Muhitdin Qoriyoqubov
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 309–310-b. — ziyouz.com
Qoriyoqubov Muhitdin (1896.1.5, hoz. Farğona — 1957.22.2, Toşkent) — aşulaçi, opera xonandasi (bariton), aktyor, özbek musiqali teatri asosçilaridan. Turkiston Respublikasining birinçi xalq hofizi (1923), Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arbobi (1930), Özbekiston xalq artisti (1936). Dastlab eski maktab, 1912—14 y.larda madrasada tahsil körib, qiroatni yaxşi egallagan, qori sifatida ham tanilgan. Yoşligidan xalq aşulaçilik an'analarini özlaştirgan Q., ayni paytda yangi san'at şakllariga qiziqib, Farğonada mahalliy sozandalardan iborat ilk puflama sozlar orkestrlarida iştirok etgan, orkestrni taşkil etgan (1916). Konsertlarda faol qatnaşib, xalq va mumtoz aşulalar («Yöl bölsin», «Ğayra-ğayra», «Olmaça anor», «Köça boği» va h.k.)ni ijro etgan.
Farğona ölka musulmon siyosiy dramatik truppasida aktyor, rej. (1918— 20) va rahbar (1921) bölib, Farğona va Zakaspiy frontlari va hududlarida madaniy xizmat qilgan. Toşkentda K.Şorşteyn teatr-studiyasi (1919), Moskvada teatr san'ati in-ti (1922—24) da tahsil körgan. Tamaraxonim bilan «Şarq keçalari» (Moskva), Jahon amaliy san'at körgazmasi (1925, Parij), şuningdek Berlin konsert sahnalarida özbek qöşiq, yalla va laparlarini yangiça talqin etib, zamonaviy özbek syn'atini ilk bor Yevropada tarğib etgan.
1926 y, Samarqandda Özbek davlat sayyor konsert etnografik truppasini taşkil qilgan, u bilan Rossiya, tatariston, Gruziya va b. joylarda gastrolda bölgan. Q. Qöqon va Andijon musiqali teatrlari şakllanişida ham faol iştirok etgan. 1927—28 y.larda bu teatrlarda badiiy rahbar, rej. (M. Miroqilov b-n) sifatida qatnaşib, teatr jamoalarini qayta tuzgan, özi spektakllarda boş rollarni öynagan: Ne'mat («Halima», Ğ.Zafariy), Farhod («Farhod va Şirin»; Xurşid pyesasi, Ş.Şoumarov, Töyçi hofiz va Yu.Rajabiylar musiqalaştirgan), Sultonbek («Arşin mol olon», U. Hojibekov) va b. Konsertetnografyk truppasi zaminida Özbek davlat musiqali teatrinn taşkil qylgan, uning aktyori, direktori va badiiy rahbari bölgan (1929—33).
Özbek opera san'atining şakllanişi va rivoj topişida ham Q. ning xizmatlari salmoqli. Moskva özbek opera studiyasinit taşkilotçisi va rahbari bölgan, özi ham şu studiyada ta'lim olgan (1934—36). Özbek davlat opera va balet teatri oçilgaç, uning yetakçi yakkaxon xonandasi (1939—47). Milliy operalarda Xusrav («Farhod va Şirin», V. Uspenskiy va G. Muşel), general-gubernator («Böron», S.Vasilenko, M.Aşrafiy), Novfal («Layli va Majnun», T.Sodiqov, R.Glier), Uluğbek («Uluğbek», A.Kozlovskiy), Mahmud Torobiy («Mahmud Torobiy», O.Çişko), Er Tarğin («Er Tarğin», Ye.Brusilovskiy) va b. boş partiyalarni mahorat bilan talqin qilgan, özbek opera ijroçilik san'ati şakllanişiga katta hissa qöşgan.
Özbek davlat filarmoniyasi taşkil etilişida ham Q.ning xizmati katta. U 1936 va 1946—50 y.larda filarmoniyaning direktori va badiiy rahbari bölib, özbek xalq, mumtoz va yangi janrlarni tarğib etuvçi ijodiy jamoalar (aşula va raqs ansambli, xor kapellasi, xalq çolğulari orkestri va h.k.)ni yuzaga keltirgan.
Özbek filarmoniyasi (hoz. Xalq badiiy jamoalar direksiyasi)gg Q. nomi berilgan. Uning hayoti va ijodiga bağişlangan film işlangan. Vafotidan söng Q. «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni bilan mukofotlangan (2000).
Ad.: K,oriyoqubova E., Muhitdin Qoriyokubov, T., 1968; Muxitdin Kari-Yakubov (dokumentalnaya monografiya, avtor-sostavitel L.Avdeyeva), T., 1984; Yuldaşbayeva T., Mastera uzbekskoy opernoy sseni, T, 1985.
Bahriddin Nasriddinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРИЁҚУБОВ Муҳитдин (1896.1.5, ҳоз. Фарғона — 1957.22.2, Тошкент) — ашулачи, опера хонандаси (баритон), актёр, ўзбек мусиқали театри асосчиларидан. Туркистон Республикасининг биринчи халқ ҳофизи (1923), Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1930), Ўзбекистон халқ артисти (1936). Дастлаб эски мактаб, 1912—14 й.ларда мадрасада таҳсил кўриб, қироатни яхши эгаллаган, қори сифатида ҳам танилган. Ёшлигидан халқ ашулачилик анъаналарини ўзлаштирган Қ., айни пайтда янги санъат шаклларига қизиқиб, Фарғонада маҳаллий созандалардан иборат илк пуфлама созлар оркестрларида иштирок этган, оркестрни ташкил этган (1916). Концертларда фаол қатнашиб, халқ ва мумтоз ашулалар («Йўл бўлсин», «Ғайра-ғайра», «Олмача анор», «Кўча боғи» ва ҳ.к.)ни ижро этган.
Фарғона ўлка мусулмон сиёсий драматик труппасида актёр, реж. (1918— 20) ва раҳбар (1921) бўлиб, Фарғона ва Закаспий фронтлари ва ҳудудларида маданий хизмат қилган. Тошкентда К.Шорштейн театр-студияси (1919), Москвада театр санъати ин-ти (1922—24) да таҳсил кўрган. Тамарахоним билан «Шарқ кечалари» (Москва), Жаҳон амалий санъат кўргазмаси (1925, Париж), шунингдек Берлин концерт саҳналарида ўзбек қўшиқ, ялла ва лапарларини янгича талқин этиб, замонавий ўзбек сйнъатини илк бор Европада тарғиб этган.
1926 й, Самарқандда Ўзбек давлат сайёр концерт этнографик труппасини ташкил қилган, у билан Россия, татаристон, Грузия ва б. жойларда гастролда бўлган. Қ. Қўқон ва Андижон мусиқали театрлари шаклланишида ҳам фаол иштирок этган. 1927—28 й.ларда бу театрларда бадиий раҳбар, реж. (М. Мироқилов б-н) сифатида қатнашиб, театр жамоаларини қайта тузган, ўзи спектаклларда бош ролларни ўйнаган: Неъмат («Ҳалима», Ғ.Зафарий), Фарҳод («Фарҳод ва Ширин»; Хуршид пьесаси, Ш.Шоумаров, Тўйчи ҳофиз ва Ю.Ражабийлар мусиқалаштирган), Султонбек («Аршин мол олон», У. Ҳожибеков) ва б. Концертэтнографйк труппаси заминида Ўзбек давлат мусиқали театринн ташкил қйлган, унинг актёри, директори ва бадиий раҳбари бўлган (1929—33).
Ўзбек опера санъатининг шаклланиши ва ривож топишида ҳам Қ. нинг хизматлари салмоқли. Москва ўзбек опера студиясинит ташкилотчиси ва раҳбари бўлган, ўзи ҳам шу студияда таълим олган (1934—36). Ўзбек давлат опера ва балет театри очилгач, унинг етакчи яккахон хонандаси (1939—47). Миллий операларда Хусрав («Фарҳод ва Ширин», В. Успенский ва Г. Мушель), генерал-губернатор («Бўрон», С.Василенко, М.Ашрафий), Новфал («Лайли ва Мажнун», Т.Содиқов, Р.Глиэр), Улуғбек («Улуғбек», А.Козловский), Маҳмуд Торобий («Маҳмуд Торобий», О.Чишко), Эр Тарғин («Эр Тарғин», Е.Брусиловский) ва б. бош партияларни маҳорат билан талқин қилган, ўзбек опера ижрочилик санъати шаклланишига катта ҳисса қўшган.
Ўзбек давлат филармонияси ташкил этилишида ҳам Қ.нинг хизмати катта. У 1936 ва 1946—50 й.ларда филармониянинг директори ва бадиий раҳбари бўлиб, ўзбек халқ, мумтоз ва янги жанрларни тарғиб этувчи ижодий жамоалар (ашула ва рақс ансамбли, хор капелласи, халқ чолғулари оркестри ва ҳ.к.)ни юзага келтирган.
Ўзбек филармонияси (ҳоз. Халқ бадиий жамоалар дирекцияси)гг Қ. номи берилган. Унинг ҳаёти ва ижодига бағишланган фильм ишланган. Вафотидан сўнг Қ. «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган (2000).
Ад.: К,ориёқубова Э., Муҳитдин Қориёкубов, Т., 1968; Мухитдин Кари-Якубов (документальная монография, автор-составитель Л.Авдеева), Т., 1984; Юлдашбаева Т., Мастера узбекской оперной сцены, Т, 1985.
Баҳриддин Насриддинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.