Mustahkamlik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 870–871-b. — ziyouz.com
Mustahkamlik MUSTAHKAMLIK, pişiqlik tor ma'noda — materiallar (metall, yoğoç, temir-beton va b.)ning taşqi kuç ta'sirida yemirilişga çidamlilik xususiyati; ken g ma'noda — materiallarning ham yemirilişga, ham şaklini özgartirişga (plastik deformatsiya, ya'ni qaytmas şakl özgarişiga) qarşilik qiliş xossasi. Materi-alning ham taşqi kuç, ham içki kuç ta'sirida («öz-özidan») yemirilişga çidamliligi pişiqlik deb ataladi. Pişiklik M.ni ham öz içiga oladi. M. jismni taşkil qiladigan atomlar, molekulalar va ionlarning özaro ta'sirlaşuv kuçlariga (bu kuçlarning kattakiçikligiga) boğliq böladi. M. faqat materialning öziga emas, balki uning qançalik zöriqqanligi (çözilganligi, qisilganligi, egilganligi va
b.)ga, materialdan foydalaniş şaro-iti [tra, kuç ta'sir etiş tezligi va takrorlaniş (sikllari) soni, atrof muhitning ta'siri va b.]ga xam boğliq böladi.
Yuqorida aytib ötilgan omillarning qaysi biri mavjudligiga qarab, M. pişiklik çegarasi, oquvçanlik çegarasi, toliqiş çegarasi va b. ölçovlar b-n ifodalanadi. Materiallarning M.gi çegaralari qiymati davlat standartlarida belgilab qöyiladi. M. şu qiymatga yetganda materialdan foydalaniş xavfli hisoblanadi. Materiallarning M. çegarasi N/m2 (ya'ni muayyan yuzaga ta'sir qiladigan kuç) b-n ölçanadi.
Materiallarning M.gini oşiriş juda muhim tadbir qisoblanadi. Buning uçun materialga termik (issiqlik) yoki mexanik işlov beriladi, qotişmalarga legirlovçi qöşimçalar qöşiladi (q. Legirlaş), material radioaktiv moddalar b-n nurlantiriladi, armaturalar va b. mustahkamlovçi elementlar b-n kuçaytiriladi (mas, temir-beton materiallarda beton içiga temir armaturalar qöyib ketiladi).
Materiallarning M.gi masalalari b-n materiallar qarşiligi fani şuğullanadi. Bironbir materialni muayyan bir maqsadda işlatiş uçun (mas, maşina detallari yasaş, imorat quriş, relyelar tayyorlaş va b.) u M.ka sinab köriladi (q. Materiallarni sinaş). Buning uçun turli usullar, asboblar, maşinalar, stendlar, xisobkitoblar, formulalardan foydalaniladi. Sinaş natijalari davlat standartlari körsatkiçlariga, albatta, mos kelişi şart.
Q.: Legirlaş, Materiallarni sinaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУСТАҲКАМЛИК, пишиқлик тор маънода — материаллар (металл, ёғоч, темир-бетон ва б.)нинг ташқи куч таъсирида емирилишга чидамлилик хусусияти; кен г маънода — материалларнинг ҳам емирилишга, ҳам шаклини ўзгартиришга (пластик деформация, яъни қайтмас шакл ўзгаришига) қаршилик қилиш хоссаси. Матери-алнинг ҳам ташқи куч, ҳам ички куч таъсирида («ўз-ўзидан») емирилишга чидамлилиги пишиқлик деб аталади. Пишиклик М.ни ҳам ўз ичига олади. М. жисмни ташкил қиладиган атомлар, молекулалар ва ионларнинг ўзаро таъсирлашув кучларига (бу кучларнинг каттакичиклигига) боғлиқ бўлади. М. фақат материалнинг ўзига эмас, балки унинг қанчалик зўриққанлиги (чўзилганлиги, қисилганлиги, эгилганлиги ва
б.)га, материалдан фойдаланиш шаро-ити [тра, куч таъсир этиш тезлиги ва такрорланиш (цикллари) сони, атроф муҳитнинг таъсири ва б.]га хам боғлиқ бўлади.
Юқорида айтиб ўтилган омилларнинг қайси бири мавжудлигига қараб, М. пишиклик чегараси, оқувчанлик чегараси, толиқиш чегараси ва б. ўлчовлар б-н ифодаланади. Материалларнинг М.ги чегаралари қиймати давлат стандартларида белгилаб қўйилади. М. шу қийматга етганда материалдан фойдаланиш хавфли ҳисобланади. Материалларнинг М. чегараси Н/м2 (яъни муайян юзага таъсир қиладиган куч) б-н ўлчанади.
Материалларнинг М.гини ошириш жуда муҳим тадбир қисобланади. Бунинг учун материалга термик (иссиқлик) ёки механик ишлов берилади, қотишмаларга легирловчи қўшимчалар қўшилади (қ. Легирлаш), материал радиоактив моддалар б-н нурлантирилади, арматуралар ва б. мустаҳкамловчи элементлар б-н кучайтирилади (мас, темир-бетон материалларда бетон ичига темир арматуралар қўйиб кетилади).
Материалларнинг М.ги масалалари б-н материаллар қаршилиги фани шуғулланади. Биронбир материални муайян бир мақсадда ишлатиш учун (мас, машина деталлари ясаш, иморат қуриш, рельелар тайёрлаш ва б.) у М.ка синаб кўрилади (қ. Материалларни синаш). Бунинг учун турли усуллар, асбоблар, машиналар, стендлар, хисобкитоблар, формулалардан фойдаланилади. Синаш натижалари давлат стандартлари кўрсаткичларига, албатта, мос келиши шарт.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.