Mujtahid

Mujtahid (arab. — intiluvçi, ğayrat qiluvçi) — örta asrlarda islomda ijtihod huquqiga ega bölgan, ya'ni mustaqil ravişda liniy aqidaviy va huquqiy masalalar böyiça xulosa bera oladigan va hukm çiqara oladigan şaxs. Sunniylarda diniy huquq mazhablarining asosçilari, şialarda yuqori martabali ruhoniylar va diniy huquqşunoslar M.lar deb ataladi.

Islom ulamolari ittifoqiga köra, Muhammad (as)ning köp sahobalari ham M. bölganlar. Çunki keyingi avlodlar ulardan islomning avvalidagi fikdiy ilmlarni olganlar. 8-a.ning 2-yarmidan boşlab mazxab asosçilari va ularning usullarini işlab çiqqan izdoşlari M. deb atala boşlangan. M.lar 3 darajaga ajratilgan: 1. Şariat darajasidagi M. (mujtahid fiş-şar); u amaliyotda qöllagan manbalarini özi aniqlagan, özi şarhlagan. U heç kimning e'tirozini qabul qilmasligi mumkin bölgan. 2. Mazhab darajasidagi M. (mujtahid filmazhab); u har qanday masalani faqat öz mazhabi asosçisi manbalariga suyangan holda hal etgan. 3. Ayrim masalalarni yeçiş darajasidagi M. (mujtahid fi-ttarjix); u özidan avvalgi M.lar hal etmagan masalalarni tadqiq etiş huquqiga ega bölgan. Agarda körilayotgan masala böyiça hukmlar bir neça bölsa, u özining ilmiy salohiyatiga köra ulardan birini quvvatlaşi mumkin bölgan. M. darajasiga da'vogar faqih fiqxiy bilimlarni mukammal egallagan, boşqa M.lar b-n böladigan munozaralarda va ommaviy çiqişlarda öz qaraşlarini himoya qilişi lozim bölgan. Undan taşqari, M. arab tilini mukammal egallagan, Qur'on va uning tafsilotlarini yod olgan, kamida 3 ming xadisni şarhlari b-n bilişi şart bölgan. M. odob-axloqi, turmuş tarzi namunali bölişi lozim. Hatto islomning dastlabki davrlarida ham faqihlar ijtihodning birinçi va ikkinçi darajasiga kamdankam hollarda erişganlar. Köpinça ular vafotidan söng şu darajada e'tirof etilganlar. 11 -a.dan boşlab «ijtihod eşiklari yopilgaç» diniy va huquqiy masalalar böyiça mustaqil fikr yuritiş mumkin bölmay qoldi. Sunniylikda oliy darajadagi M.lar deb mazhablar asosçilari e'tirof etiladi. Hoz. vaqtda ayrim muftiylar, yirik jamoa (qavm)lar rahbarlari, diniy un-tlar rektorlari va b. ba'zan uçinçi darajadagi M. deb e'tirof qilinadi. MUZ — qattiq holatdagi suv. M. asli şaffof, rangsiz, faqat katta xajmdagisi moviyroq rangda. Qor va qirov ham aslida M. dan iborat. Eriş t-rasi — 0°. M.ning 0°dagi ziçligi 0,9168 g/sm3, ya'ni suvnikidan kamroq, şuning uçun suvda çökmaydi. M.ning molekulyar tuzilişi böşliqlarni vujudga keltiradi va şu tufayli uning ziçligi kam. 0° dagi M.ning eriş issikligi 79,4 kal/g, sublimatsiya issikligi (qattiq holatdan töğridan-töğri buğga aylanişi) 677 kal/g, issiklik siğimi 0,487 kal/g. Toza M. elektr ötkazmaydi. M. plastik massa, t-ra pasaygan sari pla-stikligi kamayadi. Yuqori bosim ta'sirida (2000 atm dan boşlab) M.ning yangi krisgalli xillari vujudga keladi. Tabiatdagi M. suvga nisbatan ança toza böladi, çunki M.da moddalar (1MH4Ğdan taşqari) juda yomon eriydi. M. tarkibida mexanik aralaşmalar — qattiq zarralar, konsentratsiyalaşgan eritmalarning tomçilari, gaz pu-fakçalari bölişi mumkin. Tuz kristallçalari va namakob tomçilari tufayli dengiz muzi şörroq böladi. Yer şarida M.ning umumiy zaxirasi 30 mln. km3 çamasida. Quyoş sistemasidagi sayyoralar va kometalarda ham M. borligi töğrisida ma'lumotlar mavjud. Yer şaridagi M.ning aksari qismi qutbiy ölkalarda, asosan, Antarktidada töplangan (bu yerda M.ning qalinligi 4 km ga yetadi). Örta Osiyo toğlarining dengiz sathidan 3000 m dan baland joylarida muzliklar bor. Tekisliklarda esa qiş sovuq kelgan paytlarda daryo va b. suv havzalarida paydo böladi. Ana şunday paytlarda, mas, Sirdaryo quyiliş joyidan boşlab 2000 km masofada M. b-n qoplanadi.

M.ning ba'zi xossalari boşqa moddalar xossalaridan keskin farq qiladi: bu esa tabiat jarayonlarida muhim rol öynaydi. M. suvga nisbatan yengil bölganidan suv yuzidagi M.lar daryolarni va b. suv havzalarini tubigaça muzlab qolişdan saqlaydi. M. (0,45) va xususan qorning (0,95) yoruğlikni qaytariş xossasi katta bölganidan M. va qor b-n qoplangan hudud (har ikkala yarim şardagi yuqori va örta kengliklarda yiliga örta hisobda 72 mln. km2 maydonni M. va qor qoplab yotadi) quyoşdan meyordagidan 65% kam issik,lik oladi va yer şari yuzasini sovitib turadigan kuçli manba hisoblanadi: hoz. iqlim zonalari köp jihatdan ana şu manbaga boğliq.

Atmosfera, suv içi va ustidagi, yer yuzasidagi va Yer pöstidagi M. ösimlik hamda hayvonlarning yaşaş şaroiti va xayot faoliyatiga ta'sir qiladi. M. bir qança tabiiy ofatlarni keltirib çiqaradi (uçuvçi apparatlar, kemalar, inşootlar, t.y. va tuproqning muzlaşi, döl uriş, qor böronlari, qor bosişi, dare özaniga muz tiqilib qolib toşqin bölişi, ekinlarni sovuq urişi va h.k.). Bunday zararli hodisalarni oldindan aytib beriş, ularga qarşi kuraşiş va M.dan turli maqsadlarda foydalaniş (dalalarda qorni tutib qoliş, muzdan keçuvlar, izotermik omborxonalar yasaş, omborlarning yuzini qoplaş va h.k.), gidrometeorologik va muhandisliktexnik bilimlarning, maxsus xizmatlar (muz razvedkasi, qor köçkilarini köçiriş, dölga qarşi kuraş işlari)ning vazifasidir. Sport musobaqalari ötkaziş maqsadida sun'iy yaxmalaklar işlanadi. Tabiiy M.dan oziq-ovqat mahsulotlarini, biologik va tibbiy preparatlarini saklaş hamda muzlatişda foydalaniladi.M.larning yiğindisi Yerning uzlukli pösti — kriosferani xrsil qiladi, ularning eng köp soni muzliklar şaklida mavjud. M.ni örganiş b-n glyatsiologiya, geokriologiya, qisman gidrologiya, meteorologiya va iqlimşunoslik fanlari şu-ğullanadi.