Mulk

Mulk — moddiy va ma'naviy ne'matlarning muayyan kişilar egaligida bölişi va ular tomonidan özlaştirilişi; M.ga egalik huquqi hamda mulk obyektlariga egalik, ularni böliş, taqsimlaş böyiça kişilar örtasida yuzaga keladigan iqtisodiy munosabatlar. M. obyekti yer va yer osti boyliklari, korxona, bino, inşootlar, maşina va uskunalar, tayyor mahsulot, pul, qimmatli qoğozlar, san'-at va adabiyot asarlari, ilmiy va texnikaviy işlanmalar va b. bölişi mumkin. Moddiy va ma'naviy ne'matlarni amalda özlaştiruvçilar mulk subyektlari, ya'ni egalari hisoblanadi. Bularga ayrim kişilar, oilalar, jamo-alar va, nihoyat, davlat kiradi. Mulkdan amalda foydalanib, bundan naf köriş mulkni iqtisodiy tasarruf qiliş hisoblanadi. Kişilarning moddiy ne'matlarni yaratişdagi, ularni taqsimlaş va iste'mol etişdagi örni, siyosiy hayotda tutgan mav-qei, asosan, i.ç. vositalariga egalik qilişlariga boğliq. Jamiyat taraqqiyoti tarixida egalik qiliş şakliga köra M.ning bir neça turi bor: ibtidoiy jamoa tuzumida işlab çiqaruvçi kuçlar ğoyat past rivojlanganidan kişilar birgalikda, guruh-guruh bölib mehnat qilişgan. Şubhasiz, şunday şaroitda mehnat qurollari va mahsulotlari jamoaning umumiy M.i bölgan. Mehnat qurollari va mehnat malakasi yuksalgaç, kişilar yakka holda mehnat qila oladigan böldi. Bu özgariş tufayli jamoa M.i parçalanib, xususiy M.ka aylangan. Xususiy M. — bu mulkni özlaştirişning xususiy usuliga asoslangan şakli. U 2 xil böladi: 1) individual — yakka xususiy M, ya'ni ayrim şaxslar yoki oilalarga tegişli M.; 2) korporativ xususiy M., bu ham ayrim kişilarga qaraşli, lekin aksiyadorlar jamiyatidagi umumiy M.ning bir kismi si-fatida mavjud bölgan M.. Korporativ M. dividend keltiruvçi M.dir. Jamoa M.i — bu jamoaga ixtiyoriy ravişda birlaşgan kişilarning umumiy M.i bölib, bu M.ning egalari şu jamoada mexnat qilişi şart. Bu yerda M. egasi ayni bir vaqtda şu M.ni amalda işlatuvçi ham hisoblanadi. Davlat mulki — davlat ixtiyorida bölgan M., davlat hokimiyati organlari tomonidan tasarruf etiladigan monopollaşgan M.dir. Bunday M. obyekti — yer, tabiat resurslari, asosiy vositalar, binolar, moliya, moddiy resurslar, axborot, moddiy va ma'naviy boyliklar bölişi mumkin. Bu M. ijtimoiy ne'matlarni yaratişga xizmat qiladi.

Davlat bor yerda uning M.i mavjud, lekin uşbu M.ning milliy iqtisodiyotdagi uluşi turli mamlakatlarda farklanadi va mamlakat iqtisodiyotining modeliga boğliq (q. Davlat mulki). Fuqarolik jamiyati doirasida davlat M.i tobora ijtimoiy yönaliş olmoqda, ya'ni umummilliy manfaatlarni himoya qilişga yönaltirilgan. Ijtimoiy M. — tarixan sobiq so-sialistik mamlakatlarda mavjud bölgan. Bunda kişilar M. egasi sifatida teng böladi, şuning uçun har bir kişining jamiyatdagi mavqei, turmuş darajasi uning mehnati b-n belgilangan.

M.ga egalik va uni tasarruf etiş muayyan iqtisodiy munosabatlarni paydo etadi vau mulkçilik munosabatlari deb ataladi. M. paydo bölişi uçun mulkka aylanadigan narsalar naf keltira olişi zarur. M.çilik munosabatlari M.ni kişilarning öziniki yoki özganiki ekanligini bildiradi. Bunday munosabatlarning 3 jihati bor: 1) M.ka egalik qiliş, ya'ni mulkdorlik huquqining M. egasida saqlanib turişi; 2) M.dan foydalaniş va uni amalda işlatiş. M.dan foydalanilganda şaxsiy ehtiyojlarni qondiriş yoki daromad topiş yuz beradi. Mulkdor öz M.ini işlatganda egalik qiliş va M.dan foydalaniş bir qölda töplanadi, M. keltirgan nafni uning egasi tanho özlaştiradi. M. özgalar qölida işlatilganda bundan olingan daromadni mulkdor M.ni amalda işlatuvçi b-n baham köradi; 3) M.ni tasarruf etiş — bu M. taqdirini mustaqil hal qiliş, ya'ni M.ni sotiş, merosga qoldiriş, hadya etiş, garovga qöyiş kabi xatti-harakatlarni erkin amalga oşirilişidir. Mulkiy munosabatlarda M.ni ijaraga beriş muhim örin tutadi. Yer, suv havzalari, bino va inşoot kabi köçmas M.lar oddiy ijaraga beriladi. Qimmatbaho maşina va uskunalar (traktor, kombayn, samolyot, teplovoz, paroxod, yuk avtomaşinalari va vagonlar) ijarasi lizing şaklida amalga oşiriladi. M. bölgan pul mablağlarni öz egasi tomonidan, özgalarga foydalanib turiş uçun beriş kredit şakliga kiradi. M. milliy boylikni hosil etadi.

Ad:. Şodmonov Ş., Alimov R.,

Jörayev T., Iqtisodiyot nazariyasi,T., 2002.

Ahmadjon Ölmasov.