Musika uquvi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 850–851-b. — ziyouz.com
Musika uquvi - insonning musiqa asaridagi tovuşlar (baland-pastlik, metr, ritm, tembr xususiyatlari) ni eşita biliş, ularning izçillik mazmunini tuşunib ovoz yoki biror çolğuda ijro eta oliş qobiliyati. M.u.ning asosiy ikki pogonasini ajratib körsatiş mumkin. Musiqiy fiziologiya nuqtai nazaridan M.u. bu tovuşlarni eşita oliş apparatidir. U keng diapazoni hamda tovuşlarning özgaruviga öta sezgirligi b-n belgilanadi. M.u. orqali odam musiqatovuşlarining balandligini (16 dan taxm. 20000 g(<gaça, sent hisobida), kuçi (detsibel hisobida), tusi (tembrni) va davomiyligini ajrata oladi. Bunda absolyut (mutlaq, ya'ni tovuşlar balandligini boşqa tovuşlar balandligiga taqqoslamasdan idrok etiş) va nisbiy M.u. ajratiladi. Musiqiy psixologiya nuqtai nazaridan M.u. musiqiy tovuşlarning funksional nisbatlari, badiiy xususiyatlarini idrok etiş krbiliyati: lad hissi (kuy tovuşlaridagi lad funksiyalarini ajratiş qobiliyati), garmonik uquv (köp ovozli musiqani idrok etiş, interval va akkordlarnnj xususiyatlarini his etiş qobiliyati), intonatsiya uquvi (ma'lum yao/tomlardagi intonatsiyani, undagi tovuşlarning baland-pastligini hamda oğişmalarini eşitiş va takrorlaş qobiliyati), tembr uquvi (ovoz yoki çolğu sadolarining bir-biridan farqini ajratiş qobiliyati), kompozitsiya hissi (musiqa asaridagi şakliy tuzilmalarning özaro nisbatlarini idrok etiş) va b. Illy b-n birga musiqa asarini eşitmay, ijro etmay turib uni nota yozuvitsan öqib tasavvur eta oliş hamda ijro jarayonida kuy va asarni xotirada yaratiş içki M.u.ga kiradi. M.u.ni rivojlantiradigan maxsus öquv fani solfeji-odir. M.u.ni örganiş tarixi Yevropa ilmida 19-a.ning 2-yarmidan boşlangan (G. Gelmgols, K. Ştumpf). 20-a.da N. Garbuzov, P. Baranovskiy, Ye. Yutskeviçlar M.u.ning nisbiyligini isbotlab berdi (q. Zona). K. Sişor (AQŞ), B. Teplov, Ye. Nazaykinskiy (Rossiya), Özbekistonda — L. Koval M.u.ni örganişga katta hissa qöşdilar. M.u. xususiyatlari yangi (ayniqsa, elektron) musiqa çolğularini işlab çiqişda, konsert zallarini quriş, radio, televideniye yozuvlarida e'tiborga olinadi (yana q. Akustika, musiqa k,ismi).
Olimjon Bekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУСИКА УҚУВИ - инсоннинг мусиқа асаридаги товушлар (баланд-пастлик, метр, ритм, тембр хусусиятлари) ни эшита билиш, уларнинг изчиллик мазмунини тушуниб овоз ёки бирор чолғуда ижро эта олиш қобилияти. М.у.нинг асосий икки погонасини ажратиб кўрсатиш мумкин. Мусиқий физиология нуқтаи назаридан М.у. бу товушларни эшита олиш аппаратидир. У кенг диапазони ҳамда товушларнинг ўзгарувига ўта сезгирлиги б-н белгиланади. М.у. орқали одам мусиқатовушларининг баландлигини (16 дан тахм. 20000 г(<гача, цент ҳисобида), кучи (децибел ҳисобида), туси (тембрни) ва давомийлигини ажрата олади. Бунда абсолют (мутлақ, яъни товушлар баландлигини бошқа товушлар баландлигига таққосламасдан идрок этиш) ва нисбий М.у. ажратилади. Мусиқий психология нуқтаи назаридан М.у. мусиқий товушларнинг функционал нисбатлари, бадиий хусусиятларини идрок этиш крбилияти: лад ҳисси (куй товушларидаги лад функцияларини ажратиш қобилияти), гармоник уқув (кўп овозли мусиқани идрок этиш, интервал ва аккордларннж хусусиятларини ҳис этиш қобилияти), интонация уқуви (маълум яо/томлардаги интонацияни, ундаги товушларнинг баланд-пастлигини ҳамда оғишмаларини эшитиш ва такрорлаш қобилияти), тембр уқуви (овоз ёки чолғу садоларининг бир-биридан фарқини ажратиш қобилияти), композиция ҳисси (мусиқа асаридаги шаклий тузилмаларнинг ўзаро нисбатларини идрок этиш) ва б. Illy б-н бирга мусиқа асарини эшитмай, ижро этмай туриб уни нота ёзувицан ўқиб тасаввур эта олиш ҳамда ижро жараёнида куй ва асарни хотирада яратиш ички М.у.га киради. М.у.ни ривожлантирадиган махсус ўқув фани сольфежи-одир. М.у.ни ўрганиш тарихи Европа илмида 19-а.нинг 2-ярмидан бошланган (Г. Гельмгольц, К. Штумпф). 20-а.да Н. Гарбузов, П. Барановский, Е. Юцкевичлар М.у.нинг нисбийлигини исботлаб берди (қ. Зона). К. Сишор (АҚШ), Б. Теплов, Е. Назайкинский (Россия), Ўзбекистонда — Л. Коваль М.у.ни ўрганишга катта ҳисса қўшдилар. М.у. хусусиятлари янги (айниқса, электрон) мусиқа чолғуларини ишлаб чиқишда, концерт залларини қуриш, радио, телевидение ёзувларида эътиборга олинади (яна қ. Акустика, мусиқа к,исми).
Олимжон Беков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.