Muruntov oltin koni
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 834–836-b. — ziyouz.com
Muruntov oltin koni - Markaziy Qizilqumning Muruntov ruda maydoni mintakasidagi kon. Navoiy ş.dan 180 km şim.da, Zarafşon ş.dan 40 km şarqda, Tomditovning jan. etagida joylaşgan. Ruda zaxiralarining kölami, rudani qazib oliş texnologik şaroitlarining qulayligi, işlab çiqarilayotgan mahsulot sifatining yuqoriligi va b. xususiyatlariga köra dunyodagi noyob konlar sirasiga kiradi. Markaziy Osiyo, xususan, Markaziy Qizilqum va Nurota toğlarida, oltin rudalari mavjudligi mil. av. 6—5-a. lardan ma'lum bölgan. Ölkada oltin konlarini izlaş böyiça dastlabki maxsus tadqiqot işlari I.V.Muşketov, G.D.Romanovskiy, G.D.Obruçev va b. tomonidan amalga oşirilgan. Markaziy Qizilqumda oltin konlari bölişi mumkinligini geolog olimlar A.Ye.Fersman va D.I.Şçerbakovlar 20-a.ning 30-y. laridagi geologik tadqiqotlari asosida başorat qilganlar. 1930-y.larda Tomditovning jan. etaklarida oltin zarralari bölgan bir neça kvars va kvarsdala şpati tomirlari aniqlandi, 1934 y.da Besapan qişloği yaqinida oltin mineraliza-siyasi zonasi belgilandi. Şundan ke-yin Besapan, Oltintov, Taxtatov manzillarida, Tomditovning jan. yon bagridagi kremniyli slanetslarda keng kölamda oltin qidiruv va razvedka işlari olib borildi. 1951—53 y.larda I.h.Hamroboyev Özbekistonning ğarbiy hududida oltinni köpinça margi-muş b-n uzviy boğliq holda uçraşi qonuniyatini aniqladi. Şu asosda 1954—56 y.larda Özbekistonning ğarbiy qismida 2 xil oltin konlari borligi: birida oltin margimuş kolçedani (arsenopirit minerali) b-n, ikkinçisida juda siyrak xrlda kvars tomirlarida uçraşi ma'lum böldi.1958 y. oltinmargimuş boğliqligi asosida Muruntov yonida margimuşga boy bölgan anomaliya maydonlari belgilandi. Öşa yili margimuşning yuqori konsentratsiyasi mavjud bölgan anomaliyalardan biri — Muruntov rudali maydonida olib borilgan izlanişlardan keyin bu ruda maydoni öta istiqbolli deb baholandi. Mazkur ruda maydonida 1959—62 y.larda olib borilgan batafsil qidiruv işlari natijasida konning asosiy hududi belgilandi va oltinga boy uçastkalarining ölçamlari juda yirikligi aniqlandi. M. o.k.ningoçilişigasalmokli hissa qöşgan bir guruh geolog olim va mutaxassislar (I. H. Hamroboyev, H.T.Tölaganov, P.V.Xromişkin, V.G.Garkovets va b.) mamlakatning oliy mukofotiga sazovor böldilar (1966). 1965—69 y.larda M.o.k.ning sa-noat özlaştirişi işlari bajarilib, 1969 y. 21 iyulda dastlabki mahsulot — Muruntov quyma oltini çiqarila boşlandi va bu kon nomi dunyoga maşhur böldi. Dunyoda eng yirik karyerlardan biri — «Muruntov» karyerining uz. 3,5 km, eni 2,7 km va çuqurligi 430 m. Karyerdan yiliga 35—37 mln. m3 hajmida toğ jinslari qazib olinadi, şu b-n boğliq bölgan Zarafşon ş.dagi oltin i.ç. kompleksi yiliga 24 mln. t rudani (2001 y.) qayta işlaydi. Bu kompleks jahonda oltin işlab çiqariş b-n maşhur bölgan eng yirik korxonalar qatorida 2-örinda (Indoneziyadagi «Grosberg» korxonasidan keyin) turadi.
M.o.k.da 1995 y.dan «Zarafşon-Nyumont» qöşma korxonasi faoliyat körsatib kelmoqda. Mazkur qöşma korxona 1995—2001 y.lar mobaynida balansdan taşqari bölgan va juda katta hajmda yiğilib qolgan mineralli ; jinslar ağdarmasining 84 mln. t sini ' qayta işlab 82 t sof oltin ajratib olişga erişdi.
M.o.k. proterozoy erasining boşlanişida hosil bölgan çökindi meta- ; morfik toğ jinslaridan taşkil topgan toşqazigan va besapan svitalari kdtlamlaridan iborat. Uşbu katlamlarning quyi qismi yuqori darajali metamorfizmga uçragan yaşil amfi-bolli va kvars-slyudali slanetslardan, kvarsit va ohaktoşlardan tuzilgan. Yuqori qismida yaşil slanetslar miqdori kamayib, terrigen toğ jinslarining miqdori ortib boradi. Konda k oltinli rudalar katlamlarning ayni şu qismida alevrolit, qumtoş va fillitsimon slanetslardan taşkil topgan terrigen toğ jinslarining ordoviksilur davriga mansub besapan svitasi qatlamlarida namoyon bölgan. 1 Bevosita oltin rudasini özida mujassam etgan mazkur svita katlamlarini 3 qismga böliş mumkin: ruda usti katlami («yaşil» besapan) — qalinligi 1600 m gaça; rudali qatlam («aralaş» besapan) — qalinligi 2000 m gaça; ruda osti katlami («kulrang» besapan) — qalinligi 2000 m gaça. Oltin rudasi, asosan, svitaning örta qismi — «aralaş» besapan qatlamida joylaşgan. Oltin zarralari mavjud bölgan ayrim kvars tomirlari svitasining ostki «kulrang» besapan va ustki — «yaşil» besapan qatlamlarida ham uçraydi. Mazkur besapan svitasidagi oltin mineralizatsiyasini quyidan toşqazigan svitasiga mansub çökindi çegaralab turadi.
Magmatizm hosilalari tomirsimon struktura (dayka) larda joylaşgan leykokrat tartibli toğ jinslaridan iborat. Daykalar kon hududida turli tomonlarga yönalgan bir neça tasmalar hrsil qilgan, uz. 70 m gaça. Tarkibi esa siyenitdiorit-granofirli Muruntov magmatik kompleksiga kiruvçi granitporfir, sferolit-porfir va monsonit porfirlardan tuzilgan. M.o.k.ning jan.-şarqiy çegarasida Markaziy Osiyoda yagona bölgan eng çuqur burği quduği SG-10 yordamida yer qa'rining 4000 m dan ortiq çuqurligida Muruntov granitoid intruzivi mavjudligi aniqlandi. Bu dalil oltin konining qosil böliş jarayonidagi asosiy omillaridan biridir. Mazkur intruziv massivi kaliynatriy qöşslyudali leykokrat va biotitli granitlardan taşkil toptan. Konning hoz. tuzilişini yuzaga kelişida, şuningdek, ruda tarqalişi va joylaşişida muhim ahamiyatga ega strukturalar quyidagilardir: 1) öq çiziği M.o.k.dan janubrokda ötuvçi Toşqazigan antiklinalining şim. qanotini şakllantiruvçi Muruntov antiklinali va jan. sinklinal; 2) Muruntov «juft» yer yoriğini taşkil qilgan jan. va strukturali yer yoriqlari, kenglik yönalişida joylaşgan, vertikal yoki ança tik jan. oğiş xrlatiga ega, ruda tarqalişi va joylaşişida asosiy ahamiyatga ega; 3) şim.-ğarbga 60—70° burçak ostida oğib yotuvçi şim-şarqiy yönalişdagi yer yoriqlari. Tik joylaşgan rudali zonalar oltinga eng boy bölib, özaro parallel joylaşgan kvars tomirlaridan va kvarsli, kvarssulfidli, kvars-turmalinli va karbonatli tomirçalardan iborat. Qiya yotuvçi ruda zonalarida oltin mikdori kam. Ruda tarkibi oltin, pirit, arsenopirit.xalkopirit, galenit, sfalerit, molibdenit, şeyelitdan, noruda minerallar esa kvars, dala şpati, biotit, turmalin, akti-nolit, muskovit, kalsit kabilardan taşkil topgan. Oltin yirik va örta donali kvars tomiri va tomirçalarida bir kança sulfidli minerallar, sof vismut va kumuş sulfasollari b-n birgalikda uçraydi. M.o.k. rudalarining asosiy qismi (85% gaça) şeyelit-oltinkarbonatkaliy şpati-kvars minerallarining paragenetik assotsiatsiyasini taşkil etadi. Assotsiatsiyada bölgan oltinning probasi 830 dan 980 gaça özgaradi va bu oltinning tarkibida qöşimça 3,84 — 9,36 % kumuş ham uçraydi. Ikkinçi darajali bölgan minerallar assotsiatsiyasi (kondagi oltin rudalarining 5 % ini taşkil qiladi) — bu oltin-arsenopirit-kvars minerallari assotsiatsiyasi. M.o.k. rudalarining kimyoviy tarkibi turliça bölib, örtaça 1,0 — 29,0 g/t oltin, 0,8 — 7,2 g/t kumuş, 0,003 — 0,6% volfram oksidi, 0,07 — 2,19% oltingugurt, 0,03 — 1,73% margimuş va b. noyob elementlar kam mikdorda bor.
Kon rudasidagi 50—60% oltin zarralarining kattaligi 0,01—0,02 mm bölib, ularni faqat mikroskopda köriş mumkin. Bu öta mayda dispersli ruda tarkibidan oltin zarralarini ajratib olişda maxsus faol kimyoviy moddalardan foydalaniladi. Bunday hollarda oltin ajratib oliş texnologik jarayonida atrof muhitga zarar yetkazmaslik maqsadida bir qança maxsus uskunalar va moslamalar qöllaniladi va zarur texnologik tadbirlar bajariladi. Sönggi yillarda M.o.k.ni qöşimça örganiş maqsadida 20 dan ortiq i. ç. taşkilotlari tomonidan i.t. muassasalari b-n x.amkorlikda bir neça dasturlar amalga oşirilmoqda.
Ad.: Dalimov T.N. i dr., Geologiya i polezniye iskopayemiye Respubliki Özbekiston, T., 1998; Zolotorudnoye mestorojdeniye Muruntau, T., 1998; Kuçe reki y N. I., Zoloto Kizilkumov, T., 1998.
Muhammadjon Mansurov, Abdurahim Abduvahobov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУРУНТОВ ОЛТИН КОНИ - Марказий Қизилқумнинг Мурунтов руда майдони минтакасидаги кон. Навоий ш.дан 180 км шим.да, Зарафшон ш.дан 40 км шарқда, Томдитовнинг жан. этагида жойлашган. Руда захираларининг кўлами, рудани қазиб олиш технологик шароитларининг қулайлиги, ишлаб чиқарилаётган маҳсулот сифатининг юқорилиги ва б. хусусиятларига кўра дунёдаги ноёб конлар сирасига киради. Марказий Осиё, хусусан, Марказий Қизилқум ва Нурота тоғларида, олтин рудалари мавжудлиги мил. ав. 6—5-а. лардан маълум бўлган. Ўлкада олтин конларини излаш бўйича дастлабки махсус тадқиқот ишлари И.В.Мушкетов, Г.Д.Романовский, Г.Д.Обручев ва б. томонидан амалга оширилган. Марказий Қизилқумда олтин конлари бўлиши мумкинлигини геолог олимлар А.Е.Ферсман ва Д.И.Шчербаковлар 20-а.нинг 30-й. ларидаги геологик тадқиқотлари асосида башорат қилганлар. 1930-й.ларда Томдитовнинг жан. этакларида олтин зарралари бўлган бир неча кварц ва кварцдала шпати томирлари аниқланди, 1934 й.да Бесапан қишлоғи яқинида олтин минерализа-цияси зонаси белгиланди. Шундан ке-йин Бесапан, Олтинтов, Тахтатов манзилларида, Томдитовнинг жан. ён багридаги кремнийли сланецларда кенг кўламда олтин қидирув ва разведка ишлари олиб борилди. 1951—53 й.ларда И.ҳ.Ҳамробоев Ўзбекистоннинг ғарбий ҳудудида олтинни кўпинча марги-муш б-н узвий боғлиқ ҳолда учраши қонуниятини аниқлади. Шу асосда 1954—56 й.ларда Ўзбекистоннинг ғарбий қисмида 2 хил олтин конлари борлиги: бирида олтин маргимуш колчедани (арсенопирит минерали) б-н, иккинчисида жуда сийрак хрлда кварц томирларида учраши маълум бўлди.1958 й. олтинмаргимуш боғлиқлиги асосида Мурунтов ёнида маргимушга бой бўлган аномалия майдонлари белгиланди. Ўша йили маргимушнинг юқори концентрацияси мавжуд бўлган аномалиялардан бири — Мурунтов рудали майдонида олиб борилган изланишлардан кейин бу руда майдони ўта истиқболли деб баҳоланди. Мазкур руда майдонида 1959—62 й.ларда олиб борилган батафсил қидирув ишлари натижасида коннинг асосий ҳудуди белгиланди ва олтинга бой участкаларининг ўлчамлари жуда йириклиги аниқланди. М. о.к.нингочилишигасалмокли ҳисса қўшган бир гуруҳ геолог олим ва мутахассислар (И. Ҳ. Ҳамробоев, Ҳ.Т.Тўлаганов, П.В.Хромишкин, В.Г.Гарьковец ва б.) мамлакатнинг олий мукофотига сазовор бўлдилар (1966). 1965—69 й.ларда М.о.к.нинг са-ноат ўзлаштириши ишлари бажарилиб, 1969 й. 21 июлда дастлабки маҳсулот — Мурунтов қуйма олтини чиқарила бошланди ва бу кон номи дунёга машҳур бўлди. Дунёда энг йирик карьерлардан бири — «Мурунтов» карьерининг уз. 3,5 км, эни 2,7 км ва чуқурлиги 430 м. Карьердан йилига 35—37 млн. м3 ҳажмида тоғ жинслари қазиб олинади, шу б-н боғлиқ бўлган Зарафшон ш.даги олтин и.ч. комплекси йилига 24 млн. т рудани (2001 й.) қайта ишлайди. Бу комплекс жаҳонда олтин ишлаб чиқариш б-н машҳур бўлган энг йирик корхоналар қаторида 2-ўринда (Индонезиядаги «Гросберг» корхонасидан кейин) туради.
М.о.к.да 1995 й.дан «Зарафшон-Ньюмонт» қўшма корхонаси фаолият кўрсатиб келмоқда. Мазкур қўшма корхона 1995—2001 й.лар мобайнида балансдан ташқари бўлган ва жуда катта ҳажмда йиғилиб қолган минералли ; жинслар ағдармасининг 84 млн. т сини ‘ қайта ишлаб 82 т соф олтин ажратиб олишга эришди.
М.о.к. протерозой эрасининг бошланишида ҳосил бўлган чўкинди мета- ; морфик тоғ жинсларидан ташкил топган тошқазиган ва бесапан свиталари кдтламларидан иборат. Ушбу катламларнинг қуйи қисми юқори даражали метаморфизмга учраган яшил амфи-болли ва кварц-слюдали сланецлардан, кварцит ва оҳактошлардан тузилган. Юқори қисмида яшил сланецлар миқдори камайиб, терриген тоғ жинсларининг миқдори ортиб боради. Конда к олтинли рудалар катламларнинг айни шу қисмида алевролит, қумтош ва филлитсимон сланецлардан ташкил топган терриген тоғ жинсларининг ордовиксилур даврига мансуб бесапан свитаси қатламларида намоён бўлган. 1 Бевосита олтин рудасини ўзида мужассам этган мазкур свита катламларини 3 қисмга бўлиш мумкин: руда усти катлами («яшил» бесапан) — қалинлиги 1600 м гача; рудали қатлам («аралаш» бесапан) — қалинлиги 2000 м гача; руда ости катлами («кулранг» бесапан) — қалинлиги 2000 м гача. Олтин рудаси, асосан, свитанинг ўрта қисми — «аралаш» бесапан қатламида жойлашган. Олтин зарралари мавжуд бўлган айрим кварц томирлари свитасининг остки «кулранг» бесапан ва устки — «яшил» бесапан қатламларида ҳам учрайди. Мазкур бесапан свитасидаги олтин минерализациясини қуйидан тошқазиган свитасига мансуб чўкинди чегаралаб туради.
Магматизм ҳосилалари томирсимон структура (дайка) ларда жойлашган лейкократ тартибли тоғ жинсларидан иборат. Дайкалар кон ҳудудида турли томонларга йўналган бир неча тасмалар ҳрсил қилган, уз. 70 м гача. Таркиби эса сиенитдиорит-гранофирли Мурунтов магматик комплексига кирувчи гранитпорфир, сферолит-порфир ва монцонит порфирлардан тузилган. М.о.к.нинг жан.-шарқий чегарасида Марказий Осиёда ягона бўлган энг чуқур бурғи қудуғи СГ-10 ёрдамида ер қаърининг 4000 м дан ортиқ чуқурлигида Мурунтов гранитоид интрузиви мавжудлиги аниқланди. Бу далил олтин конининг қосил бўлиш жараёнидаги асосий омилларидан биридир. Мазкур интрузив массиви калийнатрий қўшслюдали лейкократ ва биотитли гранитлардан ташкил топтан. Коннинг ҳоз. тузилишини юзага келишида, шунингдек, руда тарқалиши ва жойлашишида муҳим аҳамиятга эга структуралар қуйидагилардир: 1) ўқ чизиғи М.о.к.дан жануброкда ўтувчи Тошқазиган антиклиналининг шим. қанотини шакллантирувчи Мурунтов антиклинали ва жан. синклиналь; 2) Мурунтов «жуфт» ер ёриғини ташкил қилган жан. ва структурали ер ёриқлари, кенглик йўналишида жойлашган, вертикал ёки анча тик жан. оғиш хрлатига эга, руда тарқалиши ва жойлашишида асосий аҳамиятга эга; 3) шим.-ғарбга 60—70° бурчак остида оғиб ётувчи шим-шарқий йўналишдаги ер ёриқлари. Тик жойлашган рудали зоналар олтинга энг бой бўлиб, ўзаро параллел жойлашган кварц томирларидан ва кварцли, кварцсульфидли, кварц-турмалинли ва карбонатли томирчалардан иборат. Қия ётувчи руда зоналарида олтин микдори кам. Руда таркиби олтин, пирит, арсенопирит.халькопирит, галенит, сфалерит, молибденит, шеелитдан, норуда минераллар эса кварц, дала шпати, биотит, турмалин, акти-нолит, мусковит, кальцит кабилардан ташкил топган. Олтин йирик ва ўрта донали кварц томири ва томирчаларида бир канча сульфидли минераллар, соф висмут ва кумуш сульфасоллари б-н биргаликда учрайди. М.о.к. рудаларининг асосий қисми (85% гача) шеелит-олтинкарбонаткалий шпати-кварц минералларининг парагенетик ассоциациясини ташкил этади. Ассоциацияда бўлган олтиннинг пробаси 830 дан 980 гача ўзгаради ва бу олтиннинг таркибида қўшимча 3,84 — 9,36 % кумуш ҳам учрайди. Иккинчи даражали бўлган минераллар ассоциацияси (кондаги олтин рудаларининг 5 % ини ташкил қилади) — бу олтин-арсенопирит-кварц минераллари ассоциацияси. М.о.к. рудаларининг кимёвий таркиби турлича бўлиб, ўртача 1,0 — 29,0 г/т олтин, 0,8 — 7,2 г/т кумуш, 0,003 — 0,6% вольфрам оксиди, 0,07 — 2,19% олтингугурт, 0,03 — 1,73% маргимуш ва б. ноёб элементлар кам микдорда бор.
Кон рудасидаги 50—60% олтин зарраларининг катталиги 0,01—0,02 мм бўлиб, уларни фақат микроскопда кўриш мумкин. Бу ўта майда дисперсли руда таркибидан олтин зарраларини ажратиб олишда махсус фаол кимёвий моддалардан фойдаланилади. Бундай ҳолларда олтин ажратиб олиш технологик жараёнида атроф муҳитга зарар етказмаслик мақсадида бир қанча махсус ускуналар ва мосламалар қўлланилади ва зарур технологик тадбирлар бажарилади. Сўнгги йилларда М.о.к.ни қўшимча ўрганиш мақсадида 20 дан ортиқ и. ч. ташкилотлари томонидан и.т. муассасалари б-н х.амкорликда бир неча дастурлар амалга оширилмоқда.
Ад.: Далимов Т.Н. и др., Геология и полезные ископаемые Республики Ўзбекистон, Т., 1998; Золоторудное месторождение Мурунтау, Т., 1998; Куче реки й Н. И., Золото Кызылкумов, Т., 1998.
Муҳаммаджон Мансуров, Абдураҳим Абдуваҳобов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.