Mundsuk öğli Attila

Attila Mundsuk öğli (Etsela, Otilaxon, Etilli; laqabi — «Xudoning ğazabi») (? — mil. 453) — gunnlar podşohi. Mil. 433 y. amakisi Rutila vafot etgaç, birodari Bleda (Bilada) b-n birga taxtga ötirgan; lekin 445 y. Bledani qatl etib, hokimiyatni yakka boşqargan. A. özining zafarli yurişlari b-n saltanat hududini nihoyatda kengaytirgan. A. davlati Şarkda — Kavkaz, Ğarbda — Reyn daryosi, Şim.da — Daniya o.lari, Jan. da —Dunay daryosining öng sohilini qamrab olgandi. A. qudratli hukmdor bölgan, şu tufayli köpgina xalqlar unga öz ixtiyorlari b-n böysönganlar. A. xalqlarning kuçli ittifoqini taşkil qilib, uning tarkibiga: ostgotlar, gepidlar, tyuringiyaliklar, gerullar, rugiylar, xazarlar va b.ni kiritgan. A.ning qarorgohi Vengriyaning şim. dagi Tokay mavzeida bölgan. A. dastlab Dunayning quyi oqimidagi söl qirğoq yerlarni öz hokimiyatiga böysundirgan. Miziya, Frakiya, Illirikani talon-taroj qilib, to Konstantinopolga qadar yetib borgan va Vizantiya imperatorini juda katta tölovlar tölaşga (447) majbur etgan. 450 y. A. 500 ming kişilik qöşin töplab ğarbga yuriş qilgan. A. Germaniyadagi Reyn daryosidan ötib Trir, Mets, Arras va b. şaharlarni vayron qilgan. Orlean ş.ni qamal qilganda şaharga yordamga Ğarbiy Rim imperatori Valentinian III ning sarkardasi Aetsiy va vestgotlar podşohi Teodorix yetib kelgan. A. qamalni böşatib 451 y. kuzda Trua ş. yaqinidagi Katalaun maydoniga kelib joylaşadi. Mana şu maydonda xalqlarning buyuk jangi sodir bölgan (q. Katalaun jangi). A. kuçi bu jangdan söng ança zaiflaşgani tufayli oldinga qarab yurişni davom ettirmay, Reyn ortiga, Germaniyaga qaytadi. 452 y. u yangidan safar uyuştirib, Şarqiy Alp toğlari orqali Italiyaga bostirib kirib Akvileyani vayron qiladi, Altinum, Paduya, Milan va b. köpgina şaharlarni egallagan; Rim va butun Italiya xavf ostida qoladi; lekin A. özining zafarli yurişini tuxtatib sulh bitimi tuzadi. A. 453 y. Pannoniyaga qaytib kelib, şu yerda vafot etgan. A.ning vafoti b-n gunnlarning jahonşumul davlatining qudrati singan; uning öğli Ernak davrida, Netad daryosi (Pannoniyada) böyidagi jangda german va skif qabilalari öz mustaqilliklarini qaytarib olganlar. Gunnlar barpo etgan davlat parçalanib ketgan. A. haqidagi köplab qöşiq va rivoyatlar uzoq vaqtlargaça saqlanib qolgan.