Movarounnahr

Movarounnahr (arabça «ma varo an-nahr» — «daryoning narigi tomoni») — örta asrlarda islom dunyosida keng qöllangan geografik atama; asosan Amudaryo bilan Sirdaryo oraliğidagi yerlarni anglatgan. ÖzME'ga köra, xuddi şu ma'noni beruvçi forsça «Varorud» va «Varojayxun» şakllari ham bölgan. Yevropada bu hudud lotinça Transoksiana (Transoksaniya) nomi bilan tanilgan; rusça va inglizça Vikipediyaga köra, bu nom Aleksandr Makedonskiy yurişlaridan keyin Amudaryoning qadimgi yunonça nomi — Oks asosida paydo bölgan.12

ÖzME'ga köra, atama payğambar Muhammad haqidagi hadislarda tilga olinadi va arablarga islomdan oldin ham ma'lum bölgani ehtimol qilinadi: 6-asrda u Sosoniylar davlatidan şimoli-şarqda, Jayxun (Amudaryo) ortida joylaşgan, Turk xoqonligiga qaraşli yerlarni bildirgan. Arab geografi Yoqut Hamaviy fors manbalariga tayanib Movarounnahrni Turon mamlakatining nomi deb bilgan. 7-asrning ikkinçi yarmi — 8-asr boşidagi yurişlarda arablar ikki tuşunçani farqlagan: Amudaryodan janubdagi Toxariston yerlari «daryoning beri tomoni», daryodan şimoldagi Şimoliy Toxariston va Suğd esa «daryoning narigi tomoni» deb atalgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi eronliklar bu ölkani Turon deb atagan, xitoy manbalarida esa u Xezhong nomi bilan uçraydi. Arabça atama fors adabiyotiga ham ötib, möğullar davridan keyin ham işlatilgan.

ÖzME'ga köra, 9–10-asrlarda yaşagan arab geograflaridan faqat al-Istaxriy va Ibn Havqal bu atamani alohida hududga nisbatan qöllagan. Boşqa mualliflar uni tor ma'noda, Xurosonning davomi yoki keng «al-Maşriq» (Şarq) tuşunçasining bir qismi sifatida tilga olgan. Inglizça Vikipediya ham ilk arab tarixçilari bu hududni köpinça keng ma'nodagi Xuroson tarkibida körganini qayd etadi.

11-asr boşidan Movarounnahr ayrim manbalarda Suğd va Xorazmni, boşqalarida Suğd va Şimoliy Toxaristonni qamragan. ÖzME'ga köra, endi u Qoraxoniylar, keyinroq Xorazmşohlar, Çiğatoy ulusi, Temuriylar va Şayboniylar davlatlari tarkibidagi ma'muriy birlikni bildirgan. Umuman olganda, atama turli davrlarda turli davlatlar — Turk xoqonligi, Arab xalifaligi, Somoniylar va boşqalarning tarkibiga kirgan hududni anglatgan. Şimoliy Xuroson (hozirgi Turkmaniston), Yettisuv va Janubiy Toxariston manbalarda Movarounnahrga kiritilmagan, şu bois ÖzME uning eng keng ma'nosini ham şartli ravişda faqat ikki daryo oraliği bilan çegaralaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, Movarounnahrda islom dunyosining Samarqand, Buxoro, Şoş, Naxşab, Karmana, Farğona, Xöjand va Keş kabi yirik madaniy şaharlari joylaşgan; Sirdaryoning öng sohilidagi Turkiston şahri ham köpinça bu ölkaga qöşib sanalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, islomgaça bu hudud Ahamoniylar davrida Suğd satrapligi bölgan, keyin Salavkiylar, Yunon-Baqtriya, Kuşon va Sosoniylar hukmronligini körgan. Arablar uni 706–715-yillarda Qutayba ibn Muslim boşçiligida egallagan, söng Abbosiylar hokimiyati örnatilgan. Somoniylar davrida ölka fors-tojik madaniyatining muhim markaziga aylangan. 1219-yilda Çingizxon bosib olgaç, hudud Çiğatoy ulusiga kirgan, 1369-yildan esa Amir Temur Samarqandni poytaxt qilib, bu yerda ulkan saltanat barpo etgan.

ÖzME'ga köra, zamonaviy tarixiy-geografik adabiyotda Movarounnahr deganda Turkmanistondan taşqari Örta Osiyo — Özbekiston, Tojikiston, Qirğiziston va Qozoğistonning janubiy qismi tuşuniladi. Inglizça Vikipediya uni taxminan şarqiy Özbekiston, ğarbiy Tojikiston, janubiy Qirğiziston hamda Qozoğiston va Turkmanistonning bir qismiga töğri keladigan hudud deb ta'riflaydi.