Muhammad Rahim I
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 925-b. — ziyouz.com
Muhammad Rahim I (töliq ismi Muhammad Rahimxon ibn Avaz inoq ibn Muhammad Amin inoq) (1775—1825) — Xiva xoni (1806—1825). Akasi Eltuzarxon vafotidan keyin taxtga ötirgan (1806). M. R. I Xiva xonliginn birlaştirişda ijobiy natijalarga erişgan; bir qança siyosiy, iqtisodiy, ma'muriy islohotlar ötkazgan. Xon saroyi qoşida doimiy faoliyat körsatuvçi Kengaş (Devon) ta'sis etilgan.
M.P.I mamlakatni kengaytiriş uçun turkman — çovdurlar ustiga yuriş qilgan (1808-1809). Şu yili Hasan-boy elini böysundirib Qönğirotga hujum qilgan, biroq u yerda qattiq qarşilikka uçragan. Oymirza hukmronlik qilayotgan qoraqalpoqlarning bir qismini Oq yoqş degan mavzega köçirgan. M.P.I Orol böyi qoraqalpoqlarini böysundiriş uçun bir neça marta yuriş qilib, 1811 y.da Töramurod söfini yengib xonlikni mustahkamlagan. 1812—18 y.lar davomida Sirdaryo böyi qozoklari va Marvdagi taka turkmanlar ustiga yuriş qilib, ularni xonlikka qöşib olgan. Bu ğalabalar Xiva xonligining mavqeini mustahkamlab, uni mustaqil qudratli davlatga aylantirgan. 1823— 1824 y.larda Buxoro amirligiga tegişli Qoqiştivon, Oğor va Poykend qal'alariga talonçilik yurişlari qilgan. Buxoro amiri Haydar b-n sulh tuzgan (1825).
M.P.I davrida Daşti Qipçoq, Xuroson Xiva xonligiga soliq tölab turgan. Xonlik hududi jan.da Xuroson, şim. da Orol dengizi va Sirdaryoning quyi oqimidagi yerlar, şarqda Buxoro amirligiga tutaş hududlar, ğarbda Kaspiy dengizi qirğoklarigaça bölgan yerlarni öz içiga olgan. M.P.I özi qurdirgan Paxlavon Maxmud maqbarasitt katta xonaqohning töriga dafn etilgan.
M.P.I arab, fors tillarini bilgan. Ilm ahliga homiylik qilgan. Olim, şoir va donişmandlar b-n suhbatlar ötkazib turgan. Muniaa Eltuzarxon davrida boşlangan «Firdavs-ul-iqbol» asarini davom ettirişga şaroit yaratib bergan. 1813 y. Munisga «Ravzat-ussafo» asarini tarjimasini topşirgan. Mamlakatda bir qança kanallar qazdirib obodonlaştirişga e'tibor bergan. Arkda zarbxona taşkil qilib oltin va kumuş tangalar çiqargan. M.P.I davrida içkilik va bangilik taqiklangan. Paxlavon Mahmud maqbarasi qayta qurilgan. Xivada bir qança Madrasa va masjidlar qurilgan. Bojxona va b. muassasalar işga tuşgan (yana q. Xiva xonligi).
Ad.: Munis , Firdavs-ul-iqbol, T., 1952; Muhammad Yusuf Bayoniy, Şajarayi Xorazmşohiy, T., 1964.
Nemat Polvonov.
Q.: Xiva xonligi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАММАД РАҲИМ I (тўлиқ исми Муҳаммад Раҳимхон ибн Аваз иноқ ибн Муҳаммад Амин иноқ) (1775—1825) — Хива хони (1806—1825). Акаси Элтузархон вафотидан кейин тахтга ўтирган (1806). М. Р. I Хива хонлигинн бирлаштиришда ижобий натижаларга эришган; бир қанча сиёсий, иқтисодий, маъмурий ислоҳотлар ўтказган. Хон саройи қошида доимий фаолият кўрсатувчи Кенгаш (Девон) таъсис этилган.
M.P.I мамлакатни кенгайтириш учун туркман — човдурлар устига юриш қилган (1808-1809). Шу йили Ҳасан-бой элини бўйсундириб Қўнғиротга ҳужум қилган, бироқ у ерда қаттиқ қаршиликка учраган. Оймирза ҳукмронлик қилаётган қорақалпоқларнинг бир қисмини Оқ ёқш деган мавзега кўчирган. M.P.I Орол бўйи қорақалпоқларини бўйсундириш учун бир неча марта юриш қилиб, 1811 й.да Тўрамурод сўфини енгиб хонликни мустаҳкамлаган. 1812—18 й.лар давомида Сирдарё бўйи қозоклари ва Марвдаги така туркманлар устига юриш қилиб, уларни хонликка қўшиб олган. Бу ғалабалар Хива хонлигининг мавқеини мустаҳкамлаб, уни мустақил қудратли давлатга айлантирган. 1823— 1824 й.ларда Бухоро амирлигига тегишли Қоқиштивон, Оғор ва Пойкенд қалъаларига талончилик юришлари қилган. Бухоро амири Ҳайдар б-н сулҳ тузган (1825).
M.P.I даврида Дашти Қипчоқ, Хуросон Хива хонлигига солиқ тўлаб турган. Хонлик ҳудуди жан.да Хуросон, шим. да Орол денгизи ва Сирдарёнинг қуйи оқимидаги ерлар, шарқда Бухоро амирлигига туташ ҳудудлар, ғарбда Каспий денгизи қирғокларигача бўлган ерларни ўз ичига олган. M.P.I ўзи қурдирган Пахлавон Махмуд мақбараситт катта хонақоҳнинг тўрига дафн этилган.
M.P.I араб, форс тилларини билган. Илм аҳлига ҳомийлик қилган. Олим, шоир ва донишмандлар б-н суҳбатлар ўтказиб турган. Муниаа Элтузархон даврида бошланган «Фирдавс-ул-иқбол» асарини давом эттиришга шароит яратиб берган. 1813 й. Мунисга «Равзат-уссафо» асарини таржимасини топширган. Мамлакатда бир қанча каналлар қаздириб ободонлаштиришга эътибор берган. Аркда зарбхона ташкил қилиб олтин ва кумуш тангалар чиқарган. M.P.I даврида ичкилик ва бангилик тақикланган. Пахлавон Маҳмуд мақбараси қайта қурилган. Хивада бир қанча Мадраса ва масжидлар қурилган. Божхона ва б. муассасалар ишга тушган (яна қ. Хива хонлиги).
Ад.: Мунис , Фирдавс-ул-иқбол, Т., 1952; Муҳаммад Юсуф Баёний, Шажарайи Хоразмшоҳий, Т., 1964.
Неьмат Полвонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.