Temuriylar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 272–283-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 65%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Temuriylar TEMURIYLAR, Temuriylar davri — örta asrlarda sohibqiron Amir Temur asos solgan markazlaşgan buyuk saltanatni idora etgan sulola. T. hududi şim.da Ili daryosi va Xorazm (Orol) dengizidan jan.da Fors qöltiğiga qadar, şarqda Xitoy va Hindistondan ğarbda Trabzun (Qora dengiz)ga qadar ulkan maydonni qamragan. Davlat tuzilişi, qonun va qoidalari jihatidan T. musulmon Şarqida örta asrlarda hukm surgan davlatlardan katta farq qilmasada, ammo uning boşqaruv tizimi Turkiston va Movarounnahr davlatçiligining asriy an'analari, saltanatga kirgan mamlakatlar bilan madaniy aloqalar asosida yangi tartib va qoidalar bilan takomillaştirilgan.
Markazlaşgan davlat tepasida: Temur ibn Tarağoy Bahodir (1370—1405); Şohrux ibn Temur (1409—47); Uluğbek ibn Şoxrux (1447—49); Abu Sayd ibn Sulton Muhammad (1458—69);
Movarounnahrda (poytaxti Samarqand): Xapil Sulton (1405—09); Uluğbek (140949); Abdullatif (144950); Abdullo Mirzo (1450—51); Abu Sayd ibn Sulton Muhammad (1451—69); Sulton Ahmad Mirzo (1469—94); Sulton Mahmud Mirzo (1494—98); Sulton Ali Mirzo (14981500).
Xurosonda (poytaxti Hirot): Şohrux (13961447); Uluğbek (144749); Abulqosim Bobur (1449—57); Şoh Mahmud Mirzo (1457); Abu Savd ibn Sulton Muhammad (1458—69); Yodgor Mirzo (1470), Husayn Boyqaro (1470— 1506); Badiuzzamon ibn Sulton Husayn (1506—07); Muzaffar Mirzo (150607).
Siyosiy hayot. Niğoyatda kengayib ketgan davlat Amir Temur vafotidan söng vorislar örtasidagi nizolar natijasida zaiflaşa boşladi. 1405 y.ning 16 mart kuni Mironşohning ögli Xalil Sulton Samarqandni egallab, özini Movarounnahrning ğukmdori deb e'lon qiladi. Oqibatda şahzoda, amir va viloyat noiblarining noroziligi kuçayib, isyon va galayonlar kötariladi. Dastavval Farğonada Xudoydod bilan Şayx Nuriddin Xalil Sultonga qarşi qözğalib, Öratepa va Farğonani egallab oldi. Bu davrda Xurosonda Şohrux, Balx, Ğazni va Qandahorda Pirmuhammad; Ğarbiy Eron va Ozarbayjonda Mironşohnnng öğillari Umar Mirzo va Abubakr Mirzo qokimi mutlaq bölib oladilar. Turkiston, Sabron, Ötror, Sayram viloyatlari amir Berdibekning tasarrufiga ötadi, Oltin Örda amirlaridan Idiku Xorazmni zabt etadi. 1405 — 08 y.larda Balx, Xuroson, Seyiston, Kermon va Ozarbayjonda temuriy şahzoda va ayrim amirlarning birinketin kötarilgan ğalayonlari kuçayib ketadi. Valiahd Pirmuhammad bunday ğalayon va fitnaning qurboni böladi (1407 y. 22 fev.). 1408 y. 22 apr. kuni qoraqöyunli turkmanlarning yetakçisi Qora Yusuf bilan bölgan jangda Mironşoh halok bölib, Ozarbayjon va Iroq viloyatlari temuriylar qölidan ketadi.
15-a.ning 20y.larida bu ulkan mamlakat 2 davlatga bölingan edi. Ulardan biri Amudaryodan jan.da joylaşgan bölib, uni Şohrux boşqargan (markazi Hirot ş.) edi. Ikkinçisi esa, Amudaryodan şim.da — Movarounnahr va Turkistonda vujudga kelib (poytaxti Samarkand ş.) uni Öluğbek idora etgan edi.
Uluğbek otasi Şohruxning kömagi bilan avval (1413) Xorazmni, söngra (1415) Farğona va Qaşğarni öz tasarrufiga olib, davlatining ğarbiy va şarqiy çegaralarining xavfsizligini ta'minlagan bulsada, ammo uning şim. va şim. şarqiy tomonlari xavotirli edi. Şu boisdan 15-a.ning 30—40y.lari otasi Şoxrux bilan birga Daşti Qipçoqda Abulxayrxon bilan kuraş olib borişiga töğri keladi. Çunki köçmançi çorvadorlar Movarounnahrning viloyatlariga muttasil bostirib kirar va ötroq aholini ğorat qilar edi. Movarounnahrni idora etişda, ayniqsa, taşki siyosatda Uluğbek T. ning boş hukmdori Şoğruxning irodasini izçil amalga oşiradi. Taşqi va içki siyosatga aloqador har qanday masalani u otasi bilan maslahatlaşib va kelişib, uning rozirizoligi bilan hal etgan.
Şohrux 1447 y. 12 mart kuni nevarasi Sulton Muhammad isyonini bostiriş vaqtida Ray viloyatida olamdan ötadi. Şohrux vafotidan söng, Xuroson va Movarounnahrda temuriy şahzodalar örtasidagi nizolar yana avj oladi. Bu kuraş oqibatida zamonasining maşhur olimi va hukmdori Mirzo Uluğbek 1449 y. 27 okt.da 55 yoşida Samarqand yaqinida fojiali suratda halok böladi. Uluğbek Movarounnahrni 40 y. (1409—49) idora etdi. Bu davrda mamlakatning siyosiy hayotida keskin kuraş davom etganligiga qaramay, u şiddatli harbiy yurişlar uyuştirişga intilmadi. Aksinça, u öz davlatini mustahkamlaşga, mamlakat birligini saqlab qolişga va madaniy hayotni kötarişga harakat qildi. Uluğbek fojiasidan söng, hokimiyatga bir vaqtning özida Samarqandda Uluğbekning kuyovi Abdullo Mirzo, Buxoroda esa Mironşohning nabirasi Sulton Abu Saidlar podşoh qilib kötariladi. Abdullo Mirzo mamlakatda barqarorlikni tiklaş uçun barça çoralarni köradi, ammo T. taxtida uzoq vaqt ötira olmaydi. Avval u. amakivaççasi Abu Sayd bilan, söngra qarindoşi Alouddavla bilan kuraşadi. Muhorabada ittifoqçilar ğalaba qozonadi. Abdullo Mirzo jangda halok böladi. Abu Sayd Abulxayrxon yordamida Samarqandni egallab, Movarounnahrga hokim bölib qoladi.
T. mulkining Xuroson qismi bu davrda Şohruxning nabirasi Abulqosim Bobur tasarrufida edi. 1457 y.gaça u Xurosonni öz qölida tutib turadi. Har ikkala davlat örtasida nizo kuçayib bordi. Yozma manbalarda qayd etilişiça, Xurosonda boşboşdoqlik avj olib, u bölaklarga bölinib keta boşladi.
1457 y.da Abulqosim Bobur vafot etgaç, Abu Sayd Hirot ş.ni egallab, saltanatning har 2 qismini birlaştiradi. Bu davrda Sulton Husayn (Umarşayxning nabirasi) Xorazmni egallab oladi (q. Husayn Boyqaro).
1469 y. bahorida Abu Sayd (Ozarbayjon, Ğarbiy Eron va Iroqqaça bölgan viloyatlarni egallab turgan) oqqöyunli turkmanlarga qarşi yuriş qiladi. Muğon (Ozarbayjon) çölida Uzun Hasan bilan bölgan jangda Abu Said halok böladi. Otasining ölimidan söng, Abu Saidning vorislari Sulton Husayn bilan töqnaşmay Movarounnahrga qaytadilar. 1469 y.ning 24 martida Sulton Husayn Xuroson hokimi sifatida Hirotning taxtini egallaydi. Natijada T. mulki yana 2 mustaqil qismga bölinib ketadi.
Movarounnahrda Abu Saidning öğillari Sulton Ahmad Mirzo, Sulton Mahmud Mirzo va Sulton Ali Mirzo hokimlik qiladi. Bu davrda Movarounnahr ham özaro ixtilofdagi şahzodalar va mulkdor zodagonlarning viloyat hokimliklariga bölinib ketadi. Mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy hayotida sufiylik ta'limotining yirik namoyandalari, xususan Xoja Ahrornmng ta'siri kuçayadi, hatto u siyosiy hayotda ham muhim rol öynay boşlaydi. Mas., mamlakat uruş xavfi ostida qolib, elyurt boşiga oğir taşvişlar tuşgan paytda Xoja Ubaydulpoğ Ahror bir neça bor uni bartaraf qilişga jonbozlik körsatadi.
Sulton Husayn Boyqaro idora qilgan davlat Şarqiy va Şim. Eron viloyatlari va Xorazmni birlaştirgan edi. U T.ning qariyb 40 yil hukm surgan sönggi yirik saltanati bölib, unda siyosiy vaziyat osoyişta emas edi. Xurosonda betöxtov davom etgan özaro uruşlarga, şahzoda va amirlarning boşboşdoqligiga qaramay mamlakat aholisining turmuş tarzi va madaniy hayoti Movarounnahrdagiga nisbatan yuksakroq edi.
Ammo mamlakatning siyosiy hayotida kuçayib borayotgan keskinlik içki munosabatlarda tobora ta'siri ortib borayotgan Daştiqipçoklik özbeklarning Movarounnahrda hokimiyatni qölga olişini hamda T. sulolasining zaiflaşuvini yanada tezlaştirdi.
Davlat boşqaruvi. T.da avval hokimi mutlaq — Amir Temur, söngra esa uning vorislari bevosita hukmronlik qilişgan. Saltanatni devonbegi — boş vazir boşliq 7 vazirlikdan iborat arkony davlat — Vazirlik mahkamasi boşqargan. Ulardan 1si — mamlakat varaiyat vaziri. U viloyat va tumanlardan töplanadigan hosil, soliqölponlar va mamlakat obodonligi bilan şuğullangan. 2si — vaziri sipoh, ya'ni harbiy işlar vaziri. U navkarlarning ta'minoti (maoşi, oziq-ovqat va qurolyaroğlari) bilan şuğullangan. 3si — tijorat (savdo) vaziri edi. U taşqi savdo boji tam/a, çorvaçilikdan töplanadigan za kot, egasiz qolgan molmulklarning tasarrufi, meros va merosxörlar kabi masalalar bilan şuğullangan. 4si — saltanatning moliya işlari vaziri bölib, davlat xazinasining kirimçiqimlarini boşqargan. Çegara viloyatlari va tobe mamlakatlar boşqaruvini nazorat qiliş uçun maxsus 3 ta vazir tayin etilgan. Ular mazkur viloyat va mamlakatlardan davlat xazinasiga tuşadigan daromadlarni nazorat qilgan. Öz navbatida bu 3 vazir saltanatning «xolisa» deb yuritilgan boş nazorat hay'atini taşkil etgan. Bu 7 vazir devonbegiga böysungan va u bilan bamaslahat davlatning moliyaviy işlarini amalga oşirganlar. Yozma manbalardan ma'lum bölişiça, Amir Temur va T. hukmronligi davrida saltanat devonxonasida Amir Dovud, Jaloluddin Firuzşoh, Ğiyosuddin Şohmalik, Alouddin Alika Kökaldoş va Alişer Navoiydek dono devonbegilar bu oliy mansabda faoliyat körsatganlar, mamlakatni obodonligi yölida beqiyos xayrli işlarni amalga oşirganlar.
Devonxona qoşida arzbegi, sadri a'zam, şayxulislom va ahdos qozisi kabi lavozimlar mavjud bölgan. Arzbegi fuqaro va sipohiylardan tuşadigan arzu şikoyatlar hamda mamlakatdagi ahvol töğrisida ma'lumot töplaş va bu borada oliy dargohga axborot berib turiş kabi vazifalarni bajargan. Sadri a'zam — boş sadr mamlakatdagi barça vaqf xöjaliklarini nazorat qilgan; davlat hamda yer egalari tomonidan vaqf qilingan yerlar va mulklarni kayd etgan va vaqfnomalar tuzib ularni qonunlaştirgan. Şayxulislom aholining turli ijtimoiy tabaqalari örtasida şariat ahkomlari va islom aqidalarining bajarilişini nazorat qilgan.
Davlatning boş qozisi — qozi ulquzzot «ahdos qozisi» nomi bilan yuritilib u fuqaro işlari bilan şuğullangan. Saltanat mahkamasida kirimçiqimlarni qayd etuvçi maxsus munşi — kotib faoliyat körsatgan.
Mamlakat ma'muriy jihatdan ulus, viloyat va tumanlarga bölinib, ular hokim, noib va tuman boşilar tomonidan boşqarilgan. Ularning aksariyati harbiy — amirlardan iborat edi. Har bir şahar va viloyatning moliya devoni, qozisi, muftisi, mutavallisi va muxtasibi bölgan. Laşkarlar uçun hatto maxsus qoziyi laşkar tayin etilgan. Har bir şaxar va qal'alarda qutvol (komendant) tayinlanib, unga şahar va qal'a istehkomlarini ta'mirlaş va ularning mudofaasi yuklangan. Fath etilgan viloyat va hududlar temurzodalar va xizmat körsatgan amirlarga suyurğol tarzida in'om qilinib, ular orqali boşqarilgan. Mac, Amir Temurning tönğiç öğli Jaxrngirga Balx viloyati; Umarşayxga Fors viloyati; Mironşohga Ozarbayjon, Iroq va Armaniston; Şohruxga Xuroson, Jurjon, Mozandaron va Seyiston berilgan. Garçi uluslar markaziy hukumatga itoat etsalarda, ammo ular ma'lum darajada mustaqil edilar. Ularda alohida devonxona, qöşin bölib markaziy hukumatga tobelik xirojining bir qismini Samarqandga yuboriş va oliy hukmdor harbiy yurişlarida öz qöşini bilan qatnaşiş yoki talab etilgan sonda askar yuborişdan iborat edi.
Suyurğolga ega bölgan viloyat hokimlari — şahzodalar öz uluslarida iloji boriça mustaqil hukmronlik qilişga intilgan. Markaziy hokimiyat esa, vaziyat jiddiylaşgandagina ularning içki işlariga aralaşgan. Şubhasiz suyurğol asosida şakllangan mulkçilik boşqaruv tartibining kuçayişi viloyatlar mavqeining oşişiga olib kelgan va içki nizolarni keltirib çikargan. T.davrida örta asr yirik mulkdorlari davlat tayançi bölib, ma'muriy jihatdan uning takomillaşuviga suyurğolning keng tarqalişi jiddiy tösqinlik qilgan.
Elyurtni boşqarişda harbiy kuçning ahamiyati katta bölgani tufayli uning takomiliga aloxida e'tibor berilgan. Amir Temur amir va amir ulumaro — boş amir kabi yuqori darajali harbiy unvonlar joriy etgan, qöşin boşliqlarini tanlaş va ularni tarbiyalaş, laşkariy qismlar va ularning joylaşiş tartibi, navkar va sarbozlarning qurollanişi hamda ularning intizomi masalalariga nihoyatda ahamiyat bergan (q. Temuriylar harbiy san'ati).
Davlatni boşqarişda qurultoy va kengaşlar ötkaziş alohida örin tutgan. Şarafuddin Ali Yazdiyning yozişiça, Amir Temur tomonidan Qarşi, Samarkand, Qoraboğ va b. joylarda ötkazilgan qurultoy va kengaşlarda şahzodalar, davlat ma'murlari, harbiy boşliqlar, ulamolar va mulkdor zodagonlarning vakillari qatnaşgan. Ularda mamlakatning iqgisodiy va siyosiy axvoliga oid masalalar muhokama etilib, qarorlar qabul etilgan va tadbirlar belgilangan. Mas., 1403 y.da Kavkazning Baylaqon ş.da çakirilgan kengaşga olimu fuzalolar taklif etilgan. Ulardan mamlakatni boşqarişda, xususan, uning obodonligi yölida amalga oşiriladigan xayrli işlar — jamoat binolari va inşootlar qurilişlarida öz maslahatlari bilan kömak berişlari söralgan.
T.davrida ötkazilgan qurultoy, kengaş, şohona qabullar va dabdabali saroy marosimlariga örta asrlar davlatçiligining öziga xos an'analari mujassam etilgan. Tantanali izdahom tartibiyu qoidalaridan tortib, ayonlarning töyona libosu örinlarigaça e'tibor berilgan. Mac, pacmiy marosimlarda amir ulumaro, beklar begilar, amirlar, nöyonlar, sardorlar, ulus, tumonot va qöşunot amirlari, şuningdek, mingboşilar, yuzboşilar mansab va martabalariga qarab hukmdorning söl tomonidan; sayyidlar, qozilar, ulamo, fuzalo maşoyix, uluğ va oliy tabaqadagi kişilar öng tarafidan örin olganlar. Devonbegi va vazirlar — taxt röparasidan, kalontarlar (şahar hokimlari), kadxudolar (qişloq oqsoqollari) vazirlarning orqasidan joy olgan. Bahodurlar, qiliçboz yigitlar — taxt orqasida, uning öng tarafidan, qorovullar esa, taxt orqasining çap tarafidan örin olişgan.
Amir Temur hayotlik davridayoq davlatni boşqariş uslubiga bağişlangan maxsus asar yaratilib, u «Temur tuzuklari» nomi bilan şuhrat topgan. Unda davlatni boşqarişda kimlarga tayaniş, toju taxt egalarining tutumi (yönalişi) va vazifalari, vazir va qöşin boşlikdarini saylaş, sipoxlarning maoşi, mamlakatni idora etiş tartibi, davlat arboblari va qöşin boşliqlarining burçi va vazifalari, amirlar, vazirlar va b. mansabdorlarning toju taxt oldida körsatgan alohida xizmatlarini taqdirlaş tartibi va b. bayon etiladi. Şunday qilib, T.da davlat tuzilişi, qonunqoidalarni tartibga soliş bilan bir katorda, oliy dargoh hayoti bilan boğliq an'analar ham qaror topgan.
Mamlakat obodonligi. Amir Temur va T. mamlakat mustaqilligi, elyurt osoyiştaligi va uni obod etişga katta ahamiyat berdilar. Bu davrda Çingizxon hujumi va möğullarning betöxtov bosqinlari oqibatida vayronaga aylangan Samarqand, Buxoro, Termiz, Marv, Banokat (Şohruxiya) kabi qad. şaharlar, kdl'a va istehkomlar qayta tiklandi, ya'ni şaharlar va qişloqlar qad kötardi. Markaziy şaharlar va ularning tevarak atrofida kurkam ma'muriy, ma'rifiy va jamoat binolari, suv inşootlari qurilib, boğu böstonlar barpo etildi (q. Amir Temur boğlari). Daryo va soylardan yirik suğoriş tarmoqlari qazib çiqarilib, minglab gektar qöriq va böz yerlar özlaştirildi, suğorma dehqonçilik maydoni kengaytirildi. Soliq tizimining tartibga solinişi bilan mamlakat iktisodiyotining asosi bölgan dehqonçilik, hunarmandçilik hamda içki va taşqi savdo rivojlandi.
Sohibqiron Keş ş.ga alohida e'tibor berib, uni Turkiston diyorining ma'naviy markaziga aylantirişga harakat qiddi. Bu şahar «Qubbat ulilm valadab» («Ilm va adabning gumbazi») deb yuritildi. Samarqand saltanat poytaxtiga aylantirilgaç, unda Isfahon, Şeroz, Xalab, Xorazm, Buxoro, Nasaf va Keşning me'moru binokorlari qöli bilan saroylar (Böstonsaroy, Köksaroy), masjidlar, maqbara va xonaqohlar qurildi. 1403—04 y.larda Samarqandda bölgan Ispaniya elçisi Rui Gonsales de Klavixo Amir Temurning olib borayotgan binokorlik işlaridan hayratda qolgan.
14-a.ning oxiri — 15-a.larda Samarqandda kurkam va muhtaşam binolardan taşqari, turlituman hunarmandlar mahallalari yuzaga keldi. Klavixoning yozişiça, hunarli birorta kişining Movarounnahrni tark etişiga yöl qöyilmagan. Aksinça, Amir Temurning amri bilan Damaşqning eng mohir töquvçilari, Xalabilaning maşhur paxta yigiruvçi va Anqaraning movut töquvçilari, Turkiya va Gurjistonning zargarlari, xullas, kasbhunar sohasida qaysi şaharda nom çiqargan hunarmand bölsa, SamarqaNdga köçirilib kelingan. Şaharda turli mazhab va dinlardagi kişilar yaşagan.
Amir Temurning obodonçilik faoliyati an'anaga aylanib, uning vorislari tomonidan davom ettirilgan. Temuriy şahzodalar, nufuzli amiru vazirlar, viloyat va ulus hokimlari, hatto ayrim malikalar öz şaxsiy mablağlarining kattagina qismini masjidu madrasalar, xonaqohu şifoxonalar, hammomu bozorrasta (çorsu)lar, rabotu karvonsaroilar, suv inşootlariyu boğroğlar barpo etişga sarf qilganlar. Masjid va madrasalar, şifoxona va xonaqoxlarning sarfu xarajati uçun ekin maydonlari, tegirmon, objuvoz, moyjuvoz va dökonlar vaqf etilib, mudarrisu talabalarga dahyak (maoş) belgilangan.
Hirot, Maşhad, Balx va Marv ş.lari va qasabalarining obod etilişida Şohrux Mirzo hamda Uluğbekning onasi Gavharşod begimşşt hissalari katta bölgan. Mac, 1410 y. Hirotda 2 Madrasa, xonaqoh va haşamatli saroy bino qilingan. Hirotning Saripuli Injil mavzeida 1432 y.da qad kötargan Madrasa, Maşhadning Jome masjidi Gavharşod begimning nomi bilan boğliq. Uşbu madrasalar qurilişiga Qavomuddin me'mor Şeroziy boşçilik qilgan. Şayx Şahobuddin ibn Şayx Ruknuddin madrasaga boş mudarris qilib tayinlangan.
15-a.da Movarounnahrda, xususan, Samarqand, Buxoro, Xöjand, Toşkent va b. şaharlarda binokorlik işlariga, ayniqsa, Mirzo Uluğbek katta ahamiyat bergan. Uning davrida Madrasa, masjid, xonaqoh, hammom, sardoba va karvonsaroilar qad kötargan. Qabriston va ziyoratgoxlar obod etilgan. Bu davrda şahar obodonçiligi, xususan, me'morligi rivoj topgan. Samarkand Registoni qayta rejalaştirilib, unda Madrasa, 210 gumbazli Kökaldoş jome masjidi, karvonsaroy, Muqatta masjidi, Mirzoiy hammomi qad kötargan.
Bu ulkan va noyob qurilişlar orasida 15-a.ning 20 y.larida Samarqandda bino qilingan Uluğbek rasadxonasi alohida örin tutadi.
15-a.da Xuroson şağarlari, ayniqsa, uning poytaxti Hirotning obod etilişi sulton Husayn Boyqaro va uning vaziri Alişer Navoiy nomlari bilan boğliq. Xurosonda, xususan, Hirot va uning tevarak atrofida Navoiy va uning safdoşlari taşabbusi bilan 300 dan ortiq jamoat binolari (masjid, Madrasa, maqbara, xonaqoh, hammom, şifoxona, saroy, köşk, istirohat boğlari, rabotlar) hamda suğoriş inşootlari (hovuz, köprik, band — suv omborlari) barpo etilgan. Qurilişlarning aksariyati Navoiyning bevosita homiyligi bilan yoki uning mablağiga amalga oşirilgan. Xondamirning yozişiça, Navoiy 52 rabot, 19 hovuz, 16 köprik, 9 hammom va bir neçta Madrasa, masjid, şifoxona va xonaqohlar qurdirgan.
Movarounnahr va Xurosonning T. davri binokorligida şifoxonalar, hammomlar va istirohat boğlari alohida örin tutadi. Bunday inşootu istirohat maskanlari Örta Osiyo va Yaqin Şarqsa 8—9-a.lardayoq qad kötarib, 15-a.da esa Samarqand, Buxoro, Gurganj, Toşkent, Marv, Hirot, Ğazna, Ray, Hamadon va Isfahon kabi Şarqning nufuzli şaharlarida barpo etilgan. Mana şunday şifoxonalardan biri temuriy malikalardan Mulkat oğo tomonidan qurilgan Dor uşşifoga mavlono Darvişali boş hakim etib tayinlangan. Barça muolaja işlari unga topşirilgan. Şifoxonalarda maxsus dorixonalar bölib, doripazlar bemorlar uçun doridarmonlar tayyorlab berganlar. Bu davrda Hirot Dor uşşifosi, ayniqsa kahhollari (okulist) ğoyat şuhrat topgan. Navoiyning inoyati bilan yetişib çiqqan Ğiyosuddin Muhammad, Nizomuddin Abdulhay, Darvişali, Muhammad Yusuf, Abdulhay Tuniy, Muhammad Mu'in kabi maşhur tabiblar uzoq vaqt faoliyat körsatganlar. Umuman, Navoiyning homiyligida 12 ming tolibi ilm, olim, tabib, şoir, muzahhib, musavvir, zargar, duradgor va binokorlar kamol topgan.
Saltanatda hukm surgan nisbatan barqarorlik, yirik şahar va viloyatlarda amalga oşirilgan obodonçilik, suğorma dehqonçilikning kengayişi bilan mamlakatning iqtisodiy hayotida muhim örin tutgan hunarmandçilik va tovarpul munosabatlari rivoj topgan. Ilk örta asrlarda şakllangan 3 qism (ark, şahriston va rabod)li voha şaharlari kengayib, köp darvozali yagona mudofaa devori bilan öralgan yangi qiyofadagi yirik va gavjum şaharlar qad kötargan. Bu davrda Samarqand, Buxoro, Toşkent, Keş(Şaxrisabz), Şohruxiya, Termiz, Nasaf va Axsikat kabi şaharlar özining topografik qiyofasi, aholisining kasbikori, içki va xalqaro taşqi tijorati bilan örta asrlar Şarqining namunali hunarmandçilik va gavjum savdo markazlariga aylangan. Hunarmandçilikning turli tarmoklari rivoj topib, şaharlarning tarixiy topografiyasi tubdan özgargan. Ularda hunarmandçilik mahallalarining soni ortib, guzar, köçaköy, bozor rastalari, toqu ravok,li, gumbazli timlar —çorsular qad kötargan. Köpgina yirik şaharlarda «zargaron» («zargarlik»), «misgaron», «suzangaron»(«ignasozlik»), «sovutsozon», «sangtaroşon» («toştarovçi»), «şişapazon», «çarmgaron»(«könçilik») kabi maxsus hunarmandçilik mahallalari taşkil topgan. Hunarmandçilik sohasida töqimaçilik, kulolçilik, çilangarlik va binokorlik yetakçi örin tutgan. Samarqandda, ayniqsa, qoğoz işlab çiqariş. alohida ahamiyat kasb etgan. Şahar yaqinida Obirahmat anhori sohilida qoğoz işlab çiqariladigan maxsus objuvozlar va korxonalar joylaşgan (q. Noşirlik).
Taşqi savdo va pul munosabatlari. Xitoydan Örta dengiz böylari tomon yönalgan qad. karvon yöli kesib ötgan yuyat ulkan hududda yagona saltanatning barpo etilişi bilan bu xalqaro muloqot yölida T. şubhasiz sarbonlik qiliş imkoniga ega bölişgan. Ular savdo karvonlari qatnovi xavfsizligini ta'minlaşga, Şarq va Ğarb mamlakatlariaro savdo va elçilik aloqalarini har tomonlama kengaytirişga jiddiy e'tibor berişgan. T.davrida Xitoy, Hindiston, Tibet, Oltin Ördaga tobe Rusiya, Volga böyi, şuningdek, jan. Sibir bilan muntazam savdosotiq qilingan. Xitoydan, asosan, şoyi, çinni, gavhar va muşk; Hindistondan ip mato, nil(böyoq), muskat yonğoği, qalampirmunçoq, dolçin va anbar; Rusiya va Sibirdan qimmatbaho möyna, teri va mum olib kelinardi; Yevropadan gazmollar, movut va köpgina boşqa tovarlar keltirilgan.
Samarqanddan çet mamlakatlarga: böz, duxoba, şoyi gazlama, qoğoz, quruq meva, guruç, paxta va kalava (yigirilgan ip) va b. çiqarilgan.
Taşqi savdoni kengaytirişda T.ning turli mamlakatlar bilan olib borgan elçilik aloqalari muhim ahamiyatga ega bölgan. 15-a.ning 20— 40y.larida Şohrux va Uluğbek idora etgan davlatlar bilan Xitoy, Tibet va Hindiston örtasida muntazam elçilar almaşib turilgan. 1418 y.da Ardaşer boşliq Şoxrux elçilari katta karvon bilan Xitoyda bölgan. 1419 y.da esa, bunga javoban Li Di va Jong Ku Xitoydan Samarqand va Hirotga elçi bölib kelganlar. 1420 y. Şohrux va Uluğbek 530 nafarli elçilik karvonini Xitoyga jönatişgan. Şohrux elçilariga Şodixoja bilan amir Kökça, Uluğbek elçilariga esa Sultonşoh bilan Muhammad baxşi boşçilik qilgan.
Bu davrda T. Tibet va Hindiston bilan ham elçilik munosabatlarini örnatişgan. 1421 y. Tibetdan Buxoro va Samarqandga elçilar kelgan. 1441—42 ylarda Şohrux Hindistonga Bijayanagar saroyiga tarixçi Abdurazzoq Samarqandiy boşliq elçilarni yuboradi. U Kermon, Hurmuz va Fors qöltiği orqali Hindistonga qilgan sayohatini yozib qoldirgan.
14-a.ning oxiri va 15-a.ning 1yarmida T. davridagi iqtisodiy taraqqiyotga (hunarmandçilik, içki va taşqi savdo) mamlakatda ötkazilgan pul islohotlari turtki bölgan. Dastlab, Amir Temur, söngra ayrim T. mamlakatda yagona pul birligini joriy etişgan. Amir Temur vazni 6 g li «tanga» va 1,5 g li «miri» deb yuritiladigan 2 xildagi kumuş tangalarni zarb etgan. Bu kumuş tangalar Suyurğatmişxon va Sulton Mahmudxon nomlari bilan Movarounnahr, Xuroson, Eron, Ozarbayjon va Iroqning 40 dan ortiq yirik şaharlarida çiqarilgan. Şohrux Astrobod, Buxoro, Dom/on, Isfahon, Kuşoniya, Kermon, Qum, Nişopur, Marv, Samarqand, Sabzavor, Sultoniya, Tabriz, Xorazm, Hirot, Şeroz va b. şaharlarda öz nomi bilan kumuş tangalar zarb etib, pulning içki savdodagi muomalasini tartibga solgan. Bu borada 1428 y.da Uluğbek ötkazgan fulusiy (mis) pullar islohoti ayniqsa katta ahamiyat kasb etgan.
Mehnatkaş aholini içki çakana savdoga kengroq jalb etiş maqsadida Uluğbek mahalliy hokimiyatning yengil vazndagi barça çaqa pullarini man etgan. Bir vaqtning özida u Buxoro, Samarqand, Qarşi, Termiz, Toşkent, Şohruxiya va Andijonda zarbxonalar barpo qilib, bir xil vazndagi salmokdor fuluslar zarb ettirib, muomalaga çiqargan. Xalqörtasida Uluğbekning çaqalari «fulusi adliya», ya'ni «adolatli çaqa» nomi bilan şuhrat topgan. Şu bilan birga Uluğbek taşqi savdodan keladigan daromadni oşiriş maqsadida «tam/a» — savdo bojini bir munça köpaytirgan.
T.da içki va taşqi savdoning kengayişi, kasbhunar tarmoklarining rivoj topib, hunarmandçilik mahsulotlari hajmining ortib borişiga turtki bölgan.
Dehqonçilik va suğoriş işlari. Mamlakatning iqtisodiy hayotida dehqonçilik asosiy örin tutgan. Şu bois T. dehqonçilikning boş omili bölgan suğoriş işlariga katta ahamiyat berişgan. 14-a.ning oxiri — 15-a.ning 1yarmida Movarounnahr va Xurosonda yirik suğoriş tarmoqlari qazilib, korizlar, suv omborlari — bandlar va hovuzlar barpo etilib, suv tanqis viloyat va vohalar, şahar, qişloklarning suv ta'minoti yaxşilangan. Qöriq va böz yerlar özlaştirilib, obikor yerlarning maydoni kengaytirilgan. Yangiyangi qişloqlar, çorboğlar va sayilgoh böstonlar barpo etiladi. Amir Temur Samarkand vohasi, poytaxt va uning tevarak atrofini obod etilişi ga alohida e'tibor bergan. Obirahmat, Mazdahin, Bozor, Korand va Nahri jadid kabi suğoriş tarmoklari orqali obod etilgan qişloqlarning soni 72 taga yetgan. Yangi qişloqlarning bir qismi Şarqning maşhur şaharlari: Damaşq, Qohira, Bağdod, Sultoniya va Şeroz nomlari bilan uluğlangan.
Sohibqiron Xuroson, Eron, Kavkaz va b. viloyatlarda ham bir qança yirik suğoriş işlarini amalga oşirgan. Uning farmoni bilan Murğob daryosidan 20 dan ortiq suğoriş tarmoqlari qazilib, Marv vohasi qayta obod etilgan. 1401 y. Kavkazning Baylaqon mavzeida Arake daryosidan çiqarilgan Barlos kanali zamonasining yirik irrigatsiya inşootlaridan biri bölgan. Kanalning uz. 10 farsax (60—70 km) bölib, kemalar qatnay olgan.
Şoğrux va Uluğbek hukmronligi davrida suğoriş işlari yanada kengaygan. Daştlarga suv çiqarilib, böz yerlar özlaştirilgan. Xususiy sohibkorlar esa, hatto birikki yil davomida soliq va tölovlardan ozod etilgan. Bu davrda T. Samarqand, Qaşqadaryo, Marv vohalari, Tuye vodiysi va Xirotda yirik suğoriş inşootlari barpo etilib, dehqonçilik maydonlarining suv ta'minotini tubdan yaxşilaşgan. Mas., Angor kanali qayta tiklanib, Zarafşon daryosi suvining bir qismi Kaşqadaryo vohasiga taşlangan. Möğullar tomonidan vayron etilgan Murğob daryosining boş töğoni — Sultonband tiklanib, Marv ş. va vodiysi suv bilan töla ta'minlangan. Mirzo Uluğbek tomonidan Buxoroning Somonjuq daştiga suv çikarilib, yangi yerlar özlaştirilgan. Navoiyning taşabbusi bilan Tuye viloyatida Turuqband suv ombori qurilib, undan 10 farsax masofada kanal orqali Maşhadga suv keltirilgan. Bu davrda q. x.da ğallakorlik, sabzavotçilik, polizçilik, boğdorçilikka ahamiyat berilgan. Çorvaçilikda — yilqiçilik, qorakölçilik, tuyaçilik muhim örin tutgan.
T.davrida mulkçilik munosabatlari yanada takomillaşgan. Mulkning, asosan, 4 şakli: «mulki devon» (davlat yerlari), «mulk» (xususiy yerlar), «mulki vaqf» (madrasa va masjidlar tasarrufidagi yerlar) va «jamoa yerlari» bölgan. T. yerlarining katga qismi davlat mulki hisoblangan, ularni «suyurğol» yoki «tarxon» tarzida in'om qiliş keng tarqalgan. Abdurazzoq Samarqandiyning yozişiça, Şohrux davrida Xorazm — Şohmalik; Farğona — Mirzo Ahmad; Tus, Maşhad, Obivard, Nisoni qamragan Xuroson — Boysunğur; Kobul, Ğazna va Qandahrr viloyatlari Mirzo Qaydu bahodirning suyurğoli edi. Suyurğol yorliğiga ega bölgan viloyat hukmdorlari markaziy hokimiyatga nomigagina karam bölib, odatda, ular deyarli mustaqil bölişgan.
Tarxonlik yorliğini olgan mulkdorlar barça soliq, tölov va majburiyatlardan ozod etilgan. Tarxonlik amirlar, beklar, saroy amaldorlari, sayyidlar va b. yuqori tabaqa vakillariga berilgan. Şu boisdan davlat soliğidan tuşadigan daromadning talaygina qismi tarxonlar qölida töplangan. Mamlakatning siyosiy hayotida ular ğoyat katta kuçga aylangan.
15-a.da yer maydonlari, suv manbalari, dökon, korxona, tegirmon, objuvoz, bozor rastalari, karvonsaroylar va b. Madrasa, masjid, xonaqoh, şifoxonalarga biriktirilib, ular «mulki vaqf» deb yuritilgan. Ulardan tuşgan daromad xayriya işlariga (masjid, Madrasa, şifoxona xarajatlari; jihozi; mutavalli, mudarris, tabib va talabalar uçun) sarf etilgan. Davlat yoki vaqf, tarxon yoki suyurğol yerlarda koranda bölib mehnat qiluvçi ziroatçilar «muzara'» deb atalgan. Ularning hissasi yer egasining uruğlik, omoç, hökiz, ot va arava kabilar bilan ta'min etişiga qarab, 1/3, 1/4 yoki 1/5 hajmda belgilangan. Suğorma dehqonçilik yerlardan «mol» soliği olingan. Daryo, buloq va koriz suvlari bilan suğoriladigan obikor yerlardan «mol» soliği hosilning 1/3 (33%) mikdorida undirilgan. Lalmi yerlardan hosilning 1/6 dan to 1/8 miqdorida soliq solingan. Mulk yerlarining bir qismi «uşr» mikdorida soliq tölagan. Bunday yerlar ilmfan, ma'rifat va ma'naviy hayotning namoyandalari (sayyid, xoja, ulamo, şayxlar) tasarrufida bölgan. Mac, 15-a.ning yirik mulkdori Xoja Ubaydulloh Ahror 1300 uşriy mulkidan har yili Samarqand hokimi Sulton Ahmad xazinasiga ğallaning özidan 80 ming botmon (1 botmon — 20 kg) mikdorida uşr tölagan.
Yuqorida qayd etilgan soliklardan taşqari fuqarodan soliq yiğuvçi (muxassilona), hosilni belgilovçi (sohib jamona), kirimni boşqaruvçilar (zobitona, «doruğona»), suv taqsimlovçi («mirobona») kabi tölovlar undirib olingan. Şuningdek, aholi favqulodda xarajatlar uçun «avorizot» va «tavojjuhoti xorijiy» kabi odatdan taşqari soliqlarni xam tölagan.
Madaniy hayot. 15-a. va 16-a. boşlarida Samarqand, Hirot, Buxoro va Ğijduvon kabi boş şaharlarda Amir Temur an'analari davom ettirilib, olimu muhandis, şoiru bastakor, me'moru binokor va naqqoşu musavvirlarning guruhi töplangan edi. Movarounnahrda, xususan, Samarqandda ilmfan va san'atning taraqqiyotida Uluğbek va uning atrofida yiğilgan olimlarning örni va hissasi nihoyatda buyukdir. Movarounnahr va Xurosonning boy va serqirra madaniyatiga, islom dunyosining ma'naviy an'analariga suyangan hamda öz davrining madaniy tajribalaridan töla foydalana bilgan Uluğbek mamlakatning ravnaqi, ayniqsa, uning ma'naviy kamolotida ilmfanning va san'atning naqadar muhimligini yaxşi tuşunardi. U mamlakatning siyosiy va iqtisodiy hayotini boşqariş bilan bir qatorda ilmiy işlar bilan şuğullandi. Ilmiy munozaralar ötkazdi. Uluğbek Movarounnahr şaharlarini, xususan, Samarkand va Buxoroni ilmu ma'rifat dargohiga aylantirişga intildi. Uning farmoni bilan Buxoroda (1417), Samarqandda (1417—20) va Ğijduvonda (1433) madrasalar barpo qilindi. Hatto, Buxoro madrasasining darvozasiga: «Bilim oliş har bir musulmon ayolu erkakning burçidir», degan kalima yozib qöiilgan. Bu madrasalar zamonasining dorilfununi hisoblanib, ularda Qur'on, hadis, tafsir, fiqh (din va şariat qonunqoidalari), riyoziyot (mat.), handasa (geom.), jöğrofiya (geogr.), ilmu aruz (poetika), arab tili va uning morfologiyasi kabi dunyoviy ilmlar ham öqitildi. Samarqand madrasasida Şamsuddin Havofiy, Qozizoda Rumiy, Ğiyosuddin Jamşid, Uluğbek, Alouddin Ali Quşçilar turli fanlardan dare berişgan. Bu davrda Samarqandda Uluğbek madrasasidan taşqari Xonim, Firuzşoh, Şohmalik, Xojabek, Mirabduvali va Qutbiddin Sadr nomli madrasalar ham qad kötargan.
15-a.da Movarounnahr va Xurosonda tarix fani xam rivoj topdi. Hofizi Abru, Abdurazzoq Samarqandiy, Mirxond, Xondamir, Isfizoriy, Davlatşoh Samarqandip va b. köpgina tarixçilar Samarqand yoki Hirotda yaşab ijod qildilar. «Zubdat attavorix» muallifi Hofizi Abru, «Matlai sa'dayn va majmai bahrayn» nomli asarni yozgan Abdurazzoq Samarqandiy öz asarlarini Amir Temur va T. hukmronlik qilgan davrga bagişladilar. Mirxond «Ravzat ussafo» va Xondamir «Habib ussiyar» öz asarida Sulton Husayn hukmronlik qilgan davr voqealarini bayon qildi. Muiniddin Isfizoriy esa Hirot tarixini yezdi.
T.davrida adabiyot badiiy uslub jihatidan takomillaşdi, yangi poğonaga kötarildi. Nasr va nazmda köplab nodir asarlar yaratildi. Bu davrda zamonasining yetuk şoiru adiblari: Qutb, Sayfi Saroyi, Xaydar Xorazmiy, Durbek, Amiriy, Yaqiniy, Atoiy, Sakkokiy, Lutfip va b. yaşab ijod qiladilar. Durbekning «Yusuf va Zulayho» dostoni, Atoiy devoni, Lutfiyning «Zafarnoma» va «Gul va Navröz» dostonlari şu davr badiiy adabiyotining durdonalaridandir. Bu davrda özbek şoirlari içida Lutfiy alohida örin tutdi. Navoiyga qadar özbek şe'riyatida Lutfiy darajasiga yetadigan şoir ötmagan. U özbek tilida asarlar, fors tilida qasidalar yezdi.
Bu davr badiiy adabiyoti taraqqiyotida Abduraqmon Jomiy hamda Alişer Navoiyning xizmati ğoyat buyukdir.
15-a.da ilmfan va adabiyot bilan bir qatorda kitobat san'ati, ya'ni qölyozma asarlarni köçirib yoziş va u bilan boğliq bölgan xattotlik, musavvirlik, lavvohlik (lavha çiziş) va sahhoflik (muqovasozlik) san'ati ham nihoyatda taraqqiy etadi. Bosmaxona va kitob naşr etiş hali vujudga kelmagan zamonda kitob yaratiş va uning nusxalarini köpaytiriş oğir mehnat va köp vaqt sarf etiladigan muşkul iş bölgan. Ayniqsa, nafis kitob yaratiş öta murakkab va juda maşaqqatli bir jarayon bölib, u qoğozrez (qoğoz tayyorlovçi), xattot, musavvir, lavvoh kabi bir neça xil mutaxassislarning mehnati va malakasi bilan boğliq edi. 15—16-a.larda bir qança iste'dodli xattot, musavvir, lavvohlar yetişadi. Abdurahmon Xorazmiy, Sultonali Maşhadiy, Sultonali Xandon, Mirali Qilqalam, Xalvoiy, Rafiqiy şular jumlasidandir.
15-a. va 16-a. boşlarida T.da tasviriy san'at ham taraqqiy topadi. Kamoliddin Behzod, Mirak Naqk,oş, Qosimali, Mahmud Muzahhib, Xoja Muhammad Naqqoş va Şoh Muzaffar kabi möyqalam sohiblari yetişadi. Behzod asos solgan Hirot musavvirlik maktabi ulkan yutuqlarga erişadi. Bu davr tasviriy san'at obidalari özining mavzui va voqeliligiga qarab portret, hayotiy lavhalar, tabiat manzaralari, bino va badiiy asarlarga işlangan tasvirlardan iborat bölgan. Bizgaça Jomiy, Navoiy, Abdulla Xotifiy, Behzod, Husayn Boyqaro, Bobur va Şayboniyxon portretlari saqlanib qolgan.
14—15-a.larda musiqa san'ati taraqqiyotida xdm yangi bosqiç böldi. Bu davrda yangi kuy va qöşiqlar, çolğu asboblari va musiqa nazariyasiga doir asarlar yaratildi. Mahoratli sozandalar, bastakorlar va hofizlar yetişadi. Abduqodir Nayi, Qulmuhammad Şayxiy, Husayn Udiy, Şohquli Ğijjakiy, Qosim Rabboniy, Darveş Ahmad Qonuniy, Xoja Yusuf Andijoniy, Ustod Şodiy, Najmiddin Kavkabiy şular jumlasidandir. Omilkor musiqaçilar bilan bir qatorda Uluğbek, Navoiy, Jomiy va Binoiy kabi mutafakkir va şoirlar ham musiqa sohasida ijod qildilar. Mac, Uluğbek «bulujiy», «şodiyona», «axloqiy», «tabriziy», «usuli ravon» va «usuli otliğ»; Navoiy «isfahoniy» kuylarini ijod qiladi. Jomiy va Binoiy musiqa nazariyasiga doir asarlar yaratdilar. Şubhasiz, musiqa san'ati ham 14— 15-a.larda san'atning boşqa turlari va şe'riyat bilan uzviy aloqada yangi taraqqiyot poğonasiga kötariladi. Mohir san'atkormaşşoklar, bastakor va hofizlar yetişadi, nodir va bebaho san'at asarlari vujudga keladi.
Şunday qilib, Amir Temur asos solgan davlat Qad. Şarkda 3 yönalişda (ötroq dehqonçilik, daşt çorvaçiligi va şaharsozlik) şakllangan sivilizatsiyalar qorişgan TuronTurkiston hududlarida rivoj topib qiyomiga yetgan davlatçilikning nodir namunasi edi.
Biroq 15-a. oxirida T. örtasida avj olib ketgan ixtiloflar, ayrim viloyat hokimlarining uzluksiz özaro kuraşlari şaharlarda hunarmandçilik va savdosotiqqa zarar yetkazib, vohalarda dehqonçilik xöjaliklarini xonavayron qilgan. Bunday oğir ahvolda davlatning iqtisodiy va ma'muriy hayotida muhim mavqega ega bölgan yuqori tabaqa vakillarining bir kismi T. ga nisbatan sotqinlik yölini tutdi. Bu asnoda Farğona hokimi Bobur saltanatini şayboniylardan himoya qiliş va uning barqarorligini saqlab qoliş yölida astoydil kuraşgan. Biroq bunday şaroitda Bobur ham uz Vatanini tark etib, özga yurtlarga yuzlanişga majbur böddi. U avval Afğonistonni, söngra Şim. Hindistonni böysundirib, Boburiylar saltanatiga asos soldi. Bu davlat T. davlatçiligi udumlarini davom ettirib, 3 asrdan ortiqroq hukm surdi. Bu davr mobaynida Hindiston yuksalgan va ravnaq topgan (q. Boburiylar davlati).
Ad.:Abdurazzoq Samarqandiy, Matlai sa'dayn va majmai baxrayn, T., 1969; Ibn Arabşoh, Ajoib ulmakdur fi axbori Temur, T., 1992; M irza Muxammad Xaydar, Tarixi Raşidi. T., 1996; Nizomiddin Şomiy, Zafarnoma, T., 1996; Şarafuddin Ali Yazdiy , Zafarnoma, T., 1996; Ahmedov B., Uluğbek, T., 1989; Fayziyev T., Mirzo Uluğbek avlodlari, T., 1994; Fayziyev T., Temuriylar şajarasi, T., 1995; Muhammadjonov A., Temur va temuriylar saltanati, T., 1996;3axidov P., Arxitekturniye tayni observatorii Ulugbeka, T., 2003.
Abdulahad Muhammadjonov.
Q.: Amir Temur boğlari, Boburiylar davlati, Husayn Boyqaro, Noşirlik, Temuriylar harbiy san'ati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕМУРИЙЛАР, Темурийлар даври — ўрта асрларда соҳибқирон Амир Темур асос солган марказлашган буюк салтанатни идора этган сулола. Т. ҳудуди шим.да Или дарёси ва Хоразм (Орол) денгизидан жан.да Форс қўлтиғига қадар, шарқда Хитой ва Ҳиндистондан ғарбда Трабзун (Қора денгиз)га қадар улкан майдонни қамраган. Давлат тузилиши, қонун ва қоидалари жиҳатидан Т. мусулмон Шарқида ўрта асрларда ҳукм сурган давлатлардан катта фарқ қилмасада, аммо унинг бошқарув тизими Туркистон ва Мовароуннаҳр давлатчилигининг асрий анъаналари, салтанатга кирган мамлакатлар билан маданий алоқалар асосида янги тартиб ва қоидалар билан такомиллаштирилган.
Марказлашган давлат тепасида: Темур ибн Тарағой Баҳодир (1370—1405); Шоҳрух ибн Темур (1409—47); Улуғбек ибн Шохрух (1447—49); Абу Сайд ибн Султон Муҳаммад (1458—69);
Мовароуннаҳрда (пойтахти Самарқанд): Хапил Султон (1405—09); Улуғбек (140949); Абдуллатиф (144950); Абдулло Мирзо (1450—51); Абу Сайд ибн Султон Муҳаммад (1451—69); Султон Аҳмад Мирзо (1469—94); Султон Маҳмуд Мирзо (1494—98); Султон Али Мирзо (14981500).
Хуросонда (пойтахти Ҳирот): Шоҳрух (13961447); Улуғбек (144749); Абулқосим Бобур (1449—57); Шоҳ Маҳмуд Мирзо (1457); Абу Савд ибн Султон Муҳаммад (1458—69); Ёдгор Мирзо (1470), Ҳусайн Бойқаро (1470— 1506); Бадиуззамон ибн Султон Ҳусайн (1506—07); Музаффар Мирзо (150607).
Сиёсий ҳаёт. Ниғоятда кенгайиб кетган давлат Амир Темур вафотидан сўнг ворислар ўртасидаги низолар натижасида заифлаша бошлади. 1405 й.нинг 16 март куни Мироншоҳнинг ўгли Халил Султон Самарқандни эгаллаб, ўзини Мовароуннаҳрнинг ғукмдори деб эълон қилади. Оқибатда шаҳзода, амир ва вилоят ноибларининг норозилиги кучайиб, исён ва галаёнлар кўтарилади. Даставвал Фарғонада Худойдод билан Шайх Нуриддин Халил Султонга қарши қўзғалиб, Ўратепа ва Фарғонани эгаллаб олди. Бу даврда Хуросонда Шоҳрух, Балх, Ғазни ва Қандаҳорда Пирмуҳаммад; Ғарбий Эрон ва Озарбайжонда Мироншоҳнннг ўғиллари Умар Мирзо ва Абубакр Мирзо қокими мутлақ бўлиб оладилар. Туркистон, Саброн, Ўтрор, Сайрам вилоятлари амир Бердибекнинг тасарруфига ўтади, Олтин Ўрда амирларидан Идику Хоразмни забт этади. 1405 — 08 й.ларда Балх, Хуросон, Сейистон, Кермон ва Озарбайжонда темурий шаҳзода ва айрим амирларнинг биринкетин кўтарилган ғалаёнлари кучайиб кетади. Валиаҳд Пирмуҳаммад бундай ғалаён ва фитнанинг қурбони бўлади (1407 й. 22 фев.). 1408 й. 22 апр. куни қорақўюнли туркманларнинг етакчиси Қора Юсуф билан бўлган жангда Мироншоҳ ҳалок бўлиб, Озарбайжон ва Ироқ вилоятлари темурийлар қўлидан кетади.
15-а.нинг 20й.ларида бу улкан мамлакат 2 давлатга бўлинган эди. Улардан бири Амударёдан жан.да жойлашган бўлиб, уни Шоҳрух бошқарган (маркази Ҳирот ш.) эди. Иккинчиси эса, Амударёдан шим.да — Мовароуннаҳр ва Туркистонда вужудга келиб (пойтахти Самарканд ш.) уни Ўлуғбек идора этган эди.
Улуғбек отаси Шоҳрухнинг кўмаги билан аввал (1413) Хоразмни, сўнгра (1415) Фарғона ва Қашғарни ўз тасарруфига олиб, давлатининг ғарбий ва шарқий чегараларининг хавфсизлигини таъминлаган булсада, аммо унинг шим. ва шим. шарқий томонлари хавотирли эди. Шу боисдан 15-а.нинг 30—40й.лари отаси Шохрух билан бирга Дашти Қипчоқда Абулхайрхон билан кураш олиб боришига тўғри келади. Чунки кўчманчи чорвадорлар Мовароуннаҳрнинг вилоятларига муттасил бостириб кирар ва ўтроқ аҳолини ғорат қилар эди. Мовароуннаҳрни идора этишда, айниқса, ташки сиёсатда Улуғбек Т. нинг бош ҳукмдори Шоғрухнинг иродасини изчил амалга оширади. Ташқи ва ички сиёсатга алоқадор ҳар қандай масалани у отаси билан маслаҳатлашиб ва келишиб, унинг розиризолиги билан ҳал этган.
Шоҳрух 1447 й. 12 март куни невараси Султон Муҳаммад исёнини бостириш вақтида Рай вилоятида оламдан ўтади. Шоҳрух вафотидан сўнг, Хуросон ва Мовароуннаҳрда темурий шаҳзодалар ўртасидаги низолар яна авж олади. Бу кураш оқибатида замонасининг машҳур олими ва ҳукмдори Мирзо Улуғбек 1449 й. 27 окт.да 55 ёшида Самарқанд яқинида фожиали суратда ҳалок бўлади. Улуғбек Мовароуннаҳрни 40 й. (1409—49) идора этди. Бу даврда мамлакатнинг сиёсий ҳаётида кескин кураш давом этганлигига қарамай, у шиддатли ҳарбий юришлар уюштиришга интилмади. Аксинча, у ўз давлатини мустаҳкамлашга, мамлакат бирлигини сақлаб қолишга ва маданий ҳаётни кўтаришга ҳаракат қилди. Улуғбек фожиасидан сўнг, ҳокимиятга бир вақтнинг ўзида Самарқандда Улуғбекнинг куёви Абдулло Мирзо, Бухорода эса Мироншоҳнинг набираси Султон Абу Саидлар подшоҳ қилиб кўтарилади. Абдулло Мирзо мамлакатда барқарорликни тиклаш учун барча чораларни кўради, аммо Т. тахтида узоқ вақт ўтира олмайди. Аввал у. амакиваччаси Абу Сайд билан, сўнгра қариндоши Алоуддавла билан курашади. Муҳорабада иттифоқчилар ғалаба қозонади. Абдулло Мирзо жангда ҳалок бўлади. Абу Сайд Абулхайрхон ёрдамида Самарқандни эгаллаб, Мовароуннаҳрга ҳоким бўлиб қолади.
Т. мулкининг Хуросон қисми бу даврда Шоҳрухнинг набираси Абулқосим Бобур тасарруфида эди. 1457 й.гача у Хуросонни ўз қўлида тутиб туради. Ҳар иккала давлат ўртасида низо кучайиб борди. Ёзма манбаларда қайд этилишича, Хуросонда бошбошдоқлик авж олиб, у бўлакларга бўлиниб кета бошлади.
1457 й.да Абулқосим Бобур вафот этгач, Абу Сайд Ҳирот ш.ни эгаллаб, салтанатнинг ҳар 2 қисмини бирлаштиради. Бу даврда Султон Ҳусайн (Умаршайхнинг набираси) Хоразмни эгаллаб олади (қ. Ҳусайн Бойқаро).
1469 й. баҳорида Абу Сайд (Озарбайжон, Ғарбий Эрон ва Ироққача бўлган вилоятларни эгаллаб турган) оққўюнли туркманларга қарши юриш қилади. Муғон (Озарбайжон) чўлида Узун Ҳасан билан бўлган жангда Абу Саид ҳалок бўлади. Отасининг ўлимидан сўнг, Абу Саиднинг ворислари Султон Ҳусайн билан тўқнашмай Мовароуннаҳрга қайтадилар. 1469 й.нинг 24 мартида Султон Ҳусайн Хуросон ҳокими сифатида Ҳиротнинг тахтини эгаллайди. Натижада Т. мулки яна 2 мустақил қисмга бўлиниб кетади.
Мовароуннаҳрда Абу Саиднинг ўғиллари Султон Аҳмад Мирзо, Султон Маҳмуд Мирзо ва Султон Али Мирзо ҳокимлик қилади. Бу даврда Мовароуннаҳр ҳам ўзаро ихтилофдаги шаҳзодалар ва мулкдор зодагонларнинг вилоят ҳокимликларига бўлиниб кетади. Мамлакатнинг ижтимоий ва иқтисодий ҳаётида суфийлик таълимотининг йирик намояндалари, хусусан Хожа Аҳрорнмнг таъсири кучаяди, ҳатто у сиёсий ҳаётда ҳам муҳим роль ўйнай бошлайди. Мас., мамлакат уруш хавфи остида қолиб, элюрт бошига оғир ташвишлар тушган пайтда Хожа Убайдулпоғ Аҳрор бир неча бор уни бартараф қилишга жонбозлик кўрсатади.
Султон Ҳусайн Бойқаро идора қилган давлат Шарқий ва Шим. Эрон вилоятлари ва Хоразмни бирлаштирган эди. У Т.нинг қарийб 40 йил ҳукм сурган сўнгги йирик салтанати бўлиб, унда сиёсий вазият осойишта эмас эди. Хуросонда бетўхтов давом этган ўзаро урушларга, шаҳзода ва амирларнинг бошбошдоқлигига қарамай мамлакат аҳолисининг турмуш тарзи ва маданий ҳаёти Мовароуннаҳрдагига нисбатан юксакроқ эди.
Аммо мамлакатнинг сиёсий ҳаётида кучайиб бораётган кескинлик ички муносабатларда тобора таъсири ортиб бораётган Даштиқипчоклик ўзбекларнинг Мовароуннаҳрда ҳокимиятни қўлга олишини ҳамда Т. сулоласининг заифлашувини янада тезлаштирди.
Давлат бошқаруви. Т.да аввал ҳокими мутлақ — Амир Темур, сўнгра эса унинг ворислари бевосита ҳукмронлик қилишган. Салтанатни девонбеги — бош вазир бошлиқ 7 вазирликдан иборат арконй давлат — Вазирлик маҳкамаси бошқарган. Улардан 1си — мамлакат вараият вазири. У вилоят ва туманлардан тўпланадиган ҳосил, солиқўлпонлар ва мамлакат ободонлиги билан шуғулланган. 2си — вазири сипоҳ, яъни ҳарбий ишлар вазири. У навкарларнинг таъминоти (маоши, озиқ-овқат ва қуроляроғлари) билан шуғулланган. 3си — тижорат (савдо) вазири эди. У ташқи савдо божи там/а, чорвачиликдан тўпланадиган за кот, эгасиз қолган молмулкларнинг тасарруфи, мерос ва меросхўрлар каби масалалар билан шуғулланган. 4си — салтанатнинг молия ишлари вазири бўлиб, давлат хазинасининг киримчиқимларини бошқарган. Чегара вилоятлари ва тобе мамлакатлар бошқарувини назорат қилиш учун махсус 3 та вазир тайин этилган. Улар мазкур вилоят ва мамлакатлардан давлат хазинасига тушадиган даромадларни назорат қилган. Ўз навбатида бу 3 вазир салтанатнинг «холиса» деб юритилган бош назорат ҳайъатини ташкил этган. Бу 7 вазир девонбегига бўйсунган ва у билан бамаслаҳат давлатнинг молиявий ишларини амалга оширганлар. Ёзма манбалардан маълум бўлишича, Амир Темур ва Т. ҳукмронлиги даврида салтанат девонхонасида Амир Довуд, Жалолуддин Фирузшоҳ, Ғиёсуддин Шоҳмалик, Алоуддин Алика Кўкалдош ва Алишер Навоийдек доно девонбегилар бу олий мансабда фаолият кўрсатганлар, мамлакатни ободонлиги йўлида беқиёс хайрли ишларни амалга оширганлар.
Девонхона қошида арзбеги, садри аъзам, шайхулислом ва аҳдос қозиси каби лавозимлар мавжуд бўлган. Арзбеги фуқаро ва сипоҳийлардан тушадиган арзу шикоятлар ҳамда мамлакатдаги аҳвол тўғрисида маълумот тўплаш ва бу борада олий даргоҳга ахборот бериб туриш каби вазифаларни бажарган. Садри аъзам — бош садр мамлакатдаги барча вақф хўжаликларини назорат қилган; давлат ҳамда ер эгалари томонидан вақф қилинган ерлар ва мулкларни кайд этган ва вақфномалар тузиб уларни қонунлаштирган. Шайхулислом аҳолининг турли ижтимоий табақалари ўртасида шариат аҳкомлари ва ислом ақидаларининг бажарилишини назорат қилган.
Давлатнинг бош қозиси — қози улқуззот «аҳдос қозиси» номи билан юритилиб у фуқаро ишлари билан шуғулланган. Салтанат маҳкамасида киримчиқимларни қайд этувчи махсус мунши — котиб фаолият кўрсатган.
Мамлакат маъмурий жиҳатдан улус, вилоят ва туманларга бўлиниб, улар ҳоким, ноиб ва туман бошилар томонидан бошқарилган. Уларнинг аксарияти ҳарбий — амирлардан иборат эди. Ҳар бир шаҳар ва вилоятнинг молия девони, қозиси, муфтиси, мутаваллиси ва мухтасиби бўлган. Лашкарлар учун ҳатто махсус қозийи лашкар тайин этилган. Ҳар бир шахар ва қалъаларда қутвол (комендант) тайинланиб, унга шаҳар ва қалъа истеҳкомларини таъмирлаш ва уларнинг мудофааси юкланган. Фатҳ этилган вилоят ва ҳудудлар темурзодалар ва хизмат кўрсатган амирларга суюрғол тарзида инъом қилиниб, улар орқали бошқарилган. Mac, Амир Темурнинг тўнғич ўғли Жахрнгирга Балх вилояти; Умаршайхга Форс вилояти; Мироншоҳга Озарбайжон, Ироқ ва Арманистон; Шоҳрухга Хуросон, Журжон, Мозандарон ва Сейистон берилган. Гарчи улуслар марказий ҳукуматга итоат этсаларда, аммо улар маълум даражада мустақил эдилар. Уларда алоҳида девонхона, қўшин бўлиб марказий ҳукуматга тобелик хирожининг бир қисмини Самарқандга юбориш ва олий ҳукмдор ҳарбий юришларида ўз қўшини билан қатнашиш ёки талаб этилган сонда аскар юборишдан иборат эди.
Суюрғолга эга бўлган вилоят ҳокимлари — шаҳзодалар ўз улусларида иложи борича мустақил ҳукмронлик қилишга интилган. Марказий ҳокимият эса, вазият жиддийлашгандагина уларнинг ички ишларига аралашган. Шубҳасиз суюрғол асосида шаклланган мулкчилик бошқарув тартибининг кучайиши вилоятлар мавқеининг ошишига олиб келган ва ички низоларни келтириб чикарган. Т.даврида ўрта аср йирик мулкдорлари давлат таянчи бўлиб, маъмурий жиҳатдан унинг такомиллашувига суюрғолнинг кенг тарқалиши жиддий тўсқинлик қилган.
Элюртни бошқаришда ҳарбий кучнинг аҳамияти катта бўлгани туфайли унинг такомилига алохида эътибор берилган. Амир Темур амир ва амир улумаро — бош амир каби юқори даражали ҳарбий унвонлар жорий этган, қўшин бошлиқларини танлаш ва уларни тарбиялаш, лашкарий қисмлар ва уларнинг жойлашиш тартиби, навкар ва сарбозларнинг қуролланиши ҳамда уларнинг интизоми масалаларига ниҳоятда аҳамият берган (қ. Темурийлар ҳарбий санъати).
Давлатни бошқаришда қурултой ва кенгашлар ўтказиш алоҳида ўрин тутган. Шарафуддин Али Яздийнинг ёзишича, Амир Темур томонидан Қарши, Самарканд, Қорабоғ ва б. жойларда ўтказилган қурултой ва кенгашларда шаҳзодалар, давлат маъмурлари, ҳарбий бошлиқлар, уламолар ва мулкдор зодагонларнинг вакиллари қатнашган. Уларда мамлакатнинг иқгисодий ва сиёсий ахволига оид масалалар муҳокама этилиб, қарорлар қабул этилган ва тадбирлар белгиланган. Мас., 1403 й.да Кавказнинг Байлақон ш.да чакирилган кенгашга олиму фузалолар таклиф этилган. Улардан мамлакатни бошқаришда, хусусан, унинг ободонлиги йўлида амалга ошириладиган хайрли ишлар — жамоат бинолари ва иншоотлар қурилишларида ўз маслаҳатлари билан кўмак беришлари сўралган.
Т.даврида ўтказилган қурултой, кенгаш, шоҳона қабуллар ва дабдабали сарой маросимларига ўрта асрлар давлатчилигининг ўзига хос анъаналари мужассам этилган. Тантанали издаҳом тартибию қоидаларидан тортиб, аъёнларнинг тўёна либосу ўринларигача эътибор берилган. Mac, pacмий маросимларда амир улумаро, беклар бегилар, амирлар, нўёнлар, сардорлар, улус, тумонот ва қўшунот амирлари, шунингдек, мингбошилар, юзбошилар мансаб ва мартабаларига қараб ҳукмдорнинг сўл томонидан; саййидлар, қозилар, уламо, фузало машойих, улуғ ва олий табақадаги кишилар ўнг тарафидан ўрин олганлар. Девонбеги ва вазирлар — тахт рўпарасидан, калонтарлар (шаҳар ҳокимлари), кадхудолар (қишлоқ оқсоқоллари) вазирларнинг орқасидан жой олган. Баҳодурлар, қиличбоз йигитлар — тахт орқасида, унинг ўнг тарафидан, қоровуллар эса, тахт орқасининг чап тарафидан ўрин олишган.
Амир Темур ҳаётлик давридаёқ давлатни бошқариш услубига бағишланган махсус асар яратилиб, у «Темур тузуклари» номи билан шуҳрат топган. Унда давлатни бошқаришда кимларга таяниш, тожу тахт эгаларининг тутуми (йўналиши) ва вазифалари, вазир ва қўшин бошликдарини сайлаш, сипохларнинг маоши, мамлакатни идора этиш тартиби, давлат арбоблари ва қўшин бошлиқларининг бурчи ва вазифалари, амирлар, вазирлар ва б. мансабдорларнинг тожу тахт олдида кўрсатган алоҳида хизматларини тақдирлаш тартиби ва б. баён этилади. Шундай қилиб, Т.да давлат тузилиши, қонунқоидаларни тартибга солиш билан бир каторда, олий даргоҳ ҳаёти билан боғлиқ анъаналар ҳам қарор топган.
Мамлакат ободонлиги. Амир Темур ва Т. мамлакат мустақиллиги, элюрт осойишталиги ва уни обод этишга катта аҳамият бердилар. Бу даврда Чингизхон ҳужуми ва мўғулларнинг бетўхтов босқинлари оқибатида вайронага айланган Самарқанд, Бухоро, Термиз, Марв, Банокат (Шоҳрухия) каби қад. шаҳарлар, кдлъа ва истеҳкомлар қайта тикланди, яъни шаҳарлар ва қишлоқлар қад кўтарди. Марказий шаҳарлар ва уларнинг теварак атрофида куркам маъмурий, маърифий ва жамоат бинолари, сув иншоотлари қурилиб, боғу бўстонлар барпо этилди (қ. Амир Темур боғлари). Дарё ва сойлардан йирик суғориш тармоқлари қазиб чиқарилиб, минглаб гектар қўриқ ва бўз ерлар ўзлаштирилди, суғорма деҳқончилик майдони кенгайтирилди. Солиқ тизимининг тартибга солиниши билан мамлакат иктисодиётининг асоси бўлган деҳқончилик, ҳунармандчилик ҳамда ички ва ташқи савдо ривожланди.
Соҳибқирон Кеш ш.га алоҳида эътибор бериб, уни Туркистон диёрининг маънавий марказига айлантиришга ҳаракат қидди. Бу шаҳар «Қуббат улилм валадаб» («Илм ва адабнинг гумбази») деб юритилди. Самарқанд салтанат пойтахтига айлантирилгач, унда Исфаҳон, Шероз, Халаб, Хоразм, Бухоро, Насаф ва Кешнинг меъмору бинокорлари қўли билан саройлар (Бўстонсарой, Кўксарой), масжидлар, мақбара ва хонақоҳлар қурилди. 1403—04 й.ларда Самарқандда бўлган Испания элчиси Руи Гонсалес де Клавихо Амир Темурнинг олиб бораётган бинокорлик ишларидан ҳайратда қолган.
14-а.нинг охири — 15-а.ларда Самарқандда куркам ва муҳташам бинолардан ташқари, турлитуман ҳунармандлар маҳаллалари юзага келди. Клавихонинг ёзишича, ҳунарли бирорта кишининг Мовароуннаҳрни тарк этишига йўл қўйилмаган. Аксинча, Амир Темурнинг амри билан Дамашқнинг энг моҳир тўқувчилари, Халабиланинг машҳур пахта йигирувчи ва Анқаранинг мовут тўқувчилари, Туркия ва Гуржистоннинг заргарлари, хуллас, касбҳунар соҳасида қайси шаҳарда ном чиқарган ҳунарманд бўлса, СамарқаНдга кўчирилиб келинган. Шаҳарда турли мазҳаб ва динлардаги кишилар яшаган.
Амир Темурнинг ободончилик фаолияти анъанага айланиб, унинг ворислари томонидан давом эттирилган. Темурий шаҳзодалар, нуфузли амиру вазирлар, вилоят ва улус ҳокимлари, ҳатто айрим маликалар ўз шахсий маблағларининг каттагина қисмини масжиду мадрасалар, хонақоҳу шифохоналар, ҳаммому бозорраста (чорсу)лар, работу карвонсароилар, сув иншоотларию боғроғлар барпо этишга сарф қилганлар. Масжид ва мадрасалар, шифохона ва хонақохларнинг сарфу харажати учун экин майдонлари, тегирмон, обжувоз, мойжувоз ва дўконлар вақф этилиб, мударрису талабаларга даҳъяк (маош) белгиланган.
Ҳирот, Машҳад, Балх ва Марв ш.лари ва қасабаларининг обод этилишида Шоҳрух Мирзо ҳамда Улуғбекнинг онаси Гавҳаршод бегимшшт ҳиссалари катта бўлган. Mac, 1410 й. Ҳиротда 2 Мадраса, хонақоҳ ва ҳашаматли сарой бино қилинган. Ҳиротнинг Сарипули Инжил мавзеида 1432 й.да қад кўтарган Мадраса, Машҳаднинг Жоме масжиди Гавҳаршод бегимнинг номи билан боғлиқ. Ушбу мадрасалар қурилишига Қавомуддин меъмор Шерозий бошчилик қилган. Шайх Шаҳобуддин ибн Шайх Рукнуддин мадрасага бош мударрис қилиб тайинланган.
15-а.да Мовароуннаҳрда, хусусан, Самарқанд, Бухоро, Хўжанд, Тошкент ва б. шаҳарларда бинокорлик ишларига, айниқса, Мирзо Улуғбек катта аҳамият берган. Унинг даврида Мадраса, масжид, хонақоҳ, ҳаммом, сардоба ва карвонсароилар қад кўтарган. Қабристон ва зиёратгохлар обод этилган. Бу даврда шаҳар ободончилиги, хусусан, меъморлиги ривож топган. Самарканд Регистони қайта режалаштирилиб, унда Мадраса, 210 гумбазли Кўкалдош жоме масжиди, карвонсарой, Муқатта масжиди, Мирзоий ҳаммоми қад кўтарган.
Бу улкан ва ноёб қурилишлар орасида 15-а.нинг 20 й.ларида Самарқандда бино қилинган Улуғбек расадхонаси алоҳида ўрин тутади.
15-а.да Хуросон шағарлари, айниқса, унинг пойтахти Ҳиротнинг обод этилиши султон Ҳусайн Бойқаро ва унинг вазири Алишер Навоий номлари билан боғлиқ. Хуросонда, хусусан, Ҳирот ва унинг теварак атрофида Навоий ва унинг сафдошлари ташаббуси билан 300 дан ортиқ жамоат бинолари (масжид, Мадраса, мақбара, хонақоҳ, ҳаммом, шифохона, сарой, кўшк, истироҳат боғлари, работлар) ҳамда суғориш иншоотлари (ҳовуз, кўприк, банд — сув омборлари) барпо этилган. Қурилишларнинг аксарияти Навоийнинг бевосита ҳомийлиги билан ёки унинг маблағига амалга оширилган. Хондамирнинг ёзишича, Навоий 52 работ, 19 ҳовуз, 16 кўприк, 9 ҳаммом ва бир нечта Мадраса, масжид, шифохона ва хонақоҳлар қурдирган.
Мовароуннаҳр ва Хуросоннинг Т. даври бинокорлигида шифохоналар, ҳаммомлар ва истироҳат боғлари алоҳида ўрин тутади. Бундай иншооту истироҳат масканлари Ўрта Осиё ва Яқин Шарқца 8—9-а.лардаёқ қад кўтариб, 15-а.да эса Самарқанд, Бухоро, Гурганж, Тошкент, Марв, Ҳирот, Ғазна, Рай, Ҳамадон ва Исфаҳон каби Шарқнинг нуфузли шаҳарларида барпо этилган. Мана шундай шифохоналардан бири темурий маликалардан Мулкат оғо томонидан қурилган Дор ушшифога мавлоно Дарвишали бош ҳаким этиб тайинланган. Барча муолажа ишлари унга топширилган. Шифохоналарда махсус дорихоналар бўлиб, дорипазлар беморлар учун доридармонлар тайёрлаб берганлар. Бу даврда Ҳирот Дор ушшифоси, айниқса каҳҳоллари (окулист) ғоят шуҳрат топган. Навоийнинг инояти билан етишиб чиққан Ғиёсуддин Муҳаммад, Низомуддин Абдулҳай, Дарвишали, Муҳаммад Юсуф, Абдулҳай Туний, Муҳаммад Муъин каби машҳур табиблар узоқ вақт фаолият кўрсатганлар. Умуман, Навоийнинг ҳомийлигида 12 минг толиби илм, олим, табиб, шоир, музаҳҳиб, мусаввир, заргар, дурадгор ва бинокорлар камол топган.
Салтанатда ҳукм сурган нисбатан барқарорлик, йирик шаҳар ва вилоятларда амалга оширилган ободончилик, суғорма деҳқончиликнинг кенгайиши билан мамлакатнинг иқтисодий ҳаётида муҳим ўрин тутган ҳунармандчилик ва товарпул муносабатлари ривож топган. Илк ўрта асрларда шаклланган 3 қисм (арк, шаҳристон ва рабод)ли воҳа шаҳарлари кенгайиб, кўп дарвозали ягона мудофаа девори билан ўралган янги қиёфадаги йирик ва гавжум шаҳарлар қад кўтарган. Бу даврда Самарқанд, Бухоро, Тошкент, Кеш(Шахрисабз), Шоҳрухия, Термиз, Насаф ва Ахсикат каби шаҳарлар ўзининг топографик қиёфаси, аҳолисининг касбикори, ички ва халқаро ташқи тижорати билан ўрта асрлар Шарқининг намунали ҳунармандчилик ва гавжум савдо марказларига айланган. Ҳунармандчиликнинг турли тармоклари ривож топиб, шаҳарларнинг тарихий топографияси тубдан ўзгарган. Уларда ҳунармандчилик маҳаллаларининг сони ортиб, гузар, кўчакўй, бозор расталари, тоқу равок,ли, гумбазли тимлар —чорсулар қад кўтарган. Кўпгина йирик шаҳарларда «заргарон» («заргарлик»), «мисгарон», «сузангарон»(«игнасозлик»), «совутсозон», «сангтарошон» («тоштаровчи»), «шишапазон», «чармгарон»(«кўнчилик») каби махсус ҳунармандчилик маҳаллалари ташкил топган. Ҳунармандчилик соҳасида тўқимачилик, кулолчилик, чилангарлик ва бинокорлик етакчи ўрин тутган. Самарқандда, айниқса, қоғоз ишлаб чиқариш. алоҳида аҳамият касб этган. Шаҳар яқинида Обираҳмат анҳори соҳилида қоғоз ишлаб чиқариладиган махсус обжувозлар ва корхоналар жойлашган (қ. Ноширлик).
Ташқи савдо ва пул муносабатлари. Хитойдан Ўрта денгиз бўйлари томон йўналган қад. карвон йўли кесиб ўтган юят улкан ҳудудда ягона салтанатнинг барпо этилиши билан бу халқаро мулоқот йўлида Т. шубҳасиз сарбонлик қилиш имконига эга бўлишган. Улар савдо карвонлари қатнови хавфсизлигини таъминлашга, Шарқ ва Ғарб мамлакатлариаро савдо ва элчилик алоқаларини ҳар томонлама кенгайтиришга жиддий эътибор беришган. Т.даврида Хитой, Ҳиндистон, Тибет, Олтин Ўрдага тобе Русия, Волга бўйи, шунингдек, жан. Сибирь билан мунтазам савдосотиқ қилинган. Хитойдан, асосан, шойи, чинни, гавҳар ва мушк; Ҳиндистондан ип мато, нил(бўёқ), мускат ёнғоғи, қалампирмунчоқ, долчин ва анбар; Русия ва Сибирдан қимматбаҳо мўйна, тери ва мум олиб келинарди; Европадан газмоллар, мовут ва кўпгина бошқа товарлар келтирилган.
Самарқанддан чет мамлакатларга: бўз, духоба, шойи газлама, қоғоз, қуруқ мева, гуруч, пахта ва калава (йигирилган ип) ва б. чиқарилган.
Ташқи савдони кенгайтиришда Т.нинг турли мамлакатлар билан олиб борган элчилик алоқалари муҳим аҳамиятга эга бўлган. 15-а.нинг 20— 40й.ларида Шоҳрух ва Улуғбек идора этган давлатлар билан Хитой, Тибет ва Ҳиндистон ўртасида мунтазам элчилар алмашиб турилган. 1418 й.да Ардашер бошлиқ Шохрух элчилари катта карвон билан Хитойда бўлган. 1419 й.да эса, бунга жавобан Ли Ди ва Жонг Ку Хитойдан Самарқанд ва Ҳиротга элчи бўлиб келганлар. 1420 й. Шоҳрух ва Улуғбек 530 нафарли элчилик карвонини Хитойга жўнатишган. Шоҳрух элчиларига Шодихожа билан амир Кўкча, Улуғбек элчиларига эса Султоншоҳ билан Муҳаммад бахши бошчилик қилган.
Бу даврда Т. Тибет ва Ҳиндистон билан ҳам элчилик муносабатларини ўрнатишган. 1421 й. Тибетдан Бухоро ва Самарқандга элчилар келган. 1441—42 йларда Шоҳрух Ҳиндистонга Бижаянагар саройига тарихчи Абдураззоқ Самарқандий бошлиқ элчиларни юборади. У Кермон, Ҳурмуз ва Форс қўлтиғи орқали Ҳиндистонга қилган саёҳатини ёзиб қолдирган.
14-а.нинг охири ва 15-а.нинг 1ярмида Т. давридаги иқтисодий тараққиётга (ҳунармандчилик, ички ва ташқи савдо) мамлакатда ўтказилган пул ислоҳотлари туртки бўлган. Дастлаб, Амир Темур, сўнгра айрим Т. мамлакатда ягона пул бирлигини жорий этишган. Амир Темур вазни 6 г ли «танга» ва 1,5 г ли «мири» деб юритиладиган 2 хилдаги кумуш тангаларни зарб этган. Бу кумуш тангалар Суюрғатмишхон ва Султон Маҳмудхон номлари билан Мовароуннаҳр, Хуросон, Эрон, Озарбайжон ва Ироқнинг 40 дан ортиқ йирик шаҳарларида чиқарилган. Шоҳрух Астробод, Бухоро, Дом/он, Исфаҳон, Кушония, Кермон, Қум, Нишопур, Марв, Самарқанд, Сабзавор, Султония, Табриз, Хоразм, Ҳирот, Шероз ва б. шаҳарларда ўз номи билан кумуш тангалар зарб этиб, пулнинг ички савдодаги муомаласини тартибга солган. Бу борада 1428 й.да Улуғбек ўтказган фулусий (мис) пуллар ислоҳоти айниқса катта аҳамият касб этган.
Меҳнаткаш аҳолини ички чакана савдога кенгроқ жалб этиш мақсадида Улуғбек маҳаллий ҳокимиятнинг енгил вазндаги барча чақа пулларини ман этган. Бир вақтнинг ўзида у Бухоро, Самарқанд, Қарши, Термиз, Тошкент, Шоҳрухия ва Андижонда зарбхоналар барпо қилиб, бир хил вазндаги салмокдор фулуслар зарб эттириб, муомалага чиқарган. Халқўртасида Улуғбекнинг чақалари «фулуси адлия», яъни «адолатли чақа» номи билан шуҳрат топган. Шу билан бирга Улуғбек ташқи савдодан келадиган даромадни ошириш мақсадида «там/а» — савдо божини бир мунча кўпайтирган.
Т.да ички ва ташқи савдонинг кенгайиши, касбҳунар тармокларининг ривож топиб, ҳунармандчилик маҳсулотлари ҳажмининг ортиб боришига туртки бўлган.
Деҳқончилик ва суғориш ишлари. Мамлакатнинг иқтисодий ҳаётида деҳқончилик асосий ўрин тутган. Шу боис Т. деҳқончиликнинг бош омили бўлган суғориш ишларига катта аҳамият беришган. 14-а.нинг охири — 15-а.нинг 1ярмида Мовароуннаҳр ва Хуросонда йирик суғориш тармоқлари қазилиб, коризлар, сув омборлари — бандлар ва ҳовузлар барпо этилиб, сув танқис вилоят ва воҳалар, шаҳар, қишлокларнинг сув таъминоти яхшиланган. Қўриқ ва бўз ерлар ўзлаштирилиб, обикор ерларнинг майдони кенгайтирилган. Янгиянги қишлоқлар, чорбоғлар ва сайилгоҳ бўстонлар барпо этилади. Амир Темур Самарканд воҳаси, пойтахт ва унинг теварак атрофини обод этилиши га алоҳида эътибор берган. Обираҳмат, Маздаҳин, Бозор, Коранд ва Наҳри жадид каби суғориш тармоклари орқали обод этилган қишлоқларнинг сони 72 тага етган. Янги қишлоқларнинг бир қисми Шарқнинг машҳур шаҳарлари: Дамашқ, Қоҳира, Бағдод, Султония ва Шероз номлари билан улуғланган.
Соҳибқирон Хуросон, Эрон, Кавказ ва б. вилоятларда ҳам бир қанча йирик суғориш ишларини амалга оширган. Унинг фармони билан Мурғоб дарёсидан 20 дан ортиқ суғориш тармоқлари қазилиб, Марв воҳаси қайта обод этилган. 1401 й. Кавказнинг Байлақон мавзеида Араке дарёсидан чиқарилган Барлос канали замонасининг йирик ирригация иншоотларидан бири бўлган. Каналнинг уз. 10 фарсах (60—70 км) бўлиб, кемалар қатнай олган.
Шоғрух ва Улуғбек ҳукмронлиги даврида суғориш ишлари янада кенгайган. Даштларга сув чиқарилиб, бўз ерлар ўзлаштирилган. Хусусий соҳибкорлар эса, ҳатто бирикки йил давомида солиқ ва тўловлардан озод этилган. Бу даврда Т. Самарқанд, Қашқадарё, Марв воҳалари, Туе водийси ва Хиротда йирик суғориш иншоотлари барпо этилиб, деҳқончилик майдонларининг сув таъминотини тубдан яхшилашган. Мас., Ангор канали қайта тикланиб, Зарафшон дарёси сувининг бир қисми Кашқадарё воҳасига ташланган. Мўғуллар томонидан вайрон этилган Мурғоб дарёсининг бош тўғони — Султонбанд тикланиб, Марв ш. ва водийси сув билан тўла таъминланган. Мирзо Улуғбек томонидан Бухоронинг Сомонжуқ даштига сув чикарилиб, янги ерлар ўзлаштирилган. Навоийнинг ташаббуси билан Туе вилоятида Туруқбанд сув омбори қурилиб, ундан 10 фарсах масофада канал орқали Машҳадга сув келтирилган. Бу даврда қ. х.да ғаллакорлик, сабзавотчилик, полизчилик, боғдорчиликка аҳамият берилган. Чорвачиликда — йилқичилик, қоракўлчилик, туячилик муҳим ўрин тутган.
Т.даврида мулкчилик муносабатлари янада такомиллашган. Мулкнинг, асосан, 4 шакли: «мулки девон» (давлат ерлари), «мулк» (хусусий ерлар), «мулки вақф» (мадраса ва масжидлар тасарруфидаги ерлар) ва «жамоа ерлари» бўлган. Т. ерларининг катга қисми давлат мулки ҳисобланган, уларни «суюрғол» ёки «тархон» тарзида инъом қилиш кенг тарқалган. Абдураззоқ Самарқандийнинг ёзишича, Шоҳрух даврида Хоразм — Шоҳмалик; Фарғона — Мирзо Аҳмад; Тус, Машҳад, Обивард, Нисони қамраган Хуросон — Бойсунғур; Кобул, Ғазна ва Қандаҳрр вилоятлари Мирзо Қайду баҳодирнинг суюрғоли эди. Суюрғол ёрлиғига эга бўлган вилоят ҳукмдорлари марказий ҳокимиятга номигагина карам бўлиб, одатда, улар деярли мустақил бўлишган.
Тархонлик ёрлиғини олган мулкдорлар барча солиқ, тўлов ва мажбуриятлардан озод этилган. Тархонлик амирлар, беклар, сарой амалдорлари, саййидлар ва б. юқори табақа вакилларига берилган. Шу боисдан давлат солиғидан тушадиган даромаднинг талайгина қисми тархонлар қўлида тўпланган. Мамлакатнинг сиёсий ҳаётида улар ғоят катта кучга айланган.
15-а.да ер майдонлари, сув манбалари, дўкон, корхона, тегирмон, обжувоз, бозор расталари, карвонсаройлар ва б. Мадраса, масжид, хонақоҳ, шифохоналарга бириктирилиб, улар «мулки вақф» деб юритилган. Улардан тушган даромад хайрия ишларига (масжид, Мадраса, шифохона харажатлари; жиҳози; мутавалли, мударрис, табиб ва талабалар учун) сарф этилган. Давлат ёки вақф, тархон ёки суюрғол ерларда коранда бўлиб меҳнат қилувчи зироатчилар «музараъ» деб аталган. Уларнинг ҳиссаси ер эгасининг уруғлик, омоч, ҳўкиз, от ва арава кабилар билан таъмин этишига қараб, 1/3, 1/4 ёки 1/5 ҳажмда белгиланган. Суғорма деҳқончилик ерлардан «мол» солиғи олинган. Дарё, булоқ ва кориз сувлари билан суғориладиган обикор ерлардан «мол» солиғи ҳосилнинг 1/3 (33%) микдорида ундирилган. Лалми ерлардан ҳосилнинг 1/6 дан то 1/8 миқдорида солиқ солинган. Мулк ерларининг бир қисми «ушр» микдорида солиқ тўлаган. Бундай ерлар илмфан, маърифат ва маънавий ҳаётнинг намояндалари (саййид, хожа, уламо, шайхлар) тасарруфида бўлган. Mac, 15-а.нинг йирик мулкдори Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор 1300 ушрий мулкидан ҳар йили Самарқанд ҳокими Султон Аҳмад хазинасига ғалланинг ўзидан 80 минг ботмон (1 ботмон — 20 кг) микдорида ушр тўлаган.
Юқорида қайд этилган соликлардан ташқари фуқародан солиқ йиғувчи (мухассилона), ҳосилни белгиловчи (соҳиб жамона), киримни бошқарувчилар (зобитона, «доруғона»), сув тақсимловчи («миробона») каби тўловлар ундириб олинган. Шунингдек, аҳоли фавқулодда харажатлар учун «аворизот» ва «тавожжуҳоти хорижий» каби одатдан ташқари солиқларни хам тўлаган.
Маданий ҳаёт. 15-а. ва 16-а. бошларида Самарқанд, Ҳирот, Бухоро ва Ғиждувон каби бош шаҳарларда Амир Темур анъаналари давом эттирилиб, олиму муҳандис, шоиру бастакор, меъмору бинокор ва наққошу мусаввирларнинг гуруҳи тўпланган эди. Мовароуннаҳрда, хусусан, Самарқандда илмфан ва санъатнинг тараққиётида Улуғбек ва унинг атрофида йиғилган олимларнинг ўрни ва ҳиссаси ниҳоятда буюкдир. Мовароуннаҳр ва Хуросоннинг бой ва серқирра маданиятига, ислом дунёсининг маънавий анъаналарига суянган ҳамда ўз даврининг маданий тажрибаларидан тўла фойдалана билган Улуғбек мамлакатнинг равнақи, айниқса, унинг маънавий камолотида илмфаннинг ва санъатнинг нақадар муҳимлигини яхши тушунарди. У мамлакатнинг сиёсий ва иқтисодий ҳаётини бошқариш билан бир қаторда илмий ишлар билан шуғулланди. Илмий мунозаралар ўтказди. Улуғбек Мовароуннаҳр шаҳарларини, хусусан, Самарканд ва Бухорони илму маърифат даргоҳига айлантиришга интилди. Унинг фармони билан Бухорода (1417), Самарқандда (1417—20) ва Ғиждувонда (1433) мадрасалар барпо қилинди. Ҳатто, Бухоро мадрасасининг дарвозасига: «Билим олиш ҳар бир мусулмон аёлу эркакнинг бурчидир», деган калима ёзиб қўиилган. Бу мадрасалар замонасининг дорилфунуни ҳисобланиб, уларда Қуръон, ҳадис, тафсир, фиқҳ (дин ва шариат қонунқоидалари), риёзиёт (мат.), ҳандаса (геом.), жўғрофия (геогр.), илму аруз (поэтика), араб тили ва унинг морфологияси каби дунёвий илмлар ҳам ўқитилди. Самарқанд мадрасасида Шамсуддин Ҳавофий, Қозизода Румий, Ғиёсуддин Жамшид, Улуғбек, Алоуддин Али Қушчилар турли фанлардан даре беришган. Бу даврда Самарқандда Улуғбек мадрасасидан ташқари Хоним, Фирузшоҳ, Шоҳмалик, Хожабек, Мирабдували ва Қутбиддин Садр номли мадрасалар ҳам қад кўтарган.
15-а.да Мовароуннаҳр ва Хуросонда тарих фани хам ривож топди. Ҳофизи Абру, Абдураззоқ Самарқандий, Мирхонд, Хондамир, Исфизорий, Давлатшоҳ Самарқандип ва б. кўпгина тарихчилар Самарқанд ёки Ҳиротда яшаб ижод қилдилар. «Зубдат аттаворих» муаллифи Ҳофизи Абру, «Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн» номли асарни ёзган Абдураззоқ Самарқандий ўз асарларини Амир Темур ва Т. ҳукмронлик қилган даврга багишладилар. Мирхонд «Равзат уссафо» ва Хондамир «Ҳабиб уссияр» ўз асарида Султон Ҳусайн ҳукмронлик қилган давр воқеаларини баён қилди. Муиниддин Исфизорий эса Ҳирот тарихини езди.
Т.даврида адабиёт бадиий услуб жиҳатидан такомиллашди, янги поғонага кўтарилди. Наср ва назмда кўплаб нодир асарлар яратилди. Бу даврда замонасининг етук шоиру адиблари: Қутб, Сайфи Саройи, Хайдар Хоразмий, Дурбек, Амирий, Яқиний, Атоий, Саккокий, Лутфип ва б. яшаб ижод қиладилар. Дурбекнинг «Юсуф ва Зулайҳо» достони, Атоий девони, Лутфийнинг «Зафарнома» ва «Гул ва Наврўз» достонлари шу давр бадиий адабиётининг дурдоналаридандир. Бу даврда ўзбек шоирлари ичида Лутфий алоҳида ўрин тутди. Навоийга қадар ўзбек шеъриятида Лутфий даражасига етадиган шоир ўтмаган. У ўзбек тилида асарлар, форс тилида қасидалар езди.
Бу давр бадиий адабиёти тараққиётида Абдурақмон Жомий ҳамда Алишер Навоийнинг хизмати ғоят буюкдир.
15-а.да илмфан ва адабиёт билан бир қаторда китобат санъати, яъни қўлёзма асарларни кўчириб ёзиш ва у билан боғлиқ бўлган хаттотлик, мусаввирлик, лаввоҳлик (лавҳа чизиш) ва саҳҳофлик (муқовасозлик) санъати ҳам ниҳоятда тараққий этади. Босмахона ва китоб нашр этиш ҳали вужудга келмаган замонда китоб яратиш ва унинг нусхаларини кўпайтириш оғир меҳнат ва кўп вақт сарф этиладиган мушкул иш бўлган. Айниқса, нафис китоб яратиш ўта мураккаб ва жуда машаққатли бир жараён бўлиб, у қоғозрез (қоғоз тайёрловчи), хаттот, мусаввир, лаввоҳ каби бир неча хил мутахассисларнинг меҳнати ва малакаси билан боғлиқ эди. 15—16-а.ларда бир қанча истеъдодли хаттот, мусаввир, лаввоҳлар етишади. Абдураҳмон Хоразмий, Султонали Машҳадий, Султонали Хандон, Мирали Қилқалам, Халвоий, Рафиқий шулар жумласидандир.
15-а. ва 16-а. бошларида Т.да тасвирий санъат ҳам тараққий топади. Камолиддин Беҳзод, Мирак Нақк,ош, Қосимали, Маҳмуд Музаҳҳиб, Хожа Муҳаммад Наққош ва Шоҳ Музаффар каби мўйқалам соҳиблари етишади. Беҳзод асос солган Ҳирот мусаввирлик мактаби улкан ютуқларга эришади. Бу давр тасвирий санъат обидалари ўзининг мавзуи ва воқелилигига қараб портрет, ҳаётий лавҳалар, табиат манзаралари, бино ва бадиий асарларга ишланган тасвирлардан иборат бўлган. Бизгача Жомий, Навоий, Абдулла Хотифий, Беҳзод, Ҳусайн Бойқаро, Бобур ва Шайбонийхон портретлари сақланиб қолган.
14—15-а.ларда мусиқа санъати тараққиётида хдм янги босқич бўлди. Бу даврда янги куй ва қўшиқлар, чолғу асбоблари ва мусиқа назариясига доир асарлар яратилди. Маҳоратли созандалар, бастакорлар ва ҳофизлар етишади. Абдуқодир Найи, Қулмуҳаммад Шайхий, Ҳусайн Удий, Шоҳқули Ғижжакий, Қосим Раббоний, Дарвеш Аҳмад Қонуний, Хожа Юсуф Андижоний, Устод Шодий, Нажмиддин Кавкабий шулар жумласидандир. Омилкор мусиқачилар билан бир қаторда Улуғбек, Навоий, Жомий ва Биноий каби мутафаккир ва шоирлар ҳам мусиқа соҳасида ижод қилдилар. Mac, Улуғбек «булужий», «шодиёна», «ахлоқий», «табризий», «усули равон» ва «усули отлиғ»; Навоий «исфаҳоний» куйларини ижод қилади. Жомий ва Биноий мусиқа назариясига доир асарлар яратдилар. Шубҳасиз, мусиқа санъати ҳам 14— 15-а.ларда санъатнинг бошқа турлари ва шеърият билан узвий алоқада янги тараққиёт поғонасига кўтарилади. Моҳир санъаткормашшоклар, бастакор ва ҳофизлар етишади, нодир ва бебаҳо санъат асарлари вужудга келади.
Шундай қилиб, Амир Темур асос солган давлат Қад. Шаркда 3 йўналишда (ўтроқ деҳқончилик, дашт чорвачилиги ва шаҳарсозлик) шаклланган цивилизациялар қоришган ТуронТуркистон ҳудудларида ривож топиб қиёмига етган давлатчиликнинг нодир намунаси эди.
Бироқ 15-а. охирида Т. ўртасида авж олиб кетган ихтилофлар, айрим вилоят ҳокимларининг узлуксиз ўзаро курашлари шаҳарларда ҳунармандчилик ва савдосотиққа зарар етказиб, воҳаларда деҳқончилик хўжаликларини хонавайрон қилган. Бундай оғир аҳволда давлатнинг иқтисодий ва маъмурий ҳаётида муҳим мавқега эга бўлган юқори табақа вакилларининг бир кисми Т. га нисбатан сотқинлик йўлини тутди. Бу аснода Фарғона ҳокими Бобур салтанатини шайбонийлардан ҳимоя қилиш ва унинг барқарорлигини сақлаб қолиш йўлида астойдил курашган. Бироқ бундай шароитда Бобур ҳам уз Ватанини тарк этиб, ўзга юртларга юзланишга мажбур бўдди. У аввал Афғонистонни, сўнгра Шим. Ҳиндистонни бўйсундириб, Бобурийлар салтанатига асос солди. Бу давлат Т. давлатчилиги удумларини давом эттириб, 3 асрдан ортиқроқ ҳукм сурди. Бу давр мобайнида Ҳиндистон юксалган ва равнақ топган (қ. Бобурийлар давлати).
Ад.:Абдураззоқ Самарқандий, Матлаи саъдайн ва мажмаи бахрайн, Т., 1969; Ибн Арабшоҳ, Ажоиб улмакдур фи ахбори Темур, Т., 1992; М ирза Мухаммад Хайдар, Тарихи Рашиди. Т., 1996; Низомиддин Шомий, Зафарнома, Т., 1996; Шарафуддин Али Яздий , Зафарнома, Т., 1996; Аҳмедов Б., Улуғбек, Т., 1989; Файзиев Т., Мирзо Улуғбек авлодлари, Т., 1994; Файзиев Т., Темурийлар шажараси, Т., 1995; Муҳаммаджонов А., Темур ва темурийлар салтанати, Т., 1996;3ахидов П., Архитектурные тайны обсерватории Улугбека, Т., 2003.
Абдулаҳад Муҳаммаджонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.