Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Mukarram Turğunboyeva

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 791–793-b. — ziyouz.com

    Turğunboyeva Mukarram (1913. 31. 5, Farğona — 1978.26.11, Toşkent) — raqqosa, baletmeyster, özbek ommaviy sahna raqsining asosçisi. Özbekiston xalq artisti (1937). Farğona ped. bilim yurtida öqib, havaskorlik tögaragida qatnaşgan. 1928 y. konkurs asosida etnografik ansamblga qabul qilingan. 1929 y. M. Qoriyoqubov yordamida Samarkand davlat musiqali teatrining yordamçi guruhiga işga kirgan. 1929—33 y.larda teatr aktrisasi, ham teatr qoşida taşkil etilgan studiya tinglovçisi sifatida faoliyat körsatib, xalq raqsi, mumtoz raqs, aşula, aktyor ijroçiligi asoslarini örgangan. Osiyo, Zebo (U. Hojibekov, «Arşin mol olon»), Oynisa, Xoljon xola (Ğ. Zafariy, «Halima»), Asalxon (K. Yaşin, «Içkarida») kabi rollari bilan aktyorlik mahoratini namoyiş etgan. Biroq T.ni musiqali dramalarda köproq raqslar qiziqtirgan. Usta Olim Komilov va Tamaraxonimning maxsus raqs maşğulotlarida qatnaşib, milliy raqs asoslarini hamda «Duçava», «Katta öyin», «Usmoniya», «Sadr», «Ufori soxta» nomli umumiy raqslarni, «Dilxiroj» yakka raqsini özlaştirib olib, ijro eta boşlaydi. Köpgina spektakllar («Ötdan parçalar», «Kimga», «Farhod va Şirin», «Layli va Majnun» va b.)ning raqslarini ijro etadi. 1935 y. «Paxta» baletini sahnalaştirdi (Usta Olim va K. Bek bilan hamkorlikda). 1935 y.dan özi mustaqil raqslar yarata boşlaydi. Bu iş «Gulsara» (K. Yaşin; T. Jalilov, N. Mironov) musiqali dramasidan boşlangan. 1937 y. Usta Olim Komilov bilan birga «Gulsara» (K. Yaşin; T. Jalilov, T. Sodiqov, R. Glier), «Farhod va Şirin» (Xurşid; V. Uspenskiy, G. Muşel, S. Sveyfel) spektakllariga raqslar sahnalaştiradi. 1937 y. Moskvada bölib ötgan özbek san'ati dekadasida qatnaşib, raqqosa va baletmeyster sifatida yuqori baho oladi. 1939 y.dan Navoiy nomidagi opera va balet teatrida işlaydi. Balet böyiça A. Tomskiy, I. Arbatov, V. Gubskaya, P. Yorkinlardan ta'lim oladi. «Şohida» (F. Tal) baletini sahnalaştirib, özi boş rolni ijro etadi. Gulandom (Ye. Brusilovskiy, «Gulandom»), Oqbilak (S. Vasilenko, «Oqbilak»), Zarema (B. Asafyev, «Bokçasaroy favvorasi»), hind vakilasi (G. Muşel, «Balerina») kabi obrazlarni yaratişda T. yevropa baleti usullaridan (oyoq uçida yuriş va b.) ijodiy foydalandi. Bir qator operalarda baletmeysterlik qildi. 2-jahon uruşi yillarida konsert brigadalari bilan Zakavkazye frontlarida böldi. Yakka va umumiy raqslar yaratdi: «Uyğurça raqs», «Jonon», «Rohat», «Raqqosa», «Tanavor», «Noğora», «Buxoroça», «Gulsara» va b. 1947 y. Usta Olim bilan Tamaraxonimning «Doyra darsi»ni kayta tiklaydi. «Dilbar», «Andijon polkasi», «Pilla» raqslarini yaratadi. «Toxir va Zuxra» (S. Abdulla; T. Jalilov, B. Brovkin), «Gulsara» (K. Yaşin; R. Glier, T. Sodiqov) operalariga baletmeysterlik qiladi. 1951, 1959 y.larda Moskvada bölib ötgan özbek adabiyoti va san'ati dekadasida qatnaşgan. P. Yorkin bilan birgalikda «Ozoda çehra» baletini sahnalaştiradi.

    T. 50-y.larning boşlariga kelib, Özbekistonning eng maşhur raqqosasi va yetakçi baletmeysteri darajasiga kötariladi. Yakka raqslarning mohir ijroçisi, ommaviy özbek raqslarining ijodkori sifatida taniladi. Uyğur, tojik, hind, afğon, möğul, koreys xalqlari raqslari asosida öziga xos sahnaviy raqslar sahnalaştiradi. Raqs san'atida erişgan yutuqlarini Xitoy, Koreya, Albaniya, Italiya, Avstriya, Afğoniston, Hindiston, Kombodja, Tailand mamlakatlarida namoyiş etadi. Ayniqsa, T. tayyorlagan dastur, Q. Mirkarimova («Pilla»), F. Kaydani («Gulsara»), T. Yunusova («Bahor») raqslari hamda T. ijrosidagi «Tanavor», «Jonon», «Andijon polkasi» çet el tomoşabinlarida çuqur taassurot qoldiradi.

    1955 y. T. özi pedagoglik qilgan Toşkent xoreografiya bilim yurti qizlaridan 12 tasini ajratib olib, raskosa qizlar guruhini taşkil qiladi. 1957 y. şu guruh asosida «Bahor» ansamblini tuzadi. T. Navoiy teatrida baletmeysterlik qiliş bilan birga «Bahor» ansamblida badiiy rahbar, boş baletmeyster vazifalarida faoliyat körsatadi.

    Ayniqsa, «Bahor» ansamblining şakllanişida xizmatlari beqiyosdir. Ansambl uçun 15 ta konsert dasturini tuzdi; «Bahor», «Ufori sanam», «Qöğirçoq», «Farğona ruboyisi», «Öynasin», «Munojot», «Özbek valsi», «Gulnoz», «Aylanma», «Beşqarsak», «Ğayratli qiz», «Yetti gözal», «Toşkent piyolasi», «Şabadalar», «Ey, şöx jonon», «Alyor», «Qari navo», «Bayot», «Zang», «Şöx qiz», «Xorazmça», «Paxta», «Katta öyin», «Uçraşuv», «Lazgi», «Dildor», «Jonon», «Dilbar» kabi umumiy, yakkaxon va duet raqslar yaratdi. 1957 y. ansambl Jahon yoşlari va studentlari festivalining oltin medalini olişga muvaffaq böldi. 1960 y. «Bahor»ga Davlat ansambli maqomi berilişi munosabati bilan T. ansamblni iqtidorli yoş raqqosalar bilan mustahkamlab boriş, ularning mahoratini oşiriş, yangi raqs va raqs dasturlarini yaratiş, badiiy saviyani hamişa baland uşlab turiş, gastrol safarlarini yuqori darajada ötkaziş, şu maqsadda özbek raqs merosini örganiş, jahon xalklari raqslarini sahnalaştiriş masalalari bilan umrining oxirigaça şuğullanib keldi. Ansambl bilan Germaniya, Şvetsiya, Vengriya, Çexoslovakiya, Polşa, Misr kabi mamlakatlarda gastrolda bölgan. 1947 y.dan Toşkent milliy rake va xoreografiya bilim yurtida pedagoglik qilgan. «Özbekraqs» milliy rake birlaşmasiga, Toşkent köçalaridan biriga T. nomi berilgan. T. hayoti va ijodiga bağişlangan «Salom, Bahor» (1962), «San'atga bağişlangan umr» (1971), «Mukarrama opa va qirq gözal» (1977) filmlari işlangan. 1993 y. 10 sent. da T. muzeyi oçildi. Muzey T.ning ijodiy merosi va faoliyatini saklaş va tarğib qiliş bilan şuğullanadi. 1993 y.dan T. nomidagi yoş ijroçiraqqosalar tanlovi ötkazilmoqda. Davlat mukofoti (1946, 1951, 1973) va Hamza nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti (1976) laureati. Vafotidan söng «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni bilan mukofotlangan (2001).

    Ad.: Mayya Merkel, Mukarrama opa i sorok krasavets, Moskva, 1980; Avdeyeva L. A., Balet Uzbekistana, T., 1973; Tanets Mukarramö Turgunbayevoy, T., 1989.

    Muhsin Qodirov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТУРҒУНБОЕВА Мукаррам (1913. 31. 5, Фарғона — 1978.26.11, Тошкент) — раққоса, балетмейстер, ўзбек оммавий саҳна рақсининг асосчиси. Ўзбекистон халқ артисти (1937). Фарғона пед. билим юртида ўқиб, ҳаваскорлик тўгарагида қатнашган. 1928 й. конкурс асосида этнографик ансамблга қабул қилинган. 1929 й. М. Қориёқубов ёрдамида Самарканд давлат мусиқали театрининг ёрдамчи гуруҳига ишга кирган. 1929—33 й.ларда театр актрисаси, ҳам театр қошида ташкил этилган студия тингловчиси сифатида фаолият кўрсатиб, халқ рақси, мумтоз рақс, ашула, актёр ижрочилиги асосларини ўрганган. Осиё, Зебо (У. Ҳожибеков, «Аршин мол олон»), Ойниса, Холжон хола (Ғ. Зафарий, «Ҳалима»), Асалхон (К. Яшин, «Ичкарида») каби роллари билан актёрлик маҳоратини намойиш этган. Бироқ Т.ни мусиқали драмаларда кўпроқ рақслар қизиқтирган. Уста Олим Комилов ва Тамарахонимнинг махсус рақс машғулотларида қатнашиб, миллий рақс асосларини ҳамда «Дучава», «Катта ўйин», «Усмония», «Садр», «Уфори сохта» номли умумий рақсларни, «Дилхирож» якка рақсини ўзлаштириб олиб, ижро эта бошлайди. Кўпгина спектакллар («Ўтдан парчалар», «Кимга», «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун» ва б.)нинг рақсларини ижро этади. 1935 й. «Пахта» балетини саҳналаштирди (Уста Олим ва К. Бек билан ҳамкорликда). 1935 й.дан ўзи мустақил рақслар ярата бошлайди. Бу иш «Гулсара» (К. Яшин; Т. Жалилов, Н. Миронов) мусиқали драмасидан бошланган. 1937 й. Уста Олим Комилов билан бирга «Гулсара» (К. Яшин; Т. Жалилов, Т. Содиқов, Р. Глиэр), «Фарҳод ва Ширин» (Хуршид; В. Успенский, Г. Мушель, С. Цвейфель) спектаклларига рақслар саҳналаштиради. 1937 й. Москвада бўлиб ўтган ўзбек санъати декадасида қатнашиб, раққоса ва балетмейстер сифатида юқори баҳо олади. 1939 й.дан Навоий номидаги опера ва балет театрида ишлайди. Балет бўйича А. Томский, И. Арбатов, В. Губская, П. Йоркинлардан таълим олади. «Шоҳида» (Ф. Таль) балетини саҳналаштириб, ўзи бош ролни ижро этади. Гуландом (Е. Брусиловский, «Гуландом»), Оқбилак (С. Василенко, «Оқбилак»), Зарема (Б. Асафьев, «Бокчасарой фаввораси»), ҳинд вакиласи (Г. Мушель, «Балерина») каби образларни яратишда Т. европа балети усулларидан (оёқ учида юриш ва б.) ижодий фойдаланди. Бир қатор операларда балетмейстерлик қилди. 2-жаҳон уруши йилларида концерт бригадалари билан Закавказье фронтларида бўлди. Якка ва умумий рақслар яратди: «Уйғурча рақс», «Жонон», «Роҳат», «Раққоса», «Танавор», «Ноғора», «Бухороча», «Гулсара» ва б. 1947 й. Уста Олим билан Тамарахонимнинг «Дойра дарси»ни кайта тиклайди. «Дилбар», «Андижон полкаси», «Пилла» рақсларини яратади. «Тохир ва Зухра» (С. Абдулла; Т. Жалилов, Б. Бровкин), «Гулсара» (К. Яшин; Р. Глиэр, Т. Содиқов) операларига балетмейстерлик қилади. 1951, 1959 й.ларда Москвада бўлиб ўтган ўзбек адабиёти ва санъати декадасида қатнашган. П. Йоркин билан биргаликда «Озода чеҳра» балетини саҳналаштиради.

    Т. 50-й.ларнинг бошларига келиб, Ўзбекистоннинг энг машҳур раққосаси ва етакчи балетмейстери даражасига кўтарилади. Якка рақсларнинг моҳир ижрочиси, оммавий ўзбек рақсларининг ижодкори сифатида танилади. Уйғур, тожик, ҳинд, афғон, мўғул, корейс халқлари рақслари асосида ўзига хос саҳнавий рақслар саҳналаштиради. Рақс санъатида эришган ютуқларини Хитой, Корея, Албания, Италия, Австрия, Афғонистон, Ҳиндистон, Комбоджа, Таиланд мамлакатларида намойиш этади. Айниқса, Т. тайёрлаган дастур, Қ. Миркаримова («Пилла»), Ф. Кайдани («Гулсара»), Т. Юнусова («Баҳор») рақслари ҳамда Т. ижросидаги «Танавор», «Жонон», «Андижон полкаси» чет эл томошабинларида чуқур таассурот қолдиради.

    1955 й. Т. ўзи педагоглик қилган Тошкент хореография билим юрти қизларидан 12 тасини ажратиб олиб, раскоса қизлар гуруҳини ташкил қилади. 1957 й. шу гуруҳ асосида «Баҳор» ансамблини тузади. Т. Навоий театрида балетмейстерлик қилиш билан бирга «Баҳор» ансамблида бадиий раҳбар, бош балетмейстер вазифаларида фаолият кўрсатади.

    Айниқса, «Баҳор» ансамблининг шаклланишида хизматлари беқиёсдир. Ансамбль учун 15 та концерт дастурини тузди; «Баҳор», «Уфори санам», «Қўғирчоқ», «Фарғона рубойиси», «Ўйнасин», «Муножот», «Ўзбек вальси», «Гулноз», «Айланма», «Бешқарсак», «Ғайратли қиз», «Етти гўзал», «Тошкент пиёласи», «Шабадалар», «Эй, шўх жонон», «Алёр», «Қари наво», «Баёт», «Занг», «Шўх қиз», «Хоразмча», «Пахта», «Катта ўйин», «Учрашув», «Лазги», «Дилдор», «Жонон», «Дилбар» каби умумий, яккахон ва дуэт рақслар яратди. 1957 й. ансамбль Жаҳон ёшлари ва студентлари фестивалининг олтин медалини олишга муваффақ бўлди. 1960 й. «Баҳор»га Давлат ансамбли мақоми берилиши муносабати билан Т. ансамблни иқтидорли ёш раққосалар билан мустаҳкамлаб бориш, уларнинг маҳоратини ошириш, янги рақс ва рақс дастурларини яратиш, бадиий савияни ҳамиша баланд ушлаб туриш, гастроль сафарларини юқори даражада ўтказиш, шу мақсадда ўзбек рақс меросини ўрганиш, жаҳон халклари рақсларини саҳналаштириш масалалари билан умрининг охиригача шуғулланиб келди. Ансамбль билан Германия, Швеция, Венгрия, Чехословакия, Польша, Миср каби мамлакатларда гастролда бўлган. 1947 й.дан Тошкент миллий раке ва хореография билим юртида педагоглик қилган. «Ўзбекрақс» миллий раке бирлашмасига, Тошкент кўчаларидан бирига Т. номи берилган. Т. ҳаёти ва ижодига бағишланган «Салом, Баҳор» (1962), «Санъатга бағишланган умр» (1971), «Мукаррама опа ва қирқ гўзал» (1977) фильмлари ишланган. 1993 й. 10 сент. да Т. музейи очилди. Музей Т.нинг ижодий мероси ва фаолиятини саклаш ва тарғиб қилиш билан шуғулланади. 1993 й.дан Т. номидаги ёш ижрочираққосалар танлови ўтказилмоқда. Давлат мукофоти (1946, 1951, 1973) ва Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти (1976) лауреати. Вафотидан сўнг «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган (2001).

    Ад.: Майя Меркель, Мукаррама опа и сорок красавец, Москва, 1980; Авдеева Л. А., Балет Узбекистана, Т., 1973; Танец Мукаррамў Тургунбаевой, Т., 1989.

    Муҳсин Қодиров.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.