқори табақасини мухторият мақомидан воз кечишга мажбур қилди. Аммо монгол халқи мустақиллик учун курашни давом эттирди.
1921 й. июлда Урга ш.да М. мустақиллиги эълон қилинди. 1924 й. 26 нояб.да мамлакат парламенти — Буюк халқ курали Монголия Халқ Республикаси (МХР) тузилганлигини маълум қилди ва биринчи конституцияни қабул этди. 1992 й.гача мамлакат шу ном б-н юритилди. Шу йили қабул қилинган конституция кучга киргач, М. деб атала бошлади. 1990 й.ларнинг бошларидан М. тараққиётнинг янги босқичига ўтди — марказлашган режали иқтисодиёт ўрнига бозор иқтисодиёти жорий этила бошлади, бир партияли сиёсий тизимдан кўп парти-яли тизимга, тоталитар давлатдан ҳуқуқий давлатга айлана бошлади.
М. — 1961 й. дан БМТ аъзоси. ЎзРб-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 25 янв.да ўрнатди. Миллий байрами — 11 июль — Халқ Инқилоби куни (1921).
Сиёсий партия ва ташкилотлари, касаба уюшмалари М. халқ-инқилобий партияси, 1921 й.да тузилган, 1999 й. мартда М. халқ партияси унинг таркибига кирган; М. миллий демократик партияси, 1992 и. окт.да ташкил этилган; М. бирлашган консерватив партияси, 1993 й.да асос солинган; М. демократик уйғониш партияси, 1994 й.да тузилган; М. «кўкатпарварлар» партияси, 1990 й.да асос солинган; М. ишчи партияси, 1992 й.да тузилган; М. рес-публикачилар партияси, 1992 й.да ташкил этилган; М. социалдемократик партияси, 1990 й.да тузилган; М. демократик иттифоқи, партиялар блоки, 1990 й.да асос солинган; «Ватан», коалиция, 1999 й.да тузилган, Янги демократик социалистик партия б-н М. ишчи партиясини бирлаштиради; Тўрт иттифоқ федерацияси, 1993 й.да ташкил этилган (М. демократик иттифоқи, Янги тараққийпарвар иттифоқ, М. ёшлари иттифоқи ва М. талабалари иттифоқидан иборат). М. эркин касаба уюшмалари иттифоқи, 1990 й. тузилган; М. касаба уюшмалари федерацияси, 1927 й. ташкил этилган.
Хўжалиги. М. — аграр-индустриал мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 34%, қ.х.нинг улуши 16%.
Қишлоқ хўжалиги. 20-а.нинг 20-й. ларига қадар иқтисодиётнинг бирдан бир тармоғи мавжуд бўлиб, у ҳам бўлса кўчманчи яйлов чорвачилиги эди. Аста-секин қ.х.нинг бошқа тармоқлари, жумладан, деҳқончилик вужудга келтирилди. Буғдой, картошка, сабзавот, ем-хашак етиштирила бошлади. Чорвачиликда қўйчилик етакчи ўринда; қорамол, эчки, туя, йилқи, мамлакатнинг айрим жойларида қўтос, бугу, шаҳар атрофида чўчқа ва парранда боқилади. Аҳоли жон бошига тўғри келадиган чорва мол жиҳатидан М. ду-нёда олдинги ўринлардан бирини эгаллайди. 1991—92 й.ларда собиқ 255 қ.х. бирлашмаси (қ.х. кооперативлари) ак-циядорлик компанияларига (салкам 400 та) айлантирилди. Мамлакатда чорвани хусусийлаштириш асосан тугалланди. Чорва молларнинг 90% хусусийлаштирилди. Илгари деҳқончилик ҳамда соф зотли ва дурагай чорва моллари етиштириш б-н шуғулланиб келган кўп давлат хўжаликлари ўрнига ҳам акциядорлик компаниялари ташкил этилди.
Саноати. М.да дастлаб енгил ва озиқ-овқат саноати, 20-а.нинг 40—60-й.ларида оғир саноат (кончилик, энергетика, ёғочсозлик, қурилиш ашёлари, металлсозлик) ривожланди. Ке-йинги йилларда кончиликка кўпроқ эътибор қаратилди. М. ер остида фойдали қазилма хазиналари кўп. Ҳозирча 30 дан кўпроқ турдаги фойдали казилмаларнинг 500 дан зиёд кони аниқланган, улар орасида тошкўмир, қўнғир ва коксланувчи кумир, уран, олтин, кумуш, мис, молибден, калай, флюорит, темир рудаси, фосфорит, қимматбаҳо тошлар ва б. конлар очилган. Турли қурилиш ашёлари, керамзит ва керамика гиллари, оҳактош, қум, шағал, каолин, ганч, алебастр, мармар, гранит ва ш.к.нинг катта захиралари топилган. Нефть конлари қидирилмоқда. 400 дан кўпроқ иссиқ ва совуқ маъданли сув манбалари топилган ва урганилган. Улардан фойдаланиш учун кўпгина қўшма корхона ва бирлашмалар барпо этилган. Электр энергияси ГЭСларда ҳосил қилинади. Йилига ўртача 2,2 млрд. кВтсоат электр энергия ишлаб чиқарилади. Бирлашган энергия тизими барпо этилган. И.ч. саноатида гушт, ун к-тлари, нон з-ди, гилам ф-каси, пўстин-мўйна, ойна ва чинни корхоналари, босмахоналар бор. Цемент, ғишт, уй блоклари, доридармон, пойабзал, жун- газлама ишлаб чикарилади.
Транспорти. Кўп юклар т.й. ва автомобиль транспортида ташилади. Т.й. узунлиги — 1,8 минг, автомобиль йўллари уз. — 46 минг км. Хубсугул кўли, Селенга ва Орхон дарёларида кема қатнайди. Ҳаво флоти 1956 й.дан ишлайди. Энг катта аэропорти Улан-Баторда.
Ташқи савдоси. 1980-й.ларнинг охиригача мамлакат савдоси бир томонлама, фақат Ўзаро Иқтисодий Ёрдам Кенгаши мамлакатларига йуналтирилган эди. Асосий мижози собиқ СССР бўлган. 1990-й. лар бошида М. «очиқ эшик» сиёсатини фаол утказа бошлади, бошқа мамлакатлар, чунончи Япония, АҚШ, Германия, Жач. Корея, Сингапур, Гонконг ва б. б-н муносабатлар ривожланди. Экспор-тда чорвачилик, кончилик, енгил ва озиқ-овқат саноати маҳсулотлари му-ҳим урин тутади. Четдан машина-ускуналар, нефть маҳсулотлари, қора металлар, кимё маҳсулотлари, озиқ-овқат, кенг истеъмол моллари харид қилади. Ташқи савдодаги мижозлари: МДҲ давлатлари, Хитой, Япония. Пул бирлиги — тугрик.
Маорифи, илмий ва маданий маърифий муассасалари. 2000 й.да 660 умумий таълим мактабида 381 минг бола, 47 олий ўқув юрти, жумладан, 27 та давлат унти, институт ва коллежларда 60 ихтисослик буйича бакалавр, 32 ихтисослик бўйича магистр унвонини олиш учун 26265 талаба таълим олди. Улан-Батор ш.да Монголия ФА иш олиб боради. М.да бир қанча и.т. муассасалари хам мавжуд. М.да 424 та ку-тубхона (4,2 млн. асар) бор. Йириклари: Давлат халқ кутубхонаси, ФА ва ун-т кутубхоналари. Музейлари: Давлат марказий музейи, Нафис санъат музейи, Дин тарихи музейи ва б.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. М.да бир қанча газ. ва жур.лар нашр этилади. Асосийлари: «Унэн-уу?» («Ҳақиқатми?», ҳафтада З марта чиқадиган газ., 1920 й.дан; 1996 й. урталаригача «Унэн» номи б-н нашр этилган; 1996 й. сент.дан ҳоз. номда), «Залгамжлагч» («Ўринбосар», 2 ойда бир марта чиқадиган жур., 1926 й.дан), «Худулмур» («Меҳнат», ҳафтада 3 марта чиқадиган газ., 1928 й.дан), «Хумуун» («Инсон», газ., 1990 й.дан), «Ардин тур» («Халқ ҳокимияти», йилига 4 марта чиқадиган жур., 1950 й.дан), «Монголии дуу хоолой» («Монголия овози», газ., 1992 й.дан), «Монголии худоо» («Монгол қишлоғи», ҳафталик газ., 1970 й.дан), «Ардчилал тайме» («Демократия вақти», газ., 1993 й.дан), «Ертонц» («Коинот» газ., 1990 й.дан), «Цог» («Машъала», 2 ойда бир марта чиқадиган жур., 1994 й.дан). Монгол телеграф агентлиги (МОНЦАМЭ), қукумат агентлиги, 1921 й.да тузилган; Монголия овози, ахборот агентлиги, 1992 й.да ташкил этилган; Сан-пресс, ахборот агентлиги, 1992 й.да асос солинган. Монгол радиоаси 1934 й.да, Монгол телекўрсатуви 1967 й.да ташкил этилган.
Ааабиёти. Монгол халқ оғзаки ижодиётида қўшиқ, достон, эртак, мадҳия, панднасиҳат, афсона, топишмоқ, мақоллар кўп. Ёзма адабиёти 12— 13-а. ларда бошланган. «Аргасун хуурч қиссаси», «Етим боланинг тўққиз чингизий бахрдир б-н суҳбати», «Тогонтэмурнинг йиғиси» каби асарлар кенг тарқалган. 17-а.да йилномалар вужудга келди. 19-а.да яратилган «Кўк китоб» трилогияси (муаллифи Инжинаш) ва б. кўпгина асарлар халқ орасида машҳур. 20-а.да М. адабиёти фольклорга, адабий мероснинг энг яхши анъаналарига таяниб, илғор жаҳон адабиёти б-н алоқани кучайтириб, ривож топа бошлади. 1929 й.да адиблар тўгараги ташкил топди, у 1930 й.да М. ёзувчилари уюшмасига айлантирилди. Д. На-цагдорж, Ц. Дамдинсурэн каби ёзувчилар пьесалари, шеърлари б-н монгол адабиёти ривожида муҳим роль ўйнадилар. 40— 50-й.ларда С. Дашдэндэв, Д. Цэвэгмид, Ч. Лхамсурэн, Д. Тарва, Б. Бааст каби адиблар тарихий мавзуларда, халқлар дўстлиги ва ҳамкорлиги самаралари тўғрисида асарлар яратдилар. 50— 60-й.ларда йирик полотнороманлар ижод қилинди. Д. Сэнгээ халқ қаҳрамони ҳақида «Аюши» қиссасини (1947), Б. Ринчен «Чўл тонги» романини (1955), Ч. Лодойдам «Олтойда» романини (1949) яратдилар. Бу асарларда монгол халқининг ҳаёти ёрқин акс эттирилди. Б. Басст, М. Гаадамба, С. Удвал каби адибларнинг ҳикоялари ахлоқ масалаларига, монгол аёллари қисматига бағишланди. Ҳоз. давр адабиётида Ц. Гайтав, Б. Явухулан, Ч. Чимид, Д. Пуревдорж ва б. шоирларнинг шеърлари алоҳида ажралиб туради. Жа-ҳон адабиётининг энг яхши асарларини таржима қилишга алоҳида аҳамият берилди. Ҳамза, Ойбек, Ғ. Ғулом, Мир-муҳсин, Раҳмат Файзий, Туроб Тўла ва б. ўзбек ёзувчиларининг асарлари монгол тилига, шунингдек, монгол ёзувчиларининг бир қанча асарлари ўзбек тилига таржима қилинган (Л. Тудэвнинг «Сухэ-Батор» қиссаси, Д. На-цагдоржнинг «Танланган асарлари», «Монгол эртаклари» ва б.) ҳудудидан жез даврининг бошларига оид қояларга ўйиб туширилган ёки бўёқ б-н ишланган ҳайвон (от, қулон, ёввойи эчки, бўри, илон)ларнинг тасвирлари топилган. Ховд сомони (тумани)даги қоя тошларига ишланган одамлар ва тўртта от қўшилган тўрт ғилдиракли арава тасвири айниқса диққатга сазовор. 6—8-а.ларда ҳунармандчилик ривожланиб, матолар, кигиз, кучманчи чорвадорлар ва жангчиларнинг от абзаллари ва қурол-яроғлари ўсимликсимон нақшлар б-н безатила бошлаган. 6—9-а.лардаги шаҳар вайроналаридан тошга ишланган бўртма ва босма усулда нақшланган сопол идишлар топилган. М.нинг турли жойларида ғишт ва гуваладан тикланган дахмалар тепасига ҳайкалчалар ўрнатилган. 10-а. даги мамлакат пойтахти Ўрда Балиқ (кей-инроқ Хара Балгас) харобалари орасида мудофаа истеҳкомлари, уйлар, ибодатхоналар кўзгаташланади. 10—12-а. ларда шаҳарлар жадал қурилди. Одатда, шаҳар иморатлари ёруғлик тушишига қараб режаланган, зовурлар ва тепаликлар б-н ўралган, дарвозалари ва миноралари бўлган. Бир ёки бир неча кўча четларидаги маъмурий бинолар, ибодатхоналар ва турар жойлар атрофи девор б-н ўралган. Иморатсиз жойларда аҳоли ва жангчиларнинг ўтов ҳамда чодирлари бўлган. Қад. Барс-Хот (10—12-а. лар) ш. кавланганда будда ибодатхонаси ва пагодалари қолдиқлари, маъбуда ва ҳайвонларнинг лойдан ишланган ҳайкалчалари, ўйма ёғоч безаклар ва меъморий бўлаклар чиққан. 16-а.дан 20- а. бошларигача шаҳар ва қишлоқлардаги асосий турар жойлар ёғоч синчли, сурма панжара деворли, эшикли ўтовлардан иборат бўлган. Монастир ва ибодатхоналар кўплаб қурилган.
20-а.нинг 20-й.ларидан эски шаҳарлар (Улан-Батор) қайта қурилиб, янги шаҳарлар (Дархан, Налайха, Сайн-Шанд) барпо этилди. Бинолар куришда 20— 30-й.ларда конструктивизм таъсири кўринди. 40—50-й.ларда биноларнинг олд томонлари ҳашамли — колоннали, миллий безакли қилиб ишланди (Улан-Батордаги ун-т). 50-й.ларнинг ўрталаридан бошлаб иқлим ҳисобга олинган ҳолда биноларни кенг ва қулай қилиб қуришга аҳамият берилди. 60—90- й.ларда қурилишда индустриал ва йиғма уйсозлик усулларидан кенг фойдаланилди. Кейинги даврларда металлсозлик, ёғоч ўймакорлиги, каштачилик каби анъанавий тармоқлар б-н бир қаторда чинни пишириш, кулолчилик, гиламчилик, суяк ўймакорлиги ривож топа бошлади.
Мусиқаси қад. анъаналарга бой. Қўшиқчи, созанда, халқ достонларини куйловчи бахшилар азалий халқ ижодий меросини сақлаб қолганлар. Қаҳрамонлар ҳақидаги ривоятларни қўшиқ қилиб айтиш қадимдан одат бўлган. Халқ айтишувлари (икки хонанда басмабас айтадиган қўшиқлар) айниқса кенг оммалашган. М.да томоқдан икки хил товуш чиқариб қўшиқ айтишнинг ўзига хос усули ҳам урф бўлган. Ишқий, маиший, инқилобий, тарихий, диний қўшиқлар, сафарга чиққанда айтиладиган ва ҳазил-мутойиба қўшиклари кўп. Халқ чолғу асбоблари: лимба (найнинг бир тури), моринхур ва хучир (торли камонча), шанз (чертиб чалинадиган асбоб), ёочин (чангнинг бир тури) ва б.
Замонавий М. мусиқаси 20-а.нинг 20—30-й.ларида вужудга келиб, ривожлана бошлади. «Шивэ Кяхта» деб аталган биринчи партизанлар қўшиғи 1921 й.да ижод қилинди. С. Гончиксумла, У. Лубсанхурчи ва М. Дугоржав каби композиторлар танилган. Турли мусиқий жанрлар (хор, опера, симфония) ривожлана бошлади. Улан-Баторда Опера ва балет театри о»чилди, унда маҳаллий ва чет эл муаллифларининг асарлари саҳналаштирилди. М. халқ ашула ва рақс ансамбли, симфоник оркестр, духовой оркестр, аймоқ марказларида мусиқали драма театрлари, Улан-Баторда мусиқалихореография билим юрти бор.
Театрнинг келиб чиқиш илдизлари қадим замонларга бориб тақалади. Халқ томошаларининг шакллари хилма-хил бўлган. Хонандаларни хурч, бахшиларни улигерч деб атаганлар. Яхши ният тилагувчи ёролч ва магталчлар баланд овозда гапираётганда рақс ижро этиб турилган. Биелэг рақсларида театр унсурлари кўзга ташланади. Тўйлар, фарзанд туғилишига бағишланган маросимлар, ҳосил байрамларида воқеий томошалар кўрсатилган. 17-а.дабу жойларда буддавийлик ёйилиши муносабати б-н вужудга келган цам деб аталган диний театрларга ва дунёвий сарой театрларига ҳам ушбу театр шакллари кириб келди. Янги йил байрами кунлари кўчаларда қўғирчоқ спектакллари кўрсатилади. 20-а. бошларида ҳаваскорлик тўгараклари ривожлана бошлади. 20-й.ларда Улан-Баторда ташкил этилган драма тўгараклари асосида профессионал театрлар вужудга келди. 1930 й. пойтахтда театр студияси очилди ва ўша йилиёқ унинг негизида Давлат мусиқали драма театри ташкил этилди. 1948 й.дан Улан-Баторда қўғир-чоқ театри, 1950 й.дан Марказий болалар театри ишлайди. Уларда монгол халқининг тарихи ва ҳоз. ҳаётини акс эттирувчи пьесалар б-н бир қаторда жаҳон классикаси дурдоналари ҳам ўрин олган.
Киноси. 1935 й. Улан-Баторда « Монголкино» студияси ташкил қилингач, кино санъати ривож топди. 1936 й.дан ҳужжатли фильмлар чиқарила бошлади. «Норжманинг йўли» биринчи бадиий фильми 1938 й.да суратга олиндц. «Бўри галаси» (1939), «Биринчи сабоқ» (1940), «Икки чорвадор» (1955), «Йўлимиздаги тўғаноқлар» (1956), «Қалб амри» (1966), «Тошқин» (1966) каби фильмлар монгол халқининг ҳаётини тасвирлади. Кейинги йилларда «Куёв», «Висол», «Мотор шовқини», «Довон кетидан довон» фильмлари яратилди. Йилига бир неча бадиий фильм, 30 га яқин қисқа метражли ҳужжатли фильм ишлаб чиқарилади.
Ўзбекистон — М. муносабатлари. 1977 й.дан 1994 й.гача Тошкентда М.нинг Бош консулхонаси ишлади, М.нинг молиявий аҳволи ёмонлашуви муносабати б-н Бош консулхона ёпиб қўйилди. Хоз. пайтда иккала мамлакат ўртасидаги дипломатия муносабатлари М.нинг Қозоғистон Республикасидаги элчихонаси орқали амалга оширилмоқда. 1996 й. 11— 13 фев. кунлари М. делегацияси ЎзР га ташриф буюрди, Ўзбекистон ва М. ташки ишлар вазирликлари ўртасида ҳамкорлик ва маслаҳатлашувлар ҳақида баённома имзоланди. ЎзР б-н М. ўртасида озроқ ҳажмда бўлсада, савдо-сотиқ йўлга қўйилган. 1998 й.да икки мамлакат ўртасидаги товар айланмаси 1,8 млн. АҚШ долларини ташкил қилди. 1999— 2002 й.ларда ҳам товар айирбошлаш давом этди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.