Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Multiplikatsion film

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 807–808-b. — ziyouz.com

    Multiplikatsion film (lot. multiplicatio — köpaytiriş) — kino san'ati turi. Kinoasarlari çizilgan (rasmli multiplikatsiya) yoki hajmiy (hajmiy multiplikatsiya) obyektlar harakatining ketma-ket fazalarini suratga oliş yöli b-n tayyorlanadi. Tasmaga tuşirilgan rayem va xdjmiy obrazlarning sekundiga 24 kadr tezligidagi proyeksiya tasviri ekranda harakatni, ya'ni «jonlaniş» ni yuzaga keltiradi.

    Multiplikatsiya rasmli va hajmiy bölib, ularning har biri yana çizma, siluetli, qöğirçoq, barelyefli turlarga bölinadi. Keyingi paytda kom-pyuterli multiplikatsiya ham keng taraqqiy etib boryapti. Multiplikatsiya kinematografiya ixtiro etilguniga qadar bunyod etilgan. Rasmli kino birinçi marta fransuz rassomi va muhandisi E. Reynoning ança mukammalroq moslamasi orqali 1892 y.da namoyiş qilingan. Kadrmakadr suratga oliş yösini böyiça işlangan dastlabki rasmli filmlar muallifi — E. Kol. Hajmiy multiplikatsiyaning asosçisi rus operatori va rej. V. Stareviç («Gözal Lyukanida yoki Şoxdorlar va möylovdorlar uruşi»). Birinçi rasmli M.f. — «Jasur çum-çuqça» (V. Arsentyev, 1969). 1978 y.da «Özbekfilm» kino studiyasi qoşida qörirçoq. va rasmli filmlar ijodiy uyuşmasi taşkil etilgaç, rasmli multiplikatsiyada janr va mavzu doiralari kengaydi; harakat va voqea tezligiga, yumorga e'tibor kuçaydi («Kvakva kvarteti», «Loçin va Yulduz haqida ballada», «Sehrli samovar», «Yulduzli ertak», «Sahroda köl» va b.). 80-y.larda turlarining imkoniyatlarini almaştirib turiş uslubiga asoslanib, yassi qöğirçoklardan keng foydalanişga ötildi, multiplikatsiya b-n rasmli figura va jonli personajlarni qöşib, suratga oliş tajribasi ijobiy samara berdi («Kor odam», «Xrizantemalar boği», «Begona», «Xöja Nasriddin», «Oyimning jumboklari» va b.). Içki imkoniyatlardan dadil foydalanişi, umuminsoniy mavzulardan falsafiy xulosalar çiqara oliş özbek multiplikatsiyasiga muvaffaqiyat keltirdi. 1984 y. Leypsigda bölib ötgan 27-Xalqaro festivalda amerikalik fantast yozuvçi Rey Bredberi hikoyasi asosida yaratilgan «Yoqimli yomğir yoğadi» (rej. N. Tölaxöjayev, rassom S. Alibekov, kompozitor F. Yanov-Yanovskiy) filmi festivalning boş sovrini «Oltin kabutar» b-n taqdirlandi. 1987 y.da «Özbektelefilm» ham özining M.f. «Nonvoy va yalkrv» (rej. M. Boymuhamedov)ni yaratdi.

    Özbekiston mustaqilligidan söng filmlar özbek tilida suratga olina boşladi. Ular «Özbekfilm» aksiyadorlik jamiyatining multfilmlar ustaxonasida işlanadi. Özbek mumtoz şoiri va yozuvçilarining adabiy meroslari multiplikatsiya tasviriy vositalari yordamida ekranlaştirilmoqda. Multipdikatsiyaning imkoniyatlari yanada kengayib bormoqda. Keyingi yillarda zamonaviy suratga oliş ki-nokameralari b-n bir qatorda kompyuter yordamida filmlar yaratişga ötilmoqda. «Sindbadning sarguzaştlari», «Billiardxona voqeasi», «Bahrom va Dilorom» (M. Mahmudov), «Oltin ketmon», «Kora saroy» (V. Nikitin), «Yayugar quyon» (D. Vlasov), «Daladagi gullar» (N. Tölaxöjayev) va b. sönggi yillar yaratilgan eng yaxşi filmlardir. M.f.lar bolalarni özaro yordam, ezgulik, döstlik, ahillik, mehnatkaş bölişga örgatadi. Özbek M.f. larini dunyoga tanitişda rej.lardan D. Salimov, N. Tölaxöjayev, M. Mahmudov, A. Akbarxöjayev, D. Vlasov, Q. Kamolova va b.ning xizmatlari katta.

    Mahsura Mirzamuhamedova.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    МУЛЬТИПЛИКАЦИОН ФИЛЬМ (лот. multiplicatio — кўпайтириш) — кино санъати тури. Киноасарлари чизилган (расмли мультипликация) ёки ҳажмий (ҳажмий мультипликация) объектлар ҳаракатининг кетма-кет фазаларини суратга олиш йўли б-н тайёрланади. Тасмага туширилган раем ва хджмий образларнинг секундига 24 кадр тезлигидаги проекция тасвири экранда ҳаракатни, яъни «жонланиш» ни юзага келтиради.

    Мультипликация расмли ва ҳажмий бўлиб, уларнинг ҳар бири яна чизма, силуэтли, қўғирчоқ, барельефли турларга бўлинади. Кейинги пайтда ком-пьютерли мультипликация ҳам кенг тараққий этиб боряпти. Мультипликация кинематография ихтиро этилгунига қадар бунёд этилган. Расмли кино биринчи марта француз рассоми ва муҳандиси Э. Рейнонинг анча мукаммалроқ мосламаси орқали 1892 й.да намойиш қилинган. Кадрмакадр суратга олиш йўсини бўйича ишланган дастлабки расмли фильмлар муаллифи — Э. Коль. Ҳажмий мультипликациянинг асосчиси рус оператори ва реж. В. Старевич («Гўзал Люканида ёки Шохдорлар ва мўйловдорлар уруши»). Биринчи расмли М.ф. — «Жасур чум-чуқча» (В. Арсентьев, 1969). 1978 й.да «Ўзбекфильм» кино студияси қошида қўрирчоқ. ва расмли фильмлар ижодий уюшмаси ташкил этилгач, расмли мультипликацияда жанр ва мавзу доиралари кенгайди; ҳаракат ва воқеа тезлигига, юморга эътибор кучайди («Кваква квартети», «Лочин ва Юлдуз ҳақида баллада», «Сеҳрли самовар», «Юлдузли эртак», «Саҳрода кўл» ва б.). 80-й.ларда турларининг имкониятларини алмаштириб туриш услубига асосланиб, ясси қўғирчоклардан кенг фойдаланишга ўтилди, мультипликация б-н расмли фигура ва жонли персонажларни қўшиб, суратга олиш тажрибаси ижобий самара берди («Кор одам», «Хризантемалар боғи», «Бегона», «Хўжа Насриддин», «Ойимнинг жумбоклари» ва б.). Ички имкониятлардан дадил фойдаланиши, умуминсоний мавзулардан фалсафий хулосалар чиқара олиш ўзбек мультипликациясига муваффақият келтирди. 1984 й. Лейпцигда бўлиб ўтган 27-Халқаро фестивалда америкалик фантаст ёзувчи Рэй Бредбери ҳикояси асосида яратилган «Ёқимли ёмғир ёғади» (реж. Н. Тўлахўжаев, рассом С. Алибеков, композитор Ф. Янов-Яновский) фильми фестивалнинг бош соврини «Олтин кабутар» б-н тақдирланди. 1987 й.да «Ўзбектелефильм» ҳам ўзининг М.ф. «Нонвой ва ялкрв» (реж. М. Боймуҳамедов)ни яратди.

    Ўзбекистон мустақиллигидан сўнг фильмлар ўзбек тилида суратга олина бошлади. Улар «Ўзбекфильм» акциядорлик жамиятининг мультфильмлар устахонасида ишланади. Ўзбек мумтоз шоири ва ёзувчиларининг адабий мерослари мультипликация тасвирий воситалари ёрдамида экранлаштирилмоқда. Мультипдикациянинг имкониятлари янада кенгайиб бормоқда. Кейинги йилларда замонавий суратга олиш ки-нокамералари б-н бир қаторда компьютер ёрдамида фильмлар яратишга ўтилмоқда. «Синдбаднинг саргузаштлари», «Биллиардхона воқеаси», «Баҳром ва Дилором» (М. Маҳмудов), «Олтин кетмон», «Кора сарой» (В. Никитин), «Яюгар қуён» (Д. Власов), «Даладаги гуллар» (Н. Тўлахўжаев) ва б. сўнгги йиллар яратилган энг яхши фильмлардир. М.ф.лар болаларни ўзаро ёрдам, эзгулик, дўстлик, аҳиллик, меҳнаткаш бўлишга ўргатади. Ўзбек М.ф. ларини дунёга танитишда реж.лардан Д. Салимов, Н. Тўлахўжаев, М. Маҳмудов, А. Акбархўжаев, Д. Власов, Қ. Камолова ва б.нинг хизматлари катта.

    Маҳсура Мирзамуҳамедова.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.