Muqarnas
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 896–897-b. — ziyouz.com
Muqarnas (arab.) — me'moriy bezak turi; ravokli kosa (uya)çalarning ustma-ust joylaşişidan xrsil böladigan murakkab şakl. Me'morlikda asosi 4,6,8 burçak bölgan mexrob, taxmon, tokça va b.ning tepa qismini gumbaz, yarim gumbaz körinişiga keltirişda, binolar devori b-n şifti oraliği, ustunlar boşasç va b.ni bezatişda keng qöllaniladi. Dastlab sodda şaklga ega bölgan, keyinroq murakkab körinişga kirgan hamda bezak maqsadlarida işlatila boşlangan. M. işlanadigan joyiga qarab har xil murakkablikda böladi. Egri sirtga ega bölgan ravoqçalarning uçlari oldinga çiqarilib, yuqori qator uçun tayanç xrsil qilinadi. Tarvda bu ravoqçalar köpinça teng tomonli uçburçakni beradi, 2 va undan ortiq ravoqçalar turli burçaklar ostida özaro birikib kosaçalar hosil qiladi. M.ning pastdan körinişi va çizmasi girihga öxşaganligidan uni hajmi girih (girihning çözilgani) deb ham ataladi. Girih qatiy qonunga asoslanganligi uçun taqsim asosini taşkil etgan yulduzlar va b. handasiy şakllarni naqqoş öz ixtiyori b-n özgartira olmaydi; mujassamotni teng bölaklarga bölib, şundan bir bölagiga takrorla-nuvçi nusxa (taqsim) çizadi. Keng ma'-noda M. şakli jihatidan bir neça körinişga ega: şarafa, M. (tor ma'nodagi), kalla M. va iroqi M. Şarafa ravokli kosaçalar qatorlari gorizontal yönaliş böyiça takrorlanişidan hosil böladi. Tor ma'nodagi M.ning özi ikki körinişga ega: ravokli kosaçalar qatorlari vertikal öq atrofida içkariga qaratib 180° (peştoq, tokça va b. da) va 360° (gumbazda) aylantirilişi natijasida hosil qilinadi. Şarafalar qatorlari b-n gumbaz va yarim gumbaz qatorlari örtasida farq bor, ya'ni şarafada kosaçalar qatori özgarmaydi, gumbaz va yarim gumbaz qatorlarida kosaçalar ölçamlari özgarmagan holda kosaçalar soni pastdan yuqoriga tomon kamayib boradi. Kosaçalar qatorlari taşqi tomonga qaratib vertikal öq atrofida 360° aylantirilişi natijasida kalla M. (boşa) hosil qilinadi. M.ning eng murakkab turi — iroqi M.; M.ning boşqa turlarida ravokli kosaçalar tomonlari vertikal (tik) tarzda şakllansa, iroqi M.da qiya bölgan holda şakllanadi. Iroqi M. nisbatan keyinroq 16—17-a.larda tarqalgan.
Özbekiston hududida M. ilk bor Tim qişloğidagi Arab ota maqbarasi (997 y.)da qöllanilgan. Ğiyosiddin Koşiy «Muftahul qisob» asari (15-a.) da M.ni aniq va ravşan ta'riflagan; uning söziça, M. «uya(kosaça)lar poğona (qator) laridan taşkil topgan yopmadir..., u adla' (ya'ni qirra)lardan hosil böladi...». Bu b-n Koşiy M.ning ikki asosiy alomati — qirra (ravoqça)lar va poğona (qator)larini körsatib bergan. M. temuriylar davri me'morligida keng qöllanilgan. Buxorodagi Mir Arab, Abdulazizxon, Samarqanddagi Uluğbek madrasalarida, Amir Temur maqbarasi, Şohizinda ansambli va b.da M.ning ajoyib namunalari yaratilgan.
M. zamonaviy binolar me'morligida ham qöllanadi. Mas, Toşkent kuranti, Navoiy meampu va b. binolarda M.dan foydalanilgan. Toşkentdagi Xotira maydonidagi kalla M., Alişer Navoiy, Şahidlar xotirasi xiyo-bonlaridagi gumbazlar ostidagi şarafalar, Samarqanddagi Imom Buxoriy me'moriy majmui va b. köp binolarda M. an'analari davom ettirilmoqda.
Xayrulla Pölatov, Şuhrat Reyembayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҚАРНАС (араб.) — меъморий безак тури; равокли коса (уя)чаларнинг устма-уст жойлашишидан хрсил бўладиган мураккаб шакл. Меъморликда асоси 4,6,8 бурчак бўлган мехроб, тахмон, токча ва б.нинг тепа қисмини гумбаз, ярим гумбаз кўринишига келтиришда, бинолар девори б-н шифти оралиғи, устунлар бошасч ва б.ни безатишда кенг қўлланилади. Дастлаб содда шаклга эга бўлган, кейинроқ мураккаб кўринишга кирган ҳамда безак мақсадларида ишлатила бошланган. М. ишланадиган жойига қараб ҳар хил мураккабликда бўлади. Эгри сиртга эга бўлган равоқчаларнинг учлари олдинга чиқарилиб, юқори қатор учун таянч хрсил қилинади. Тарвда бу равоқчалар кўпинча тенг томонли учбурчакни беради, 2 ва ундан ортиқ равоқчалар турли бурчаклар остида ўзаро бирикиб косачалар ҳосил қилади. М.нинг пастдан кўриниши ва чизмаси гириҳга ўхшаганлигидан уни ҳажми гириҳ (гириҳнинг чўзилгани) деб ҳам аталади. Гириҳ қатьий қонунга асосланганлиги учун тақсим асосини ташкил этган юлдузлар ва б. ҳандасий шаклларни наққош ўз ихтиёри б-н ўзгартира олмайди; мужассамотни тенг бўлакларга бўлиб, шундан бир бўлагига такрорла-нувчи нусха (тақсим) чизади. Кенг маъ-нода М. шакли жиҳатидан бир неча кўринишга эга: шарафа, М. (тор маънодаги), калла М. ва ироқи М. Шарафа равокли косачалар қаторлари горизонтал йўналиш бўйича такрорланишидан ҳосил бўлади. Тор маънодаги М.нинг ўзи икки кўринишга эга: равокли косачалар қаторлари вертикал ўқ атрофида ичкарига қаратиб 180° (пештоқ, токча ва б. да) ва 360° (гумбазда) айлантирилиши натижасида ҳосил қилинади. Шарафалар қаторлари б-н гумбаз ва ярим гумбаз қаторлари ўртасида фарқ бор, яъни шарафада косачалар қатори ўзгармайди, гумбаз ва ярим гумбаз қаторларида косачалар ўлчамлари ўзгармаган ҳолда косачалар сони пастдан юқорига томон камайиб боради. Косачалар қаторлари ташқи томонга қаратиб вертикал ўқ атрофида 360° айлантирилиши натижасида калла М. (боша) ҳосил қилинади. М.нинг энг мураккаб тури — ироқи М.; М.нинг бошқа турларида равокли косачалар томонлари вертикал (тик) тарзда шаклланса, ироқи М.да қия бўлган ҳолда шаклланади. Ироқи М. нисбатан кейинроқ 16—17-а.ларда тарқалган.
Ўзбекистон ҳудудида М. илк бор Тим қишлоғидаги Араб ота мақбараси (997 й.)да қўлланилган. Ғиёсиддин Коший «Муфтаҳул қисоб» асари (15-а.) да М.ни аниқ ва равшан таърифлаган; унинг сўзича, М. «уя(косача)лар поғона (қатор) ларидан ташкил топган ёпмадир..., у адлаъ (яъни қирра)лардан ҳосил бўлади...». Бу б-н Коший М.нинг икки асосий аломати — қирра (равоқча)лар ва поғона (қатор)ларини кўрсатиб берган. М. темурийлар даври меъморлигида кенг қўлланилган. Бухородаги Мир Араб, Абдулазизхон, Самарқанддаги Улуғбек мадрасаларида, Амир Темур мақбараси, Шоҳизинда ансамбли ва б.да М.нинг ажойиб намуналари яратилган.
М. замонавий бинолар меъморлигида ҳам қўлланади. Мас, Тошкент куранти, Навоий meampu ва б. биноларда М.дан фойдаланилган. Тошкентдаги Хотира майдонидаги калла М., Алишер Навоий, Шаҳидлар хотираси хиё-бонларидаги гумбазлар остидаги шарафалар, Самарқанддаги Имом Бухорий меъморий мажмуи ва б. кўп биноларда М. анъаналари давом эттирилмоқда.
Хайрулла Пўлатов, Шуҳрат Рейембаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.