Movarounnahrda (poytaxti Samarqand): Xapil Sulton (1405—09); Uluğbek (140949); Abdullatif (144950); Abdullo Mirzo (1450—51); Abu Sayd ibn Sulton Muhammad (1451—69); Sulton Ahmad Mirzo (1469—94); Sulton Mahmud Mirzo (1494—98); Sulton Ali Mirzo (14981500).
Xurosonda (poytaxti Hirot): Şohrux (13961447); Uluğbek (144749); Abulqosim Bobur (1449—57); Şoh Mahmud Mirzo (1457); Abu Savd ibn Sulton Muhammad (1458—69); Yodgor Mirzo (1470), Husayn Boyqaro (1470— 1506); Badiuzzamon ibn Sulton Husayn (1506—07); Muzaffar Mirzo (150607).
Siyosiy hayot. Niğoyatda kengayib ketgan davlat Amir Temur vafotidan söng vorislar örtasidagi nizolar natijasida zaiflaşa boşladi. 1405 y.ning 16 mart kuni Mironşohning ögli Xalil Sulton Samarqandni egallab, özini Movarounnahrning ğukmdori deb e'lon qiladi. Oqibatda şahzoda, amir va viloyat noiblarining noroziligi kuçayib, isyon va galayonlar kötariladi. Dastavval Farğonada Xudoydod bilan Şayx Nuriddin Xalil Sultonga qarşi qözğalib, Öratepa va Farğonani egallab oldi. Bu davrda Xurosonda Şohrux, Balx, Ğazni va Qandahorda Pirmuhammad; Ğarbiy Eron va Ozarbayjonda Mironşohnnng öğillari Umar Mirzo va Abubakr Mirzo qokimi mutlaq bölib oladilar. Turkiston, Sabron, Ötror, Sayram viloyatlari amir Berdibekning tasarrufiga ötadi, Oltin Örda amirlaridan Idiku Xorazmni zabt etadi. 1405 — 08 y.larda Balx, Xuroson, Seyiston, Kermon va Ozarbayjonda temuriy şahzoda va ayrim amirlarning birinketin kötarilgan ğalayonlari kuçayib ketadi. Valiahd Pirmuhammad bunday ğalayon va fitnaning qurboni böladi (1407 y. 22 fev.). 1408 y. 22 apr. kuni qoraqöyunli turkmanlarning yetakçisi Qora Yusuf bilan bölgan jangda Mironşoh halok bölib, Ozarbayjon va Iroq viloyatlari temuriylar qölidan ketadi.
15-a.ning 20y.larida bu ulkan mamlakat 2 davlatga bölingan edi. Ulardan biri Amudaryodan jan.da joylaşgan bölib, uni Şohrux boşqargan (markazi Hirot ş.) edi. Ikkinçisi esa, Amudaryodan şim.da — Movarounnahr va Turkistonda vujudga kelib (poytaxti Samarkand ş.) uni Öluğbek idora etgan edi.
Uluğbek otasi Şohruxning kömagi bilan avval (1413) Xorazmni, söngra (1415) Farğona va Qaşğarni öz tasarrufiga olib, davlatining ğarbiy va şarqiy çegaralarining xavfsizligini ta'minlagan bulsada, ammo uning şim. va şim. şarqiy tomonlari xavotirli edi. Şu boisdan 15-a.ning 30—40y.lari otasi Şoxrux bilan birga Daşti Qipçoqda Abulxayrxon bilan kuraş olib borişiga töğri keladi. Çunki köçmançi çorvadorlar Movarounnahrning viloyatlariga muttasil bostirib kirar va ötroq aholini ğorat qilar edi. Movarounnahrni idora etişda, ayniqsa, taşki siyosatda Uluğbek T. ning boş hukmdori Şoğruxning irodasini izçil amalga oşiradi. Taşqi va içki siyosatga aloqador har qanday masalani u otasi bilan maslahatlaşib va kelişib, uning rozirizoligi bilan hal etgan.
Şohrux 1447 y. 12 mart kuni nevarasi Sulton Muhammad isyonini bostiriş vaqtida Ray viloyatida olamdan ötadi. Şohrux vafotidan söng, Xuroson va Movarounnahrda temuriy şahzodalar örtasidagi nizolar yana avj oladi. Bu kuraş oqibatida zamonasining maşhur olimi va hukmdori Mirzo Uluğbek 1449 y. 27 okt.da 55 yoşida Samarqand yaqinida fojiali suratda halok böladi. Uluğbek Movarounnahrni 40 y. (1409—49) idora etdi. Bu davrda mamlakatning siyosiy hayotida keskin kuraş davom etganligiga qaramay, u şiddatli harbiy yurişlar uyuştirişga intilmadi. Aksinça, u öz davlatini mustahkamlaşga, mamlakat birligini saqlab qolişga va madaniy hayotni kötarişga harakat qildi. Uluğbek fojiasidan söng, hokimiyatga bir vaqtning özida Samarqandda Uluğbekning kuyovi Abdullo Mirzo, Buxoroda esa Mironşohning nabirasi Sulton Abu Saidlar podşoh qilib kötariladi. Abdullo Mirzo mamlakatda barqarorlikni tiklaş uçun barça çoralarni köradi, ammo T. taxtida uzoq vaqt ötira olmaydi. Avval u. amakivaççasi Abu Sayd bilan, söngra qarindoşi Alouddavla bilan kuraşadi. Muhorabada ittifoqçilar ğalaba qozonadi. Abdullo Mirzo jangda halok böladi. Abu Sayd Abulxayrxon yordamida Samarqandni egallab, Movarounnahrga hokim bölib qoladi.
T. mulkining Xuroson qismi bu davrda Şohruxning nabirasi Abulqosim Bobur tasarrufida edi. 1457 y.gaça u Xurosonni öz qölida tutib turadi. Har ikkala davlat örtasida nizo kuçayib bordi. Yozma manbalarda qayd etilişiça, Xurosonda boşboşdoqlik avj olib, u bölaklarga bölinib keta boşladi.
1457 y.da Abulqosim Bobur vafot etgaç, Abu Sayd Hirot ş.ni egallab, saltanatning har 2 qismini birlaştiradi. Bu davrda Sulton Husayn (Umarşayxning nabirasi) Xorazmni egallab oladi (q. Husayn Boyqaro).
1469 y. bahorida Abu Sayd (Ozarbayjon, Ğarbiy Eron va Iroqqaça bölgan viloyatlarni egallab turgan) oqqöyunli turkmanlarga qarşi yuriş qiladi. Muğon (Ozarbayjon) çölida Uzun Hasan bilan bölgan jangda Abu Said halok böladi. Otasining ölimidan söng, Abu Saidning vorislari Sulton Husayn bilan töqnaşmay Movarounnahrga qaytadilar. 1469 y.ning 24 martida Sulton Husayn Xuroson hokimi sifatida Hirotning taxtini egallaydi. Natijada T. mulki yana 2 mustaqil qismga bölinib ketadi.
Movarounnahrda Abu Saidning öğillari Sulton Ahmad Mirzo, Sulton Mahmud Mirzo va Sulton Ali Mirzo hokimlik qiladi. Bu davrda Movarounnahr ham özaro ixtilofdagi şahzodalar va mulkdor zodagonlarning viloyat hokimliklariga bölinib ketadi. Mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy hayotida sufiylik ta'limotining yirik namoyandalari, xususan Xoja Ahrornmng ta'siri kuçayadi, hatto u siyosiy hayotda ham muhim rol öynay boşlaydi. Mas., mamlakat uruş xavfi ostida qolib, elyurt boşiga oğir taşvişlar tuşgan paytda Xoja Ubaydulpoğ Ahror bir neça bor uni bartaraf qilişga jonbozlik körsatadi.
Sulton Husayn Boyqaro idora qilgan davlat Şarqiy va Şim. Eron viloyatlari va Xorazmni birlaştirgan edi. U T.ning qariyb 40 yil hukm surgan sönggi yirik saltanati bölib, unda siyosiy vaziyat osoyişta emas edi. Xurosonda betöxtov davom etgan özaro uruşlarga, şahzoda va amirlarning boşboşdoqligiga qaramay mamlakat aholisining turmuş tarzi va madaniy hayoti Movarounnahrdagiga nisbatan yuksakroq edi.
Ammo mamlakatning siyosiy hayotida kuçayib borayotgan keskinlik içki munosabatlarda tobora ta'siri ortib borayotgan Daştiqipçoklik özbeklarning Movarounnahrda hokimiyatni qölga olişini hamda T. sulolasining zaiflaşuvini yanada tezlaştirdi.
Davlat boşqaruvi. T.da avval hokimi mutlaq — Amir Temur, söngra esa uning vorislari bevosita hukmronlik qilişgan. Saltanatni devonbegi — boş vazir boşliq 7 vazirlikdan iborat arkony davlat — Vazirlik mahkamasi boşqargan. Ulardan 1si — mamlakat varaiyat vaziri. U viloyat va tumanlardan töplanadigan hosil, soliqölponlar va mamlakat obodonligi bilan şuğullangan. 2si — vaziri sipoh, ya'ni harbiy işlar vaziri. U navkarlarning ta'minoti (maoşi, oziq-ovqat va qurolyaroğlari) bilan şuğullangan. 3si — tijorat (savdo) vaziri edi. U taşqi savdo boji tam/a, çorvaçilikdan töplanadigan za kot, egasiz qolgan molmulklarning tasarrufi, meros va merosxörlar kabi masalalar bilan şuğullangan. 4si — saltanatning moliya işlari vaziri bölib, davlat xazinasining kirimçiqimlarini boşqargan. Çegara viloyatlari va tobe mamlakatlar boşqaruvini nazorat qiliş uçun maxsus 3 ta vazir tayin etilgan. Ular mazkur viloyat va mamlakatlardan davlat xazinasiga tuşadigan daromadlarni nazorat qilgan. Öz navbatida bu 3 vazir saltanatning «xolisa» deb yuritilgan boş nazorat hay'atini taşkil etgan. Bu 7 vazir devonbegiga böysungan va u bilan bamaslahat davlatning moliyaviy işlarini amalga oşirganlar. Yozma manbalardan ma'lum bölişiça, Amir Temur va T. hukmronligi davrida saltanat devonxonasida Amir Dovud, Jaloluddin Firuzşoh, Ğiyosuddin Şohmalik, Alouddin Alika Kökaldoş va Alişer Navoiydek dono devonbegilar bu oliy mansabda faoliyat körsatganlar, mamlakatni obodonligi yölida beqiyos xayrli işlarni amalga oşirganlar.
Devonxona qoşida arzbegi, sadri a'zam, şayxulislom va ahdos qozisi kabi lavozimlar mavjud bölgan. Arzbegi fuqaro va sipohiylardan tuşadigan arzu şikoyatlar hamda mamlakatdagi ahvol töğrisida ma'lumot töplaş va bu borada oliy dargohga axborot berib turiş kabi vazifalarni bajargan. Sadri a'zam — boş sadr mamlakatdagi barça vaqf xöjaliklarini nazorat qilgan; davlat hamda yer egalari tomonidan vaqf qilingan yerlar va mulklarni kayd etgan va vaqfnomalar tuzib ularni qonunlaştirgan. Şayxulislom aholining turli ijtimoiy tabaqalari örtasida şariat ahkomlari va islom aqidalarining bajarilişini nazorat qilgan.
Davlatning boş qozisi — qozi ulquzzot «ahdos qozisi» nomi bilan yuritilib u fuqaro işlari bilan şuğullangan. Saltanat mahkamasida kirimçiqimlarni qayd etuvçi maxsus munşi — kotib faoliyat körsatgan.
Mamlakat ma'muriy jihatdan ulus, viloyat va tumanlarga bölinib, ular hokim, noib va tuman boşilar tomonidan boşqarilgan. Ularning aksariyati harbiy — amirlardan iborat edi. Har bir şahar va viloyatning moliya devoni, qozisi, muftisi, mutavallisi va muxtasibi bölgan. Laşkarlar uçun hatto maxsus qoziyi laşkar tayin etilgan. Har bir şaxar va qal'alarda qutvol (komendant) tayinlanib, unga şahar va qal'a istehkomlarini ta'mirlaş va ularning mudofaasi yuklangan. Fath etilgan viloyat va hududlar temurzodalar va xizmat körsatgan amirlarga suyurğol tarzida in'om qilinib, ular orqali boşqarilgan. Mac, Amir Temurning tönğiç öğli Jaxrngirga Balx viloyati; Umarşayxga Fors viloyati; Mironşohga Ozarbayjon, Iroq va Armaniston; Şohruxga Xuroson, Jurjon, Mozandaron va Seyiston berilgan. Garçi uluslar markaziy hukumatga itoat etsalarda, ammo ular ma'lum darajada mustaqil edilar. Ularda alohida devonxona, qöşin bölib markaziy hukumatga tobelik xirojining bir qismini Samarqandga yuboriş va oliy hukmdor harbiy yurişlarida öz qöşini bilan qatnaşiş yoki talab etilgan sonda askar yuborişdan iborat edi.
Suyurğolga ega bölgan viloyat hokimlari — şahzodalar öz uluslarida iloji boriça mustaqil hukmronlik qilişga intilgan. Markaziy hokimiyat esa, vaziyat jiddiylaşgandagina ularning içki işlariga aralaşgan. Şubhasiz suyurğol asosida şakllangan mulkçilik boşqaruv tartibining kuçayişi viloyatlar mavqeining oşişiga olib kelgan va içki nizolarni keltirib çikargan. T.davrida örta asr yirik mulkdorlari davlat tayançi bölib, ma'muriy jihatdan uning takomillaşuviga suyurğolning keng tarqalişi jiddiy tösqinlik qilgan.
Elyurtni boşqarişda harbiy kuçning ahamiyati katta bölgani tufayli uning takomiliga aloxida e'tibor berilgan. Amir Temur amir va amir ulumaro — boş amir kabi yuqori darajali harbiy unvonlar joriy etgan, qöşin boşliqlarini tanlaş va ularni tarbiyalaş, laşkariy qismlar va ularning joylaşiş tartibi, navkar va sarbozlarning qurollanişi hamda ularning intizomi masalalariga nihoyatda ahamiyat bergan (q. Temuriylar harbiy san'ati).
Davlatni boşqarişda qurultoy va kengaşlar ötkaziş alohida örin tutgan. Şarafuddin Ali Yazdiyning yozişiça, Amir Temur tomonidan Qarşi, Samarkand, Qoraboğ va b. joylarda ötkazilgan qurultoy va kengaşlarda şahzodalar, davlat ma'murlari, harbiy boşliqlar, ulamolar va mulkdor zodagonlarning vakillari qatnaşgan. Ularda mamlakatning iqgisodiy va siyosiy axvoliga oid masalalar muhokama etilib, qarorlar qabul etilgan va tadbirlar belgilangan. Mas., 1403 y.da Kavkazning Baylaqon ş.da çakirilgan kengaşga olimu fuzalolar taklif etilgan. Ulardan mamlakatni boşqarişda, xususan, uning obodonligi yölida amalga oşiriladigan xayrli işlar — jamoat binolari va inşootlar qurilişlarida öz maslahatlari bilan kömak berişlari söralgan.
T.davrida ötkazilgan qurultoy, kengaş, şohona qabullar va dabdabali saroy marosimlariga örta asrlar davlatçiligining öziga xos an'analari mujassam etilgan. Tantanali izdahom tartibiyu qoidalaridan tortib, ayonlarning töyona libosu örinlarigaça e'tibor berilgan. Mac, pacmiy marosimlarda amir ulumaro, beklar begilar, amirlar, nöyonlar, sardorlar, ulus, tumonot va qöşunot amirlari, şuningdek, mingboşilar, yuzboşilar mansab va martabalariga qarab hukmdorning söl tomonidan; sayyidlar, qozilar, ulamo, fuzalo maşoyix, uluğ va oliy tabaqadagi kişilar öng tarafidan örin olganlar. Devonbegi va vazirlar — taxt röparasidan, kalontarlar (şahar hokimlari), kadxudolar (qişloq oqsoqollari) vazirlarning orqasidan joy olgan. Bahodurlar, qiliçboz yigitlar — taxt orqasida, uning öng tarafidan, qorovullar esa, taxt orqasining çap tarafidan örin olişgan.
Amir Temur hayotlik davridayoq davlatni boşqariş uslubiga bağişlangan maxsus asar yaratilib, u «Temur tuzuklari» nomi bilan şuhrat topgan. Unda davlatni boşqarişda kimlarga tayaniş, toju taxt egalarining tutumi (yönalişi) va vazifalari, vazir va qöşin boşlikdarini saylaş, sipoxlarning maoşi, mamlakatni idora etiş tartibi, davlat arboblari va qöşin boşliqlarining burçi va vazifalari, amirlar, vazirlar va b. mansabdorlarning toju taxt oldida körsatgan alohida xizmatlarini taqdirlaş tartibi va b. bayon etiladi. Şunday qilib, T.da davlat tuzilişi, qonunqoidalarni tartibga soliş bilan bir katorda, oliy dargoh hayoti bilan boğliq an'analar ham qaror topgan.
Mamlakat obodonligi. Amir Temur va T. mamlakat mustaqilligi, elyurt osoyiştaligi va uni obod etişga katta ahamiyat berdilar. Bu davrda Çingizxon hujumi va möğullarning betöxtov bosqinlari oqibatida vayronaga aylangan Samarqand, Buxoro, Termiz, Marv, Banokat (Şohruxiya) kabi qad. şaharlar, kdl'a va istehkomlar qayta tiklandi, ya'ni şaharlar va qişloqlar qad kötardi. Markaziy şaharlar va ularning tevarak atrofida kurkam ma'muriy, ma'rifiy va jamoat binolari, suv inşootlari qurilib, boğu böstonlar barpo etildi (q. Amir Temur boğlari). Daryo va soylardan yirik suğoriş tarmoqlari qazib çiqarilib, minglab gektar qöriq va böz yerlar özlaştirildi, suğorma dehqonçilik maydoni kengaytirildi. Soliq tizimining tartibga solinişi bilan mamlakat iktisodiyotining asosi bölgan dehqonçilik, hunarmandçilik hamda içki va taşqi savdo rivojlandi.
Sohibqiron Keş ş.ga alohida e'tibor berib, uni Turkiston diyorining ma'naviy markaziga aylantirişga harakat qiddi. Bu şahar «Qubbat ulilm valadab» («Ilm va adabning gumbazi») deb yuritildi. Samarqand saltanat poytaxtiga aylantirilgaç, unda Isfahon, Şeroz, Xalab, Xorazm, Buxoro, Nasaf va Keşning me'moru binokorlari qöli bilan saroylar (Böstonsaroy, Köksaroy), masjidlar, maqbara va xonaqohlar qurildi. 1403—04 y.larda Samarqandda bölgan Ispaniya elçisi Rui Gonsales de Klavixo Amir Temurning olib borayotgan binokorlik işlaridan hayratda qolgan.
14-a.ning oxiri — 15-a.larda Samarqandda kurkam va muhtaşam binolardan taşqari, turlituman hunarmandlar mahallalari yuzaga keldi. Klavixoning yozişiça, hunarli birorta kişining Movarounnahrni tark etişiga yöl qöyilmagan. Aksinça, Amir Temurning amri bilan Damaşqning eng mohir töquvçilari, Xalabilaning maşhur paxta yigiruvçi va Anqaraning movut töquvçilari, Turkiya va Gurjistonning zargarlari, xullas, kasbhunar sohasida qaysi şaharda nom çiqargan hunarmand bölsa, SamarqaNdga köçirilib kelingan. Şaharda turli mazhab va dinlardagi kişilar yaşagan.
Amir Temurning obodonçilik faoliyati an'anaga aylanib, uning vorislari tomonidan davom ettirilgan. Temuriy şahzodalar, nufuzli amiru vazirlar, viloyat va ulus hokimlari, hatto ayrim malikalar öz şaxsiy mablağlarining kattagina qismini masjidu madrasalar, xonaqohu şifoxonalar, hammomu bozorrasta (çorsu)lar, rabotu karvonsaroilar, suv inşootlariyu boğroğlar barpo etişga sarf qilganlar. Masjid va madrasalar, şifoxona va xonaqoxlarning sarfu xarajati uçun ekin maydonlari, tegirmon, objuvoz, moyjuvoz va dökonlar vaqf etilib, mudarrisu talabalarga dahyak (maoş) belgilangan.
Hirot, Maşhad, Balx va Marv ş.lari va qasabalarining obod etilişida Şohrux Mirzo hamda Uluğbekning onasi Gavharşod begimşşt hissalari katta bölgan. Mac, 1410 y. Hirotda 2 Madrasa, xonaqoh va haşamatli saroy bino qilingan. Hirotning Saripuli Injil mavzeida 1432 y.da qad kötargan Madrasa, Maşhadning Jome masjidi Gavharşod begimning nomi bilan boğliq. Uşbu madrasalar qurilişiga Qavomuddin me'mor Şeroziy boşçilik qilgan. Şayx Şahobuddin ibn Şayx Ruknuddin madrasaga boş mudarris qilib tayinlangan.
15-a.da Movarounnahrda, xususan, Samarqand, Buxoro, Xöjand, Toşkent va b. şaharlarda binokorlik işlariga, ayniqsa, Mirzo Uluğbek katta ahamiyat bergan. Uning davrida Madrasa, masjid, xonaqoh, hammom, sardoba va karvonsaroilar qad kötargan. Qabriston va ziyoratgoxlar obod etilgan. Bu davrda şahar obodonçiligi, xususan, me'morligi rivoj topgan. Samarkand Registoni qayta rejalaştirilib, unda Madrasa, 210 gumbazli Kökaldoş jome masjidi, karvonsaroy, Muqatta masjidi, Mirzoiy hammomi qad kötargan.
Bu ulkan va noyob qurilişlar orasida 15-a.ning 20 y.larida Samarqandda bino qilingan Uluğbek rasadxonasi alohida örin tutadi.
15-a.da Xuroson şağarlari, ayniqsa, uning poytaxti Hirotning obod etilişi sulton Husayn Boyqaro va uning vaziri Alişer Navoiy nomlari bilan boğliq. Xurosonda, xususan, Hirot va uning tevarak atrofida Navoiy va uning safdoşlari taşabbusi bilan 300 dan ortiq jamoat binolari (masjid, Madrasa, maqbara, xonaqoh, hammom, şifoxona, saroy, köşk, istirohat boğlari, rabotlar) hamda suğoriş inşootlari (hovuz, köprik, band — suv omborlari) barpo etilgan. Qurilişlarning aksariyati Navoiyning bevosita homiyligi bilan yoki uning mablağiga amalga oşirilgan. Xondamirning yozişiça, Navoiy 52 rabot, 19 hovuz, 16 köprik, 9 hammom va bir neçta Madrasa, masjid, şifoxona va xonaqohlar qurdirgan.
Movarounnahr va Xurosonning T. davri binokorligida şifoxonalar, hammomlar va istirohat boğlari alohida örin tutadi. Bunday inşootu istirohat maskanlari Örta Osiyo va Yaqin Şarqsa 8—9-a.lardayoq qad kötarib, 15-a.da esa Samarqand, Buxoro, Gurganj, Toşkent, Marv, Hirot, Ğazna, Ray, Hamadon va Isfahon kabi Şarqning nufuzli şaharlarida barpo etilgan. Mana şunday şifoxonalardan biri temuriy malikalardan Mulkat oğo tomonidan qurilgan Dor uşşifoga mavlono Darvişali boş hakim etib tayinlangan. Barça muolaja işlari unga topşirilgan. Şifoxonalarda maxsus dorixonalar bölib, doripazlar bemorlar uçun doridarmonlar tayyorlab berganlar. Bu davrda Hirot Dor uşşifosi, ayniqsa kahhollari (okulist) ğoyat şuhrat topgan. Navoiyning inoyati bilan yetişib çiqqan Ğiyosuddin Muhammad, Nizomuddin Abdulhay, Darvişali, Muhammad Yusuf, Abdulhay Tuniy, Muhammad Mu'in kabi maşhur tabiblar uzoq vaqt faoliyat körsatganlar. Umuman, Navoiyning homiyligida 12 ming tolibi ilm, olim, tabib, şoir, muzahhib, musavvir, zargar, duradgor va binokorlar kamol topgan.
Saltanatda hukm surgan nisbatan barqarorlik, yirik şahar va viloyatlarda amalga oşirilgan obodonçilik, suğorma dehqonçilikning kengayişi bilan mamlakatning iqtisodiy hayotida muhim örin tutgan hunarmandçilik va tovarpul munosabatlari rivoj topgan. Ilk örta asrlarda şakllangan 3 qism (ark, şahriston va rabod)li voha şaharlari kengayib, köp darvozali yagona mudofaa devori bilan öralgan yangi qiyofadagi yirik va gavjum şaharlar qad kötargan. Bu davrda Samarqand, Buxoro, Toşkent, Keş(Şaxrisabz), Şohruxiya, Termiz, Nasaf va Axsikat kabi şaharlar özining topografik qiyofasi, aholisining kasbikori, içki va xalqaro taşqi tijorati bilan örta asrlar Şarqining namunali hunarmandçilik va gavjum savdo markazlariga aylangan. Hunarmandçilikning turli tarmoklari rivoj topib, şaharlarning tarixiy topografiyasi tubdan özgargan. Ularda hunarmandçilik mahallalarining soni ortib, guzar, köçaköy, bozor rastalari, toqu ravok,li, gumbazli timlar —çorsular qad kötargan. Köpgina yirik şaharlarda «zargaron» («zargarlik»), «misgaron», «suzangaron»(«ignasozlik»), «sovutsozon», «sangtaroşon» («toştarovçi»), «şişapazon», «çarmgaron»(«könçilik») kabi maxsus hunarmandçilik mahallalari taşkil topgan. Hunarmandçilik sohasida töqimaçilik, kulolçilik, çilangarlik va binokorlik yetakçi örin tutgan. Samarqandda, ayniqsa, qoğoz işlab çiqariş. alohida ahamiyat kasb etgan. Şahar yaqinida Obirahmat anhori sohilida qoğoz işlab çiqariladigan maxsus objuvozlar va korxonalar joylaşgan (q. Noşirlik).
Taşqi savdo va pul munosabatlari. Xitoydan Örta dengiz böylari tomon yönalgan qad. karvon yöli kesib ötgan yuyat ulkan hududda yagona saltanatning barpo etilişi bilan bu xalqaro muloqot yölida T. şubhasiz sarbonlik qiliş imkoniga ega bölişgan. Ular savdo karvonlari qatnovi xavfsizligini ta'minlaşga, Şarq va Ğarb mamlakatlariaro savdo va elçilik aloqalarini har tomonlama kengaytirişga jiddiy e'tibor berişgan. T.davrida Xitoy, Hindiston, Tibet, Oltin Ördaga tobe Rusiya, Volga böyi, şuningdek, jan. Sibir bilan muntazam savdosotiq qilingan. Xitoydan, asosan, şoyi, çinni, gavhar va muşk; Hindistondan ip mato, nil(böyoq), muskat yonğoği, qalampirmunçoq, dolçin va anbar; Rusiya va Sibirdan qimmatbaho möyna, teri va mum olib kelinardi; Yevropadan gazmollar, movut va köpgina boşqa tovarlar keltirilgan.
Samarqanddan çet mamlakatlarga: böz, duxoba, şoyi gazlama, qoğoz, quruq meva, guruç, paxta va kalava (yigirilgan ip) va b. çiqarilgan.
Taşqi savdoni kengaytirişda T.ning turli mamlakatlar bilan olib borgan elçilik aloqalari muhim ahamiyatga ega bölgan. 15-a.ning 20— 40y.larida Şohrux va Uluğbek idora etgan davlatlar bilan Xitoy, Tibet va Hindiston örtasida muntazam elçilar almaşib turilgan. 1418 y.da Ardaşer boşliq Şoxrux elçilari katta karvon bilan Xitoyda bölgan. 1419 y.da esa, bunga javoban Li Di va Jong Ku Xitoydan Samarqand va Hirotga elçi bölib kelganlar. 1420 y. Şohrux va Uluğbek 530 nafarli elçilik karvonini Xitoyga jönatişgan. Şohrux elçilariga Şodixoja bilan amir Kökça, Uluğbek elçilariga esa Sultonşoh bilan Muhammad baxşi boşçilik qilgan.
Bu davrda T. Tibet va Hindiston bilan ham elçilik munosabatlarini örnatişgan. 1421 y. Tibetdan Buxoro va Samarqandga elçilar kelgan. 1441—42 ylarda Şohrux Hindistonga Bijayanagar saroyiga tarixçi Abdurazzoq Samarqandiy boşliq elçilarni yuboradi. U Kermon, Hurmuz va Fors qöltiği orqali Hindistonga qilgan sayohatini yozib qoldirgan.
14-a.ning oxiri va 15-a.ning 1yarmida T. davridagi iqtisodiy taraqqiyotga (hunarmandçilik, içki va taşqi savdo) mamlakatda ötkazilgan pul islohotlari turtki bölgan. Dastlab, Amir Temur, söngra ayrim T. mamlakatda yagona pul birligini joriy etişgan. Amir Temur vazni 6 g li «tanga» va 1,5 g li «miri» deb yuritiladigan 2 xildagi kumuş tangalarni zarb etgan. Bu kumuş tangalar Suyurğatmişxon va Sulton Mahmudxon nomlari bilan Movarounnahr, Xuroson, Eron, Ozarbayjon va Iroqning 40 dan ortiq yirik şaharlarida çiqarilgan. Şohrux Astrobod, Buxoro, Dom/on, Isfahon, Kuşoniya, Kermon, Qum, Nişopur, Marv, Samarqand, Sabzavor, Sultoniya, Tabriz, Xorazm, Hirot, Şeroz va b. şaharlarda öz nomi bilan kumuş tangalar zarb etib, pulning içki savdodagi muomalasini tartibga solgan. Bu borada 1428 y.da Uluğbek ötkazgan fulusiy (mis) pullar islohoti ayniqsa katta ahamiyat kasb etgan.
Mehnatkaş aholini içki çakana savdoga kengroq jalb etiş maqsadida Uluğbek mahalliy hokimiyatning yengil vazndagi barça çaqa pullarini man etgan. Bir vaqtning özida u Buxoro, Samarqand, Qarşi, Termiz, Toşkent, Şohruxiya va Andijonda zarbxonalar barpo qilib, bir xil vazndagi salmokdor fuluslar zarb ettirib, muomalaga çiqargan. Xalqörtasida Uluğbekning çaqalari «fulusi adliya», ya'ni «adolatli çaqa» nomi bilan şuhrat topgan. Şu bilan birga Uluğbek taşqi savdodan keladigan daromadni oşiriş maqsadida «tam/a» — savdo bojini bir munça köpaytirgan.
T.da içki va taşqi savdoning kengayişi, kasbhunar tarmoklarining rivoj topib, hunarmandçilik mahsulotlari hajmining ortib borişiga turtki bölgan.
Dehqonçilik va suğoriş işlari. Mamlakatning iqtisodiy hayotida dehqonçilik asosiy örin tutgan. Şu bois T. dehqonçilikning boş omili bölgan suğoriş işlariga katta ahamiyat berişgan. 14-a.ning oxiri — 15-a.ning 1yarmida Movarounnahr va Xurosonda yirik suğoriş tarmoqlari qazilib, korizlar, suv omborlari — bandlar va hovuzlar barpo etilib, suv tanqis viloyat va vohalar, şahar, qişloklarning suv ta'minoti yaxşilangan. Qöriq va böz yerlar özlaştirilib, obikor yerlarning maydoni kengaytirilgan. Yangiyangi qişloqlar, çorboğlar va sayilgoh böstonlar barpo etiladi. Amir Temur Samarkand vohasi, poytaxt va uning tevarak atrofini obod etilişi ga alohida e'tibor bergan. Obirahmat, Mazdahin, Bozor, Korand va Nahri jadid kabi suğoriş tarmoklari orqali obod etilgan qişloqlarning soni 72 taga yetgan. Yangi qişloqlarning bir qismi Şarqning maşhur şaharlari: Damaşq, Qohira, Bağdod, Sultoniya va Şeroz nomlari bilan uluğlangan.
Sohibqiron Xuroson, Eron, Kavkaz va b. viloyatlarda ham bir qança yirik suğoriş işlarini amalga oşirgan. Uning farmoni bilan Murğob daryosidan 20 dan ortiq suğoriş tarmoqlari qazilib, Marv vohasi qayta obod etilgan. 1401 y. Kavkazning Baylaqon mavzeida Arake daryosidan çiqarilgan Barlos kanali zamonasining yirik irrigatsiya inşootlaridan biri bölgan. Kanalning uz. 10 farsax (60—70 km) bölib, kemalar qatnay olgan.
Şoğrux va Uluğbek hukmronligi davrida suğoriş işlari yanada kengaygan. Daştlarga suv çiqarilib, böz yerlar özlaştirilgan. Xususiy sohibkorlar esa, hatto birikki yil davomida soliq va tölovlardan ozod etilgan. Bu davrda T. Samarqand, Qaşqadaryo, Marv vohalari, Tuye vodiysi va Xirotda yirik suğoriş inşootlari barpo etilib, dehqonçilik maydonlarining suv ta'minotini tubdan yaxşilaşgan. Mas., Angor kanali qayta tiklanib, Zarafşon daryosi suvining bir qismi Kaşqadaryo vohasiga taşlangan. Möğullar tomonidan vayron etilgan Murğob daryosining boş töğoni — Sultonband tiklanib, Marv ş. va vodiysi suv bilan töla ta'minlangan. Mirzo Uluğbek tomonidan Buxoroning Somonjuq daştiga suv çikarilib, yangi yerlar özlaştirilgan. Navoiyning taşabbusi bilan Tuye viloyatida Turuqband suv ombori qurilib, undan 10 farsax masofada kanal orqali Maşhadga suv keltirilgan. Bu davrda q. x.da ğallakorlik, sabzavotçilik, polizçilik, boğdorçilikka ahamiyat berilgan. Çorvaçilikda — yilqiçilik, qorakölçilik, tuyaçilik muhim örin tutgan.
T.davrida mulkçilik munosabatlari yanada takomillaşgan. Mulkning, asosan, 4 şakli: «mulki devon» (davlat yerlari), «mulk» (xususiy yerlar), «mulki vaqf» (madrasa va masjidlar tasarrufidagi yerlar) va «jamoa yerlari» bölgan. T. yerlarining katga qismi davlat mulki hisoblangan, ularni «suyurğol» yoki «tarxon» tarzida in'om qiliş keng tarqalgan. Abdurazzoq Samarqandiyning yozişiça, Şohrux davrida Xorazm — Şohmalik; Farğona — Mirzo Ahmad; Tus, Maşhad, Obivard, Nisoni qamragan Xuroson — Boysunğur; Kobul, Ğazna va Qandahrr viloyatlari Mirzo Qaydu bahodirning suyurğoli edi. Suyurğol yorliğiga ega bölgan viloyat hukmdorlari markaziy hokimiyatga nomigagina karam bölib, odatda, ular deyarli mustaqil bölişgan.
Tarxonlik yorliğini olgan mulkdorlar barça soliq, tölov va majburiyatlardan ozod etilgan. Tarxonlik amirlar, beklar, saroy amaldorlari, sayyidlar va b. yuqori tabaqa vakillariga berilgan. Şu boisdan davlat soliğidan tuşadigan daromadning talaygina qismi tarxonlar qölida töplangan. Mamlakatning siyosiy hayotida ular ğoyat katta kuçga aylangan.
15-a.da yer maydonlari, suv manbalari, dökon, korxona, tegirmon, objuvoz, bozor rastalari, karvonsaroylar va b. Madrasa, masjid, xonaqoh, şifoxonalarga biriktirilib, ular «mulki vaqf» deb yuritilgan. Ulardan tuşgan daromad xayriya işlariga (masjid, Madrasa, şifoxona xarajatlari; jihozi; mutavalli, mudarris, tabib va talabalar uçun) sarf etilgan. Davlat yoki vaqf, tarxon yoki suyurğol yerlarda koranda bölib mehnat qiluvçi ziroatçilar «muzara'» deb atalgan. Ularning hissasi yer egasining uruğlik, omoç, hökiz, ot va arava kabilar bilan ta'min etişiga qarab, 1/3, 1/4 yoki 1/5 hajmda belgilangan. Suğorma dehqonçilik yerlardan «mol» soliği olingan. Daryo, buloq va koriz suvlari bilan suğoriladigan obikor yerlardan «mol» soliği hosilning 1/3 (33%) mikdorida undirilgan. Lalmi yerlardan hosilning 1/6 dan to 1/8 miqdorida soliq solingan. Mulk yerlarining bir qismi «uşr» mikdorida soliq tölagan. Bunday yerlar ilmfan, ma'rifat va ma'naviy hayotning namoyandalari (sayyid, xoja, ulamo, şayxlar) tasarrufida bölgan. Mac, 15-a.ning yirik mulkdori Xoja Ubaydulloh Ahror 1300 uşriy mulkidan har yili Samarqand hokimi Sulton Ahmad xazinasiga ğallaning özidan 80 ming botmon (1 botmon — 20 kg) mikdorida uşr tölagan.
Yuqorida qayd etilgan soliklardan taşqari fuqarodan soliq yiğuvçi (muxassilona), hosilni belgilovçi (sohib jamona), kirimni boşqaruvçilar (zobitona, «doruğona»), suv taqsimlovçi («mirobona») kabi tölovlar undirib olingan. Şuningdek, aholi favqulodda xarajatlar uçun «avorizot» va «tavojjuhoti xorijiy» kabi odatdan taşqari soliqlarni xam tölagan.
Madaniy hayot. 15-a. va 16-a. boşlarida Samarqand, Hirot, Buxoro va Ğijduvon kabi boş şaharlarda Amir Temur an'analari davom ettirilib, olimu muhandis, şoiru bastakor, me'moru binokor va naqqoşu musavvirlarning guruhi töplangan edi. Movarounnahrda, xususan, Samarqandda ilmfan va san'atning taraqqiyotida Uluğbek va uning atrofida yiğilgan olimlarning örni va hissasi nihoyatda buyukdir. Movarounnahr va Xurosonning boy va serqirra madaniyatiga, islom dunyosining ma'naviy an'analariga suyangan hamda öz davrining madaniy tajribalaridan töla foydalana bilgan Uluğbek mamlakatning ravnaqi, ayniqsa, uning ma'naviy kamolotida ilmfanning va san'atning naqadar muhimligini yaxşi tuşunardi. U mamlakatning siyosiy va iqtisodiy hayotini boşqariş bilan bir qatorda ilmiy işlar bilan şuğullandi. Ilmiy munozaralar ötkazdi. Uluğbek Movarounnahr şaharlarini, xususan, Samarkand va Buxoroni ilmu ma'rifat dargohiga aylantirişga intildi. Uning farmoni bilan Buxoroda (1417), Samarqandda (1417—20) va Ğijduvonda (1433) madrasalar barpo qilindi. Hatto, Buxoro madrasasining darvozasiga: «Bilim oliş har bir musulmon ayolu erkakning burçidir», degan kalima yozib qöiilgan. Bu madrasalar zamonasining dorilfununi hisoblanib, ularda Qur'on, hadis, tafsir, fiqh (din va şariat qonunqoidalari), riyoziyot (mat.), handasa (geom.), jöğrofiya (geogr.), ilmu aruz (poetika), arab tili va uning morfologiyasi kabi dunyoviy ilmlar ham öqitildi. Samarqand madrasasida Şamsuddin Havofiy, Qozizoda Rumiy, Ğiyosuddin Jamşid, Uluğbek, Alouddin Ali Quşçilar turli fanlardan dare berişgan. Bu davrda Samarqandda Uluğbek madrasasidan taşqari Xonim, Firuzşoh, Şohmalik, Xojabek, Mirabduvali va Qutbiddin Sadr nomli madrasalar ham qad kötargan.
15-a.da Movarounnahr va Xurosonda tarix fani xam rivoj topdi. Hofizi Abru, Abdurazzoq Samarqandiy, Mirxond, Xondamir, Isfizoriy, Davlatşoh Samarqandip va b. köpgina tarixçilar Samarqand yoki Hirotda yaşab ijod qildilar. «Zubdat attavorix» muallifi Hofizi Abru, «Matlai sa'dayn va majmai bahrayn» nomli asarni yozgan Abdurazzoq Samarqandiy öz asarlarini Amir Temur va T. hukmronlik qilgan davrga bagişladilar. Mirxond «Ravzat ussafo» va Xondamir «Habib ussiyar» öz asarida Sulton Husayn hukmronlik qilgan davr voqealarini bayon qildi. Muiniddin Isfizoriy esa Hirot tarixini yezdi.
T.davrida adabiyot badiiy uslub jihatidan takomillaşdi, yangi poğonaga kötarildi. Nasr va nazmda köplab nodir asarlar yaratildi. Bu davrda zamonasining yetuk şoiru adiblari: Qutb, Sayfi Saroyi, Xaydar Xorazmiy, Durbek, Amiriy, Yaqiniy, Atoiy, Sakkokiy, Lutfip va b. yaşab ijod qiladilar. Durbekning «Yusuf va Zulayho» dostoni, Atoiy devoni, Lutfiyning «Zafarnoma» va «Gul va Navröz» dostonlari şu davr badiiy adabiyotining durdonalaridandir. Bu davrda özbek şoirlari içida Lutfiy alohida örin tutdi. Navoiyga qadar özbek şe'riyatida Lutfiy darajasiga yetadigan şoir ötmagan. U özbek tilida asarlar, fors tilida qasidalar yezdi.
Bu davr badiiy adabiyoti taraqqiyotida Abduraqmon Jomiy hamda Alişer Navoiyning xizmati ğoyat buyukdir.
15-a.da ilmfan va adabiyot bilan bir qatorda kitobat san'ati, ya'ni qölyozma asarlarni köçirib yoziş va u bilan boğliq bölgan xattotlik, musavvirlik, lavvohlik (lavha çiziş) va sahhoflik (muqovasozlik) san'ati ham nihoyatda taraqqiy etadi. Bosmaxona va kitob naşr etiş hali vujudga kelmagan zamonda kitob yaratiş va uning nusxalarini köpaytiriş oğir mehnat va köp vaqt sarf etiladigan muşkul iş bölgan. Ayniqsa, nafis kitob yaratiş öta murakkab va juda maşaqqatli bir jarayon bölib, u qoğozrez (qoğoz tayyorlovçi), xattot, musavvir, lavvoh kabi bir neça xil mutaxassislarning mehnati va malakasi bilan boğliq edi. 15—16-a.larda bir qança iste'dodli xattot, musavvir, lavvohlar yetişadi. Abdurahmon Xorazmiy, Sultonali Maşhadiy, Sultonali Xandon, Mirali Qilqalam, Xalvoiy, Rafiqiy şular jumlasidandir.
15-a. va 16-a. boşlarida T.da tasviriy san'at ham taraqqiy topadi. Kamoliddin Behzod, Mirak Naqk,oş, Qosimali, Mahmud Muzahhib, Xoja Muhammad Naqqoş va Şoh Muzaffar kabi möyqalam sohiblari yetişadi. Behzod asos solgan Hirot musavvirlik maktabi ulkan yutuqlarga erişadi. Bu davr tasviriy san'at obidalari özining mavzui va voqeliligiga qarab portret, hayotiy lavhalar, tabiat manzaralari, bino va badiiy asarlarga işlangan tasvirlardan iborat bölgan. Bizgaça Jomiy, Navoiy, Abdulla Xotifiy, Behzod, Husayn Boyqaro, Bobur va Şayboniyxon portretlari saqlanib qolgan.
14—15-a.larda musiqa san'ati taraqqiyotida xdm yangi bosqiç böldi. Bu davrda yangi kuy va qöşiqlar, çolğu asboblari va musiqa nazariyasiga doir asarlar yaratildi. Mahoratli sozandalar, bastakorlar va hofizlar yetişadi. Abduqodir Nayi, Qulmuhammad Şayxiy, Husayn Udiy, Şohquli Ğijjakiy, Qosim Rabboniy, Darveş Ahmad Qonuniy, Xoja Yusuf Andijoniy, Ustod Şodiy, Najmiddin Kavkabiy şular jumlasidandir. Omilkor musiqaçilar bilan bir qatorda Uluğbek, Navoiy, Jomiy va Binoiy kabi mutafakkir va şoirlar ham musiqa sohasida ijod qildilar. Mac, Uluğbek «bulujiy», «şodiyona», «axloqiy», «tabriziy», «usuli ravon» va «usuli otliğ»; Navoiy «isfahoniy» kuylarini ijod qiladi. Jomiy va Binoiy musiqa nazariyasiga doir asarlar yaratdilar. Şubhasiz, musiqa san'ati ham 14— 15-a.larda san'atning boşqa turlari va şe'riyat bilan uzviy aloqada yangi taraqqiyot poğonasiga kötariladi. Mohir san'atkormaşşoklar, bastakor va hofizlar yetişadi, nodir va bebaho san'at asarlari vujudga keladi.
Şunday qilib, Amir Temur asos solgan davlat Qad. Şarkda 3 yönalişda (ötroq dehqonçilik, daşt çorvaçiligi va şaharsozlik) şakllangan sivilizatsiyalar qorişgan TuronTurkiston hududlarida rivoj topib qiyomiga yetgan davlatçilikning nodir namunasi edi.
Biroq 15-a. oxirida T. örtasida avj olib ketgan ixtiloflar, ayrim viloyat hokimlarining uzluksiz özaro kuraşlari şaharlarda hunarmandçilik va savdosotiqqa zarar yetkazib, vohalarda dehqonçilik xöjaliklarini xonavayron qilgan. Bunday oğir ahvolda davlatning iqtisodiy va ma'muriy hayotida muhim mavqega ega bölgan yuqori tabaqa vakillarining bir kismi T. ga nisbatan sotqinlik yölini tutdi. Bu asnoda Farğona hokimi Bobur saltanatini şayboniylardan himoya qiliş va uning barqarorligini saqlab qoliş yölida astoydil kuraşgan. Biroq bunday şaroitda Bobur ham uz Vatanini tark etib, özga yurtlarga yuzlanişga majbur böddi. U avval Afğonistonni, söngra Şim. Hindistonni böysundirib, Boburiylar saltanatiga asos soldi. Bu davlat T. davlatçiligi udumlarini davom ettirib, 3 asrdan ortiqroq hukm surdi. Bu davr mobaynida Hindiston yuksalgan va ravnaq topgan (q. Boburiylar davlati).
Ad.:Abdurazzoq Samarqandiy, Matlai sa'dayn va majmai baxrayn, T., 1969; Ibn Arabşoh, Ajoib ulmakdur fi axbori Temur, T., 1992; M irza Muxammad Xaydar, Tarixi Raşidi. T., 1996; Nizomiddin Şomiy, Zafarnoma, T., 1996; Şarafuddin Ali Yazdiy , Zafarnoma, T., 1996; Ahmedov B., Uluğbek, T., 1989; Fayziyev T., Mirzo Uluğbek avlodlari, T., 1994; Fayziyev T., Temuriylar şajarasi, T., 1995; Muhammadjonov A., Temur va temuriylar saltanati, T., 1996;3axidov P., Arxitekturniye tayni observatorii Ulugbeka, T., 2003.
Abdulahad Muhammadjonov.