Multiplikatsion film

Multiplikatsion film, yoki multfilm, — harakatsiz tasvirlarni kadrma-kadr suratga olib, ularni tez almaştirib körsatiş orqali harakat illyuziyasini yaratadigan kino san'ati turi. Atama lotinça «multiplicatio» — «köpaytiriş» sözidan kelib çiqqan. Rusça Vikipediyaga köra, jahonda köproq «animatsiya» (lotinça «animatio» — «jonlantiriş») atamasi işlatiladi, sovet davrida esa «multiplikatsiya» nomi odatiy bölgan; animatsion kino badiiy filmning bir turi hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, multfilm rasmga olingan yoki hajmli obyektlar harakatining ketma-ket bosqiçlarini birin-ketin suratga oliş yöli bilan yaratiladi. Plyonkadagi bu kadrlar sekundiga 24 kadr tezlikda namoyiş etilganda ekranda tasvir «jonlanadi». Rusça Vikipediya tezlik rasmli filmda sekundiga 12, kompyuter animatsiyasida 30 kadrgaça bölişini qayd etadi.

ÖzME multiplikatsiyani ikki katta guruhga — rasmli va hajmli turlarga ajratadi. Ularning har biri çizma, siluetli, qöğirçoqli va barelyefli körinişlarga bölinadi; sönggi davrda kompyuter multiplikatsiyasi ham keng tarqalgan. Rusça Vikipediyada zamonaviy tasnif 2D, 3D, kadrma-kadr va stop-motion texnikalarini ajratadi; plastilin, qum yoki qoğoz bilan işlanadigan maxsus usullar ham bor.

Multiplikatsiyaning ilk qadamlari kinematograf ixtirosidan oldin qöyilgan. ÖzME'ga köra, rasmli kino birinçi marta fransuz rassomi va muhandisi Emil Reyno moslamasi orqali 1892-yilda namoyiş qilingan. Rusça Vikipediyaga köra, Reyno 1877-yilda praksinoskopni yaratgan, keyin uni «optik teatr»ga aylantirgan. Kadrma-kadr usulidagi dastlabki rasmli filmlar muallifi sifatida ÖzME fransuz karikaturaçisi Emil Kolni tilga oladi; Rusça Vikipediyaga köra, uning 1908-yildagi «Fantasmagoriya» filmi Yevropadagi birinçi multfilm hisoblanadi. Hajmli multiplikatsiyaga Vladislav Stareviç asos solgan: u 1910-yilda «Gözal Lyukanida yoki möylovdorlar va şoxdorlar uruşi» filmini suratga olgan.

Rusça Vikipediyada keyingi bosqiçlar ham sanab ötiladi: 1928-yilda Uolt Disney Mikki Maus obrazini yaratib, ilk ovozli multfilmini çiqargan, 1937-yilda uning birinçi töla metrajli «Qorqiz va yetti gnom» multfilmi ekranga çiqqan. 1995-yilda Pixar studiyasi birinçi töla metrajli kompyuter multfilmi — «Öyinçoqlar tarixi»ni yaratgan.

ÖzME'ga köra, ilk özbek rasmli multfilmi — «Jasur çumçuqça» (V. Arsentyev, 1969). 1978-yilda «Özbekfilm» kinostudiyasi qoşida qöğirçoqli va rasmli filmlar ijodiy birlaşmasi tuzilgaç, janr va mavzular doirasi kengaygan, harakat sur'ati va yumorga e'tibor oşgan; «Kvakva kvarteti», «Loçin va Yulduz haqida ballada», «Sehrli samovar» kabi filmlar yaratilgan. 1980-yillarda yassi qöğirçoqlar keng qöllana boşlangan, rasmli figuralar jonli aktyorlar bilan birga suratga olingan («Xrizantemalar boği», «Xöja Nasriddin» va boşqalar).

Özbek multiplikatsiyasining eng yirik xalqaro yutuği sifatida ÖzME 1984-yilgi Leypsig festivalini körsatadi: Rey Bredberi hikoyasi asosida yaratilgan «Yoqimli yomğir yoğadi» filmi (rejissyor N. Tölaxöjayev, rassom S. Alibekov, bastakor F. Yanov-Yanovskiy) festivalning boş mukofoti — «Oltin kabutar»ni olgan. 1987-yilda «Özbektelefilm» ham öz multfilmini yaratgan.

Mustaqillikdan söng multfilmlar özbek tilida işlana boşlagan. ÖzME'ga köra, mumtoz şoir va yozuvçilar asarlari ekranlaştirilgan, kompyuter texnologiyalaridan foydalaniş kuçaygan. «Bahrom va Dilorom» (M. Mahmudov), «Oltin ketmon» (V. Nikitin), «Daladagi gullar» (N. Tölaxöjayev) kabi filmlar şu davrning yaxşi namunalari sanaladi. Özbek multiplikatsiyasini tanitişda ÖzME D. Salimov, N. Tölaxöjayev, M. Mahmudov, A. Akbarxöjayev, D. Vlasov va Q. Kamolova kabi rejissyorlarning xizmatini alohida ta'kidlaydi.