Muhammad Temur sulton
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 928–929-b. — ziyouz.com
Muhammad Temur sulton (? - 1521, Samarqand) — şayboniylarpan. Şayboniyxonnnj öğli. Şayboniylar Movarounnahrni egallaganlarida M.T.s.ga poytaxt Samarqand va uning viloyati berilgan (1501), uning öğli Pölod sultonga Xorazm tekkan. Balx (15O5)ni egallagan. 1505—07 y.larda M.T.s. Ubaydulla sulton b-n birga te-muriylardan Faridun Husayn mirzo va uning ukasi Ibn Husayn mirzoni Raboti Dudar mavzeida tormor etgan. 1507 y. Şayboniyxon Hirotni olgaç, M.T.s. va Ubaydulla sultonlarni Abul-muhsin mirzo va Kepak mirzoga qarşi Maşhadga yuborgan, ular zafar qozonişgan. Otasi Ismoil I Safaviy b-n Marv yonida jang qilganida (1510) yordamga keç qolgan. 1511 — 12 y. larda Movarounnaxr va Toşkent uçun şayboniylarning Bobur b-n bölgan kuraşlarida qatnaşgan. Turkiston, Sirdaryo böyidagi şaharlarga egalik qiliş uçun qozoq sultonlari (Qosimxon va b.) b-n kuraşgan (1513 y.dan). 1511 y. martda Suyunçxöjaxon Boburni qizil-boşlilar b-n ittifoklikda Movarounnahrga hujum qilişidan xavfsirab Çağoniyon mulkini Maxdiy sulton va Hamza sultonlardan ajratib olib, u yerga M.T.ye.ni jönatgan. 1512 y. Köli Malik jangitsa Ubaydulla sulton, Jonibek sulton va M.T.s.larning birlaşgan qöşini Bobur ustidan töliq ğalabaga erişgan. 1513 y. 11 martda Ubaydulla sulton b-n birgalikda Marvni egallagan. M.T.s. davrida Samarqandda obodonçilik -quriliş işlari olib borilgan. Oliyai xoniya madrasasi va M.T.s.ning xotini Mehr Sulton xonim tomonidan qurilgan Xoniya madrasasi lojuvard va zarhal koşinlar b-n bezatilgan juda katta peştoq b-n birlaştirilgan edi. Madrasa su-pasida, aniqroği, daxmada samarqandlik şayboniylar avlod-ajdodi dafn etilgan. Samarqandning şarqiy qismida yangi mahalla (Nav) paydo bölib, bu yerda Samarqand zodagonlarining boğlari joylaşgan, ular orasida Dil-afröz boği özining gözalligi b-n ayniqsa şuhrat qozongan edi. M.T.s. davrida Samarqandda ilm-fan, madani-yat, san'at rivojlangan, köplab maşhur şoir, adiblar, tarixçilar ijod qilgan (q. Buxoro xonligi).
Faxriddin Hasanov.
Q.: Buxoro xonligi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАММАД ТЕМУР СУЛТОН (? - 1521, Самарқанд) — шайбонийларпан. Шайбонийхонннж ўғли. Шайбонийлар Мовароуннаҳрни эгаллаганларида М.Т.с.га пойтахт Самарқанд ва унинг вилояти берилган (1501), унинг ўғли Пўлод султонга Хоразм теккан. Балх (15О5)ни эгаллаган. 1505—07 й.ларда М.Т.с. Убайдулла султон б-н бирга те-мурийлардан Фаридун Ҳусайн мирзо ва унинг укаси Ибн Ҳусайн мирзони Работи Дудар мавзеида тормор этган. 1507 й. Шайбонийхон Ҳиротни олгач, М.Т.с. ва Убайдулла султонларни Абул-муҳсин мирзо ва Кепак мирзога қарши Машҳадга юборган, улар зафар қозонишган. Отаси Исмоил I Сафавий б-н Марв ёнида жанг қилганида (1510) ёрдамга кеч қолган. 1511 — 12 й. ларда Мовароуннахр ва Тошкент учун шайбонийларнинг Бобур б-н бўлган курашларида қатнашган. Туркистон, Сирдарё бўйидаги шаҳарларга эгалик қилиш учун қозоқ султонлари (Қосимхон ва б.) б-н курашган (1513 й.дан). 1511 й. мартда Суюнчхўжахон Бобурни қизил-бошлилар б-н иттифокликда Мовароуннаҳрга ҳужум қилишидан хавфсираб Чағониён мулкини Махдий султон ва Ҳамза султонлардан ажратиб олиб, у ерга М.Т.е.ни жўнатган. 1512 й. Кўли Малик жангица Убайдулла султон, Жонибек султон ва М.Т.с.ларнинг бирлашган қўшини Бобур устидан тўлиқ ғалабага эришган. 1513 й. 11 мартда Убайдулла султон б-н биргаликда Марвни эгаллаган. М.Т.с. даврида Самарқандда ободончилик -қурилиш ишлари олиб борилган. Олияи хония мадрасаси ва М.Т.с.нинг хотини Меҳр Султон хоним томонидан қурилган Хония мадрасаси ложувард ва зарҳал кошинлар б-н безатилган жуда катта пештоқ б-н бирлаштирилган эди. Мадраса су-пасида, аниқроғи, дахмада самарқандлик шайбонийлар авлод-аждоди дафн этилган. Самарқанднинг шарқий қисмида янги маҳалла (Нав) пайдо бўлиб, бу ерда Самарқанд зодагонларининг боғлари жойлашган, улар орасида Дил-афрўз боғи ўзининг гўзаллиги б-н айниқса шуҳрат қозонган эди. М.Т.с. даврида Самарқандда илм-фан, мадани-ят, санъат ривожланган, кўплаб машҳур шоир, адиблар, тарихчилар ижод қилган (қ. Бухоро хонлиги).
Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.