Muruntov oltin koni

Muruntov oltin koni (Muruntau) — Markaziy Qizilqumda joylaşgan, dunyodagi eng yirik oltin konlaridan biri. ÖzME'ga köra, kon Navoiy şahridan 180 km şimolda, Zarafşon şahridan 40 km şarqda, Tomditov toğlarining janubiy etagida, Muruntov ruda maydonida joylaşgan. Ruda zaxiralarining kattaligi, qazib oliş şaroitining qulayligi va mahsulot sifatiga köra u noyob konlar qatoriga kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, kon Navoiy viloyatining Tomdi tumani hududida bölib, slanetsli konlar turiga mansub; uni Navoiy kon-metallurgiya kombinati işlatadi.12

ÖzME'ga köra, Markaziy Qizilqum va Nurota toğlaridagi oltin rudalari miloddan avvalgi VI—V asrlardayoq ma'lum bölgan. Ölkada oltin izlaş böyiça ilk maxsus tadqiqotlarni I. V. Muşketov, G. D. Romanovskiy va boşqalar ötkazgan, 1930-yillarda esa A. Ye. Fersman va D. I. Şçerbakov Markaziy Qizilqumda oltin konlari bölişi mumkinligini başorat qilgan. Öşa yillarda Tomditov etaklarida oltin zarrali kvars tomirlari topilgan, 1934-yilda Besapan qişloği yaqinida oltin minerallaşuvi zonasi aniqlangan.

Hal qiluvçi qadam 1951—1953-yillarda qöyilgan: geolog I. H. Hamroboyev Özbekistonning ğarbida oltin köpinça margimuş bilan birga uçraşini aniqlagan. Şu qonuniyat asosida 1958-yilda Muruntov yaqinida margimuşga boy anomaliyalar belgilangan va ruda maydoni öta istiqbolli deb topilgan. 1959—1962-yillardagi batafsil qidiruv konning asosiy qismini va oltinga boy uçastkalarning ulkanligini körsatgan. Konni oçgan geologlar guruhi 1966-yilda mamlakatning oliy mukofotiga sazovor bölgan (Rusça Vikipediyaga köra, Lenin mukofotiga).

ÖzME'ga köra, kon 1965—1969-yillarda sanoat uçun özlaştirilgan va 1969-yil 21-iyulda birinçi Muruntov quyma oltini olingan. Kon dunyodagi eng katta karyerlardan biri bilan qazib olinadi: ÖzME'da uning uzunligi 3,5 km, eni 2,7 km, çuqurligi 430 m deb körsatilgan, Rusça va inglizça Vikipediyada esa çuqurlik 600 m deb berilgan. ÖzME ma'lumotiça, karyerdan yiliga 35—37 million m³ toğ jinsi çiqarilgan, Zarafşondagi oltin işlab çiqariş majmuasi esa 2001-yilda yiliga 24 million tonna rudani qayta işlagan va jahonda Indoneziyadagi Grasberg korxonasidan keyin ikkinçi örinda turgan.

1995-yildan konda «Zarafşon-Nyumont» qöşma korxonasi işlagan; u 2001-yilgaça ilgari balansdan taşqari deb hisoblangan 84 million tonna jinsni qayta işlab, 82 tonna sof oltin olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2001-yilda konda 53 tonna, 2014-yilda 61 tonna oltin qazib olingan; 2007-yildagi qoldiq zaxira 1750 tonna atrofida baholangan, boşqa bir baho bölgan 71,4 million unsiya taxminan 2020 tonnaga teng.

ÖzME'ga köra, kon proterozoy erasi boşlarida hosil bölgan çökindi-metamorfik jinslardan — toşqazigan va besapan svitalaridan tuzilgan. Oltin rudasi asosan ordovik-silur davriga oid besapan svitasining örta, «aralaş» qatlamida (qalinligi 2000 m gaça) joylaşgan, uning ustida «yaşil», ostida «kulrang» qatlamlar yotadi. Kon janubi-şarqida qazilgan SG-10 çuqur burği quduği 4000 m dan pastda Muruntov granit intruzivini aniqlagan; bu konning hosil bölişida muhim omil hisoblanadi. Eng boy rudalar tik joylaşgan, özaro parallel kvars tomirlari zonalarida.

Rudada oltin bilan birga pirit, arsenopirit, xalkopirit, galenit, şeyelit, kvars, dala şpati va boşqa minerallar uçraydi. ÖzME'ga köra, oltinning probasi 830—980 ga teng, tarkibida 3,84—9,36 foiz kumuş bor. Oltin zarralarining yarmidan köpi 0,01—0,02 mm kattalikda bölib, faqat mikroskopda körinadi; şu bois ularni ajratib oliş uçun maxsus kimyoviy usullar qöllanadi. Kon yonida xuddi şu nomli şaharça ham vujudga kelgan.