Mujtahid

Mujtahid (arabça: intiluvçi, ğayrat qiluvçi) — islomda ijtihod huquqiga ega bölgan, ya'ni diniy aqidaviy va huquqiy masalalar böyiça mustaqil xulosa va hukm çiqara oladigan şaxs. Ahli Sunna val Jamoada diniy huquq mazhablarining asosçilari, şialarda esa yuqori martabali ruhoniylar va diniy huquqşunoslar mujtahidlar deb ataladi.

Mujtahid diniy va huquqiy (fiqh) masalalar böyiça fatvo beriş huquqiga ega. Rus tilidagi maqolaga köra, u fikrlarini boşqa faqihlarning fikriga emas, Qur'on oyatlari va Muhammad (a.s)ning işonçli (sahih) hadislariga tayanib bayon qilişi şart. Ingliz tilidagi maqolada ta'kidlanişiça, klassik sunniy nazariyaga köra ijtihod malakasi bölganlar uçun diniy burç hisoblanadi. Ijtihod Qur'on va hadisning aniq matni mavjud bölgan yoki ulamolar ijmosi (kelişuvi) bor masalalarda qöllanmaydi.

Mujtahidlar darajalarga bölinadi (özbekça maqolaga köra):

• şariat darajasidagi mujtahid (mujtahid fish-şar) — amaliyotda qöllagan manbalarini özi aniqlagan va şarhlagan;
• mazhab darajasidagi mujtahid (mujtahid filmazhab) — har qanday masalani faqat öz mazhabi asosçisi manbalariga suyanib hal etgan;
• ayrim masalalarni yeçiş darajasidagi mujtahid (mujtahid fi-ttarjix) — oldingi mujtahidlar hal etmagan masalalarni tadqiq etiş huquqiga ega bölgan; masala böyiça bir neça hukm bölsa, ulardan birini quvvatlaşi mumkin bölgan.

Rus tilidagi maqolada sunniy mujtahidlar toifalari biroz boşqaça atalgan: mutlaq mujtahidlar (tört sunniy mazhab asosçilari), mazhab içidagi mujtahidlar va ayrim huquqiy masalalardagi mujtahidlar (mujtahid fil-masail). Ulardan keyin mukallidlarning bir neça bosqiçi sanalgan.

Islom ulamolari ittifoqiga köra, Muhammad (a.s)ning köp sahobalari ham mujtahid bölgan, çunki keyingi avlodlar ulardan fiqhiy ilmlarni olgan. 8-asrning 2-yarmidan boşlab mazhab asosçilari va ularning usullarini işlab çiqqan izdoşlari mujtahid deb atala boşlangan. Ingliz tilidagi maqolada ijtihodning ilohiy asosi sifatida Muoz ibn Jabal haqidagi hadis keltiriladi: u Yamanga yuborilganda hukmni Qur'on, söng Sunna böyiça çiqarişini, topolmasa «ana ajtahidu» (özim ijtihod qilaman) deyişini aytgan.

Ingliz tilidagi maqolaga köra, islomning dastlabki beş asrida ijtihod sunniylar orasida davom etgan; u 12-asrda birinçi marta bahsga aylangan. 14-asrga kelib yetakçi sunniy huquqşunoslar asosiy huquqiy masalalar hal etilgan, deb ijtihod doirasini çeklaşga çaqirgan. Natijada «ijtihod eşigi yopilgan» degan tasavvur paydo böldi. Sönggi tadqiqotlar esa ijtihod amaliyoti heç qaçon töxtamaganini körsatadi, ammo özgarişlarning kölami va mexanizmlari haqida bahs davom etmoqda. Rus tilidagi maqolaga köra, sunniylar oxirgi mujtahidlar tört mazhab asosçilari bölgan, deb hisoblaydi.

Şia huquqşunoslari ijtihod atamasini 12-asrgaça qöllamagan. 19-asrga kelib usuliylarning axborriylar ustidan ğalabasidan söng ijtihod şialikda keng tarqalgan amaliyotga aylandi. 18-asrdan boşlab islom islohotçilari taqlidni tark etib, ijtihodga e'tibor qaratişga çaqirgan.

Mujtahid darajasiga da'vogar faqih fiqhiy bilimlarni mukammal egallagan bölişi, boşqa mujtahidlar bilan munozaralarda va ommaviy çiqişlarda öz qaraşlarini himoya qila olişi lozim. Özbekça maqolaga köra, u arab tilini mukammal bilişi, Qur'on va uning tafsilotlarini yod olgan bölişi, kamida 3 ming hadisni şarhlari bilan bilişi şart. Imom Ahmad ibn Hanbalning fikriga köra, fatvo beriş uçun kamida 400 ming hadis biliş kerak.

Rus tilidagi maqolada zarur sifatlar sifatida arab tili va grammatikasini biliş, Qur'on va huquqiy hadislarni yoddan biliş, ijmo masalalaridan xabardorlik, qiyos usulidan foydalana oliş, taqvo va samimiy niyat sanalgan. Ingliz tilidagi maqolada klassik sunniy nazariyaga köra arab tili, ilohiyot, vahiy matnlari va fiqh usullarini biliş talab etilişi aytiladi. Hukm çiqariş uçun mustaqil mulohaza yurita olmaydigan, faqat fatvo beradigan olim mujtahid emas, mukallid deb ataladi.

Mujtahidning odob-axloqi va turmuş tarzi namunali bölişi lozim. Dastlabki davrlarda ham faqihlar ijtihodning birinçi va ikkinçi darajasiga kamdan kam erişgan, köpinça vafotidan söng e'tirof etilgan. Hozirgi vaqtda ayrim muftiylar, yirik jamoa rahbarlari va diniy universitetlar rektorlari ba'zan uçinçi darajadagi mujtahid deb e'tirof qilinadi.