Muğ qal'a

Muğ qal'a MUĞ QAL'A, Qal'ai Muğ — istehqom qal'a xarobasi (5—6-a.lar). Qum daryosining Zarafşon daryosiga kelib quyiliş burçagidagi (Tojikiston) toğ çöqqisi ustiga qurilgan 2 qavatli qasr-qörğon. Bu quriliş undan avvalgi inşoot örnida amalga oşirilgan bölişi ehtimol. Çunki, qad. yunon manbalarida zabt etiş muşkul bölgan «suğd qoyalari» haqida ma'lumotlar uçraydi. Olimlarning fikriça, M.q. şunday istehkom «qoya»lardan biri bölgan. Örta asr yozma manbalarida M.q.ga nisbatan abargar nomi işlatilgan i ham ma'lum. Bu suğdça atamaning ma'nosi «toğ ustidagi» demakdir. M.q.da 1932 y.da tasodifan bir suğdça hujjat topilişi uning xaroba qoldiklarida arxeologik qaziş işlari boşlanişiga sabab böldi. 1932—33 y.larda A.V.Vasilyev, 1947 y.da V.A. Voronin örgangan. M.q.da ötkazilgan qazişmalar natijasida mustahkam devor b-n öralgan ixçam hovli yuzasi hamda qamal holatda yaşaşga möljallangan xöjalik va turar joy binolari majmuidan iborat qöş qavatli inşoot qoldiklari namoyon böldi. Yuzlab moddiy aşyoviy topilmalar b-n bir qatorda M.q. xarobalarida suğd, qad. turkiy, xitoy va arab yozuvlari b-n bitilgan 80 ta hujjatdan iborat qad. arxiv qölga kiritildi (yana q. Muğ qal'a hujjatlari). M.q. yozma yodgorliklarining guvoxdik berişiça, qal'a arab istilosi davrida (722 y.) vayronaga aylantirilgan. M.q.da Panç (ilk örta asr Panjikenti) qokimi Devaştiç öz yaqinlari va arkoni davlati b-n qamal qilinib asir olingan, keyinçalik qatl etilgan. Inşoot esa buzib taşlangan.

Ad.: Sogdiyskiy sbornik. Sbornik statey o pamyatnikax sogdiyskogo yazika i kulturi, naydennix na gore Mug, L., 1934; Sogdiyskiye dokumenti s gori Mug, M., 1962— 1963; Ishoqov M ., Söğdiyona tarix çorrahasida, T., 1990; Unutilgan podşolikdan xatlar, T., 1992.