Muhammad Solih
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 926–927-b. — ziyouz.com
Muhammad Solih (1455, Xorazm — 1535, Buxoro) — şoir. Xorazm hokimi amir Nursaidbek oilasida tuğilgan. Bobosi Şohmalik Uluğbek saro-yida, otasi Nursaidbek esa Uluğbek, Jögi Mirzo, Abu Said saroylarida e'tiborli arboblardan bölgan. M.S. Xorazmda savod çiqargaç, Hirotga borib, Aburahmon Jomiydyan ilm örgangan. Otasi vafot etgaç, Husayn Boyqaro va b. temuriylar saroyida ma'lum muddat xizmat qilgan. Biroq otasining ölimiga sababçi bölgan temuriyzodalar b-n işlaşni xoxlamay, 1499 y. Şayboniyxon xizmatiga kirgan. Buxoro, Çorjöy, Niso viloyatlariga hokimlik qilgan. «Amir ul-ulamo», «Malik uş-şuaro» unvonlariga sazovor bölgan. 1507—10 y.larda Hirotda yaşagan. Şayboniyxon vafotidan söng Buxoroga qaytgan.
M.S. turkiy va forsiyda ijod qilgan. Şe'rlari işqiy, biografik, siyosiy mavzuda. Özbek adabiyoti tarixida ilk realistik tarixiy doston — «Şayboniynoma»ni yozgan. Doston 8880 misra, 76 bobdan iborat. 15-a. oxiri — 16-a. boşlaridagi voqealar aks etgan bu asar tarixiy, etnografik, geografik, lingvistik jihatlardan ham, badiiyligiga köra ham muhim ahamiyatga ega. Dostonning asl nusxasi topilgan emas, ammo şoir hayotligida Qosim kotib tomonidan 1510 y.da köçirilgan qölyozma nusxasi Venada saqlanadi. 1904 y.da Sankt-Peterburgda (1904), Toşkentda (1961, 1989) naşr etilgan.
Vamberi M.S.ning «Laylo va Majnun» nomli turkça gözal dostoni borligini xabar bergan, lekin u topilgan emas. «Qomus ul-a'lom»sA «Noz va Niyoz» manzumasi M.S.ga nisbat berilgan, biroq Nisoriy «Muzakkiri ahbob»da uning muallifini Baqoiy deb körsatadi.
As: Şayboniynoma, T., 1961; 1989.
Ad.: Akra mov A., Muhammad Solih, T., 1966; Ibrohimov A., 16 asr özbek adabiyotining asosiy xususiyatlari, T., 1976.
Begali Krsimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАММАД СОЛИҲ (1455, Хоразм — 1535, Бухоро) — шоир. Хоразм ҳокими амир Нурсаидбек оиласида туғилган. Бобоси Шоҳмалик Улуғбек саро-йида, отаси Нурсаидбек эса Улуғбек, Жўги Мирзо, Абу Саид саройларида эътиборли арбоблардан бўлган. М.С. Хоразмда савод чиқаргач, Ҳиротга бориб, Абураҳмон Жомийдян илм ўрганган. Отаси вафот этгач, Ҳусайн Бойқаро ва б. темурийлар саройида маълум муддат хизмат қилган. Бироқ отасининг ўлимига сабабчи бўлган темурийзодалар б-н ишлашни хохламай, 1499 й. Шайбонийхон хизматига кирган. Бухоро, Чоржўй, Нисо вилоятларига ҳокимлик қилган. «Амир ул-уламо», «Малик уш-шуаро» унвонларига сазовор бўлган. 1507—10 й.ларда Ҳиротда яшаган. Шайбонийхон вафотидан сўнг Бухорога қайтган.
М.С. туркий ва форсийда ижод қилган. Шеърлари ишқий, биографик, сиёсий мавзуда. Ўзбек адабиёти тарихида илк реалистик тарихий достон — «Шайбонийнома»ни ёзган. Достон 8880 мисра, 76 бобдан иборат. 15-а. охири — 16-а. бошларидаги воқеалар акс этган бу асар тарихий, этнографик, географик, лингвистик жиҳатлардан ҳам, бадиийлигига кўра ҳам муҳим аҳамиятга эга. Достоннинг асл нусхаси топилган эмас, аммо шоир ҳаётлигида Қосим котиб томонидан 1510 й.да кўчирилган қўлёзма нусхаси Венада сақланади. 1904 й.да Санкт-Петербургда (1904), Тошкентда (1961, 1989) нашр этилган.
Вамбери М.С.нинг «Лайло ва Мажнун» номли туркча гўзал достони борлигини хабар берган, лекин у топилган эмас. «Қомус ул-аълом»цА «Ноз ва Ниёз» манзумаси М.С.га нисбат берилган, бироқ Нисорий «Музаккири аҳбоб»да унинг муаллифини Бақоий деб кўрсатади.
Ас: Шайбонийнома, Т., 1961; 1989.
Ад.: Акра мов A., Муҳаммад Солиҳ, Т., 1966; Иброҳимов А., 16 аср ўзбек адабиётининг асосий хусусиятлари, Т., 1976.
Бегали Крсимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.