Movarounnahr

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 659–660-b. — ziyouz.com

Movarounnahr (arab. — daryoning narigi tomoni) — örta asrlarda islom mamlakatlarida keng tarqalgan geografik atama. Uning xuddi şu ma'noni anglatgan fors tilidagi «Varorud» va «Varojayxun» şakllari ham mavjud bölib, ularning barçasi avval (11 -a. gaça) Xuroson viloyatining davomi sifatida, 11-a. boşidan e'tiboran esa Turkiston, ya'ni Qoraxoniylar davlati va undan keyingi turkiy davlatlar tarkibidagi ma'muriy birlik sifatida tuşunilgan. 11-a.da Yevropa tarixşunosligida mazkur arab atamasining lotinça tarjimasi bölmiş yangi «Transoksiana» yoki «Transoksaniya» atamalari muomalaga kiritilgan.

Hoz. zamon tarixiy-geografik ilmiy adabiyotda M. deganda, asosan, Turkmanistondan taşqari bölgan Örta Osiyo hududlari, ya'ni, Özbekiston, Tojikiston, Qirğiziston va Qozoğistonning jan. qismi tuşuniladi.

M. atamasi ilk bor payğambarimiz Muhammad (sav) haqidagi hadislarda tilga olingan. Aftidan bu atama arablar orasida islomgaça bölgan davrlarda ham ma'lum bölib, u vaqtda (mil. 6-a.) Sosoniylar davlatidan şim.-şarqda, Jayxun, ya'ni Amudaryoning orqasida joylaşgan Turk xoqonligiga qaraşli yerlarni anglatgan. Qad. fors manbalaridagi ma'lumotlarga tayangan arab geograf olimi Yoqut Hamaviy M. atamasini Turon mamlakatining nomi deb bilgan. Arablar özlarining şarqqa qilgan ilk yurişlari davomida (7-a.ning 2-yarmi — 8-a.ning boşi) ikki xil tuşunça haqida ma'lumotga ega bölganlar: «ma duna-nnahr», ya'ni «da-ryoning pastki tomoni», va «ma varo-annahr» — «daryoning narigi tomoni». Ulardan birinçisi Xurosondan şarqda Amudaryodan jan.da Hindukuş toğlarigaça bölgan Toxariston yerlarini; ikkinçisi esa, Amudaryodan şim.da joylaşgan Şim. Toxariston va Suğd yerlarini öz içiga olgan. 9—10- a.larda yaşagan va Örta Osiyo hududlariga tavsif bergan arab geograflaridan faqat al-Istaxriy va Ibn Havqal ularga nisbatan M. atamasini maxsus işlatganlar. Boşqa arab geograflari esa Örta Osiyo hududlari xdqida söz yuritganlarida M. atamasini juda tor ma'-noda işlatib, uni Xurosonning davomi yoki al-Maşriq (Şarq)ning bir qismi sifatida tasvirlaganlar. Al-Maşriq tuşunçasiga esa ular Xuroson va M. yerlaridan taşqari, Xindi-ston, Xitoy yerlarini va hatto Hind va Tinç okeanlaridagi Yaponiyagaça bölgan orollarni kiritganlar (Ibn Xurdodbeh).

11-a. boşidan e'tiboran M. istilohi hudud jihatdan ayrim manbalarda Suğd va Xorazm, boşqalarida esa Suğd va Şim. Toxariston yerlarini öz içiga olgan. Ma'no jihatdan esa bu atama endi Turkiston, ya'ni Qoraxoniylar davlati, keyinçalik esa Xorazmşohlar, Çiğatoiylar, Temuriylar va Şayboniylar davlatlarining tarkibidagi ma'muriy birlikni anglatgan.

Şunday qilib, M. atamasi örta asr manbalarida turliça talqin qilinib, geografik hudud sifatida avval Turon, Turk xoqonligi yoki Turkiston mamlakati (7-a. gaça), keyin Xuroson (7— 10-a. larda) undan ham keyin Turkiston (11- a.dan boşlab), ma'lum vaqt esa Xorazm (12-a.ning oxiri — 13-a.ning boşi) tarkibiga kiritilgan. Demak, bu atama faqat geografik ma'noga ega bölib, har xil davrlarda turli davlatlar — Turk xokrnligi, Arab xali-faligi, şuningdek, Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazmşoxlar va b. davlatlarning tarkibiga ma'muriy birlik sifatida kirgan. Bu atama haqida turli manbalarda keltirilgan ma'lumotlarning yiğindisi ham hududiy jihatdan «Örta Osiyo» atamasini anglatadigan Turkiston tabiiy-geografik ölkasining barça yerlarini qamrab olmaydi. Çunki, mazkur mintaqa tarkibiga kirgan Şim. Xuroson (Turkmaniston), Yettisuv (Qozoğiston) va Jan. Toxariston (Afğoniston) yerlari heç qanday manbalarda M. tarkibiga kiritilmagan. Şuning uçun, M. atamasining örta asrlarda işlatilgan eng keng ma'nodagi tuşunçasi tarkibiga şartli ravişda faqat Amudaryo va Sirdaryo oraliğida joylaşgan yerlarni kiritiş mumkin.

Ld.: Mahmud Koşğariy, Devonu luğotit turk (Turkiy sözlar devoni, tarjimon va naşrga tayyorlovçi S. M. Mutalli-bov), 3 j.li, T., 1960—1963; Mahmud ibn Vali, More tayn otnositelno doblestey blagorodnix, T., 1977; Kama liddinov Ş. S, Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyaziçnim istoçnikam IX— naçala XIII vv., T., 1996.

Şamsiddin Kamoliddinov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МОВАРОУННАҲР (араб. — дарёнинг нариги томони) — ўрта асрларда ислом мамлакатларида кенг тарқалган географик атама. Унинг худди шу маънони англатган форс тилидаги «Вароруд» ва «Варожайхун» шакллари ҳам мавжуд бўлиб, уларнинг барчаси аввал (11 -а. гача) Хуросон вилоятининг давоми сифатида, 11-а. бошидан эътиборан эса Туркистон, яъни Қорахонийлар давлати ва ундан кейинги туркий давлатлар таркибидаги маъмурий бирлик сифатида тушунилган. 11-а.да Европа тарихшунослигида мазкур араб атамасининг лотинча таржимаси бўлмиш янги «Трансоксиана» ёки «Трансоксания» атамалари муомалага киритилган.

Ҳоз. замон тарихий-географик илмий адабиётда М. деганда, асосан, Туркманистондан ташқари бўлган Ўрта Осиё ҳудудлари, яъни, Ўзбекистон, Тожикистон, Қирғизистон ва Қозоғистоннинг жан. қисми тушунилади.

М. атамаси илк бор пайғамбаримиз Муҳаммад (сав) ҳақидаги ҳадисларда тилга олинган. Афтидан бу атама араблар орасида исломгача бўлган даврларда ҳам маълум бўлиб, у вақтда (мил. 6-а.) Сосонийлар давлатидан шим.-шарқда, Жайхун, яъни Амударёнинг орқасида жойлашган Турк хоқонлигига қарашли ерларни англатган. Қад. форс манбаларидаги маълумотларга таянган араб географ олими Ёқут Ҳамавий М. атамасини Турон мамлакатининг номи деб билган. Араблар ўзларининг шарққа қилган илк юришлари давомида (7-а.нинг 2-ярми — 8-а.нинг боши) икки хил тушунча ҳақида маълумотга эга бўлганлар: «ма дуна-ннаҳр», яъни «да-рёнинг пастки томони», ва «ма варо-аннаҳр» — «дарёнинг нариги томони». Улардан биринчиси Хуросондан шарқда Амударёдан жан.да Ҳиндукуш тоғларигача бўлган Тохаристон ерларини; иккинчиси эса, Амударёдан шим.да жойлашган Шим. Тохаристон ва Суғд ерларини ўз ичига олган. 9—10- а.ларда яшаган ва Ўрта Осиё ҳудудларига тавсиф берган араб географларидан фақат ал-Истахрий ва Ибн Ҳавқал уларга нисбатан М. атамасини махсус ишлатганлар. Бошқа араб географлари эса Ўрта Осиё ҳудудлари хдқида сўз юритганларида М. атамасини жуда тор маъ-нода ишлатиб, уни Хуросоннинг давоми ёки ал-Машриқ (Шарқ)нинг бир қисми сифатида тасвирлаганлар. Ал-Машриқ тушунчасига эса улар Хуросон ва М. ерларидан ташқари, Хинди-стон, Хитой ерларини ва ҳатто Ҳинд ва Тинч океанларидаги Япониягача бўлган оролларни киритганлар (Ибн Хурдодбеҳ).

11-а. бошидан эътиборан М. истилоҳи ҳудуд жиҳатдан айрим манбаларда Суғд ва Хоразм, бошқаларида эса Суғд ва Шим. Тохаристон ерларини ўз ичига олган. Маъно жиҳатдан эса бу атама энди Туркистон, яъни Қорахонийлар давлати, кейинчалик эса Хоразмшоҳлар, Чиғатоийлар, Темурийлар ва Шайбонийлар давлатларининг таркибидаги маъмурий бирликни англатган.

Шундай қилиб, М. атамаси ўрта аср манбаларида турлича талқин қилиниб, географик ҳудуд сифатида аввал Турон, Турк хоқонлиги ёки Туркистон мамлакати (7-а. гача), кейин Хуросон (7— 10-а. ларда) ундан ҳам кейин Туркистон (11- а.дан бошлаб), маълум вақт эса Хоразм (12-а.нинг охири — 13-а.нинг боши) таркибига киритилган. Демак, бу атама фақат географик маънога эга бўлиб, ҳар хил даврларда турли давлатлар — Турк хокрнлиги, Араб хали-фалиги, шунингдек, Сомонийлар, Қорахонийлар, Хоразмшохлар ва б. давлатларнинг таркибига маъмурий бирлик сифатида кирган. Бу атама ҳақида турли манбаларда келтирилган маълумотларнинг йиғиндиси ҳам ҳудудий жиҳатдан «Ўрта Осиё» атамасини англатадиган Туркистон табиий-географик ўлкасининг барча ерларини қамраб олмайди. Чунки, мазкур минтақа таркибига кирган Шим. Хуросон (Туркманистон), Еттисув (Қозоғистон) ва Жан. Тохаристон (Афғонистон) ерлари ҳеч қандай манбаларда М. таркибига киритилмаган. Шунинг учун, М. атамасининг ўрта асрларда ишлатилган энг кенг маънодаги тушунчаси таркибига шартли равишда фақат Амударё ва Сирдарё оралиғида жойлашган ерларни киритиш мумкин.

Лд.: Маҳмуд Кошғарий, Девону луғотит турк (Туркий сўзлар девони, таржимон ва нашрга тайёрловчи С. М. Муталли-бов), 3 ж.ли, Т., 1960—1963; Маҳмуд ибн Вали, Море тайн относительно доблестей благородных, Т., 1977; Кама лиддинов Ш. С, Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX— начала XIII вв., Т., 1996.

Шамсиддин Камолиддинов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.